Người trí thức và người nghệ sĩ trong văn học Việt Nam hiện đại thường mang trong mình một xung đột: giữa lý tưởng, cái đẹp mà họ theo đuổi với đời sống thực tế đè nặng lên họ. Huấn Cao của Nguyễn Tuân giữ được cái đẹp và thiên lương ngay trong ngục tối; Hộ và Thứ của Nam Cao bị gánh nặng cơm áo làm mòn hoài bão; Phùng của Nguyễn Minh Châu phải tự nhận thức lại về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống.
Bài viết nối bốn nhân vật theo trục ấy, nêu đúng chi tiết văn bản và gợi cách lập luận. Các tác phẩm của Nguyễn Tuân và Nguyễn Minh Châu còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, nên bài chỉ trích rất ngắn và chủ yếu diễn ý.
Vì sao trí thức và nghệ sĩ hay được viết cùng một chuyên đề
Trí thức và nghệ sĩ là hai nhóm khác nhau nhưng có điểm chung: họ sống bằng lao động tinh thần và mang những đòi hỏi cao về ý nghĩa đời sống. Khi đặt họ vào hoàn cảnh nghèo túng, áp bức hay thay đổi lớn của xã hội, nhà văn dễ làm lộ ra xung đột giữa cái muốn và cái có, giữa lý tưởng và thực tại.
Thêm một lý do: nhiều nhà văn viết về trí thức và nghệ sĩ cũng là để nói về chính quan niệm nghệ thuật của mình. Nam Cao gửi vào Hộ những suy nghĩ về nghề văn; Nguyễn Tuân gửi vào Huấn Cao quan niệm về cái đẹp; Nguyễn Minh Châu qua Phùng đặt ra câu hỏi người nghệ sĩ nhìn đời thế nào. Vì vậy chuyên đề này thường có hai tầng: số phận nhân vật và quan niệm nghệ thuật của tác giả.
Cũng cần phân biệt bối cảnh của từng nhân vật. Huấn Cao thuộc thế giới nhà nho cuối thời phong kiến được Nguyễn Tuân nhìn bằng cảm hứng hoài cổ; Hộ và Thứ là trí thức tiểu tư sản nghèo ở thành thị những năm trước Cách mạng tháng Tám; Phùng là nghệ sĩ của thời bình sau chiến tranh. Ba bối cảnh khác nhau tạo nên ba kiểu xung đột khác nhau, và đó chính là chất liệu cho phần so sánh.
Khi viết, bạn nên tách rõ hai tầng ấy. Một luận điểm phân tích số phận, tính cách; một luận điểm khác nêu quan niệm nghệ thuật được gửi gắm. Gộp lẫn hai tầng là lý do khiến nhiều bài chuyên đề bị rối.
Huấn Cao: cái đẹp và thiên lương trong ngục tối
Huấn Cao là nhân vật chính trong Chữ người tử tù, in trong tập Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân. Ông là người viết chữ đẹp nổi tiếng, đồng thời là người cầm đầu một cuộc nổi dậy chống triều đình, bị bắt và chờ ngày ra pháp trường. Ba nét tính cách thường được phân tích là tài hoa, khí phách hiên ngang và thiên lương trong sáng.
Viên quản ngục, người yêu chữ đẹp, đối xử biệt nhỡn với ông, chỉ mong xin được chữ. Lúc đầu Huấn Cao khinh bạc, nhưng khi hiểu tấm lòng của quản ngục, ông nhận lời. Cảnh cho chữ diễn ra trong buồng giam tối tăm, ẩm thấp, đêm trước khi ông bị giải đi. Người tù cổ đeo gông, chân vướng xiềng, đậm tô từng nét chữ; còn quản ngục và thầy thơ lại khúm núm. Trật tự trong ngục bị đảo ngược: người tù trở thành người ban phát cái đẹp.
Sau khi cho chữ, Huấn Cao khuyên quản ngục nên về quê ở để giữ được thiên lương, vì nơi ngục tù khó giữ cái đẹp cho trọn. Với chuyên đề, Huấn Cao là hình mẫu nghệ sĩ lý tưởng theo quan niệm của Nguyễn Tuân: cái đẹp gắn với cái thiện, tài hoa đi cùng nhân cách.
Hộ trong Đời thừa: hoài bão văn chương và gánh nặng cơm áo
Hộ trong truyện ngắn Đời thừa của Nam Cao là một nhà văn trẻ có hoài bão lớn. Hộ muốn viết một tác phẩm có giá trị, quan niệm văn chương phải "khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những cái gì chưa có". Hộ cũng tự đặt cho mình chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp: "Sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là một sự bất lương."
Thế nhưng Hộ đã cưu mang Từ, một người phụ nữ bị phụ bạc và đang nuôi con nhỏ, rồi lập gia đình. Khi con cái đông thêm, Hộ phải viết vội, viết nhanh để có tiền, và chính Hộ tự khinh mình vì những trang viết ấy. Bế tắc dồn tới, Hộ tìm đến rượu và có lúc làm khổ chính vợ con, rồi khi tỉnh lại thì ân hận, xót xa.
Bi kịch của Hộ là bi kịch giữa hai lẽ sống: lẽ sống tình thương, trách nhiệm với gia đình và lẽ sống nghệ thuật. Hộ không chọn được bên nào mà không day dứt. Nhân vật cho thấy hoàn cảnh xã hội đã biến người trí thức có tài thành "đời thừa", đồng thời gửi gắm quan niệm nghệ thuật hiện thực rất sâu sắc của Nam Cao.
Thứ trong Sống mòn: một đời sống bị mài mòn từng ngày
Tiểu thuyết Sống mòn của Nam Cao xoay quanh Thứ, một giáo viên dạy ở trường tư vùng ven Hà Nội. Thứ từng có những ước mơ lớn: học thêm, đi xa, làm điều gì có ích. Nhưng đồng lương ít ỏi, những va chạm vụn vặt với đồng nghiệp, những lo toan cho gia đình ở quê khiến đời Thứ trôi đi trong mỏi mệt và ân hận.
Nét đặc sắc của nhân vật là đời sống nội tâm: Thứ liên tục tự vấn, tự giày vò, nhận ra mình đang sống mòn mà không thoát ra được. Cuối tác phẩm, Thứ trở về quê và linh cảm rằng đời mình sẽ tiếp tục mòn mỏi ở một xó quê. Nhận thức đau đớn ấy chính là giá trị của nhân vật: con người biết mình đang bị huỷ hoại, nhưng chưa tìm ra lối thoát.
So với Hộ, bi kịch của Thứ không bùng lên trong những cơn khủng hoảng mà âm ỉ, kéo dài. Nếu đưa Thứ vào chuyên đề, bạn nên nói rõ đây là tiểu thuyết thường được nhắc khi bàn về người trí thức trong sáng tác Nam Cao; mức độ có mặt trong sách giáo khoa khác nhau theo từng bộ sách và từng thời kỳ.
Phùng trong Chiếc thuyền ngoài xa: người nghệ sĩ nhận thức lại
Phùng là nghệ sĩ nhiếp ảnh, từng là người lính, được giao đi chụp một tấm ảnh thuyền biển. Sau nhiều ngày phục kích, anh bắt được một cảnh tuyệt đẹp: chiếc thuyền ngoài xa hiện ra trong sương sớm, khiến anh có cảm giác như vừa khám phá chân lý của sự toàn thiện. Nhưng ngay sau đó, chiếc thuyền vào bờ, và anh chứng kiến người đàn ông hàng chài đánh vợ dã man trên bãi xe tăng hỏng.
Phùng lao ra can thiệp, rồi cùng chánh án Đẩu tìm cách giúp người đàn bà bỏ chồng. Cuộc trò chuyện ở toà án huyện khiến anh nhận ra mình đã nhìn đời sống quá đơn giản. Người đàn bà hiểu cuộc đời mình hơn những người có học muốn giúp chị. Về sau, mỗi lần nhìn tấm ảnh ấy, Phùng như lại thấy hình ảnh người đàn bà hàng chài hiện lên trong đó.
Nhân vật Phùng mang thông điệp về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống: người nghệ sĩ không thể chỉ đứng xa mà ngắm cái đẹp bề ngoài, phải đến gần để thấy những phức tạp, khổ đau phía sau. Đó là bước chuyển trong quan niệm nghệ thuật của văn học thời kỳ đổi mới.
Chi tiết nghệ thuật nên chọn làm dẫn chứng
Với chuyên đề này, giám khảo thường chú ý cách bạn chọn chi tiết. Danh sách dưới gom những chi tiết có sức nặng nhất ở mỗi nhân vật, kèm gợi ý nên phân tích theo hướng nào.
- Cảnh cho chữ trong ngục (Huấn Cao): phân tích sự đối lập ánh sáng – bóng tối, cái đẹp – cái xấu, người tù – người coi ngục để thấy cái đẹp chiến thắng hoàn cảnh.
- Lời khuyên về quê giữ thiên lương (Huấn Cao): phân tích quan niệm cái đẹp không thể sống chung với cái ác.
- Những ý nghĩ của Hộ về nghề văn: phân tích như lời tuyên ngôn nghệ thuật, đồng thời thấy nỗi đau khi Hộ tự phản bội chuẩn mực của mình.
- Những cơn say và sự ân hận của Hộ: phân tích như biểu hiện xung đột giữa tình thương và hoài bão, không nên dừng ở chuyện nhân vật nóng nảy.
- Dòng tự vấn của Thứ: phân tích nghệ thuật miêu tả nội tâm, thấy con người tự nhận ra mình đang mòn đi.
- Hai phát hiện của Phùng trên bãi biển: phân tích sự đối lập giữa vẻ đẹp chiếc thuyền ngoài xa và cảnh bạo lực khi thuyền vào gần.
- Tấm ảnh về sau của Phùng: phân tích như biểu tượng cho mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống.
Mỗi luận điểm chỉ cần một hoặc hai chi tiết được phân tích kỹ. Chọn quá nhiều chi tiết mà chỉ điểm qua sẽ biến bài chuyên đề thành bản tóm tắt, mất phần lập luận vốn là trọng tâm.
Bốn nhân vật trên cùng một trục
Đặt bốn nhân vật cạnh nhau giúp bạn thấy mỗi người đại diện cho một kiểu quan hệ khác nhau giữa người làm việc tinh thần với hoàn cảnh sống.
| Nhân vật | Lý tưởng hoặc giá trị theo đuổi | Điều cản trở | Quan niệm nghệ thuật gửi gắm |
|---|---|---|---|
| Huấn Cao | Cái đẹp, thiên lương, khí phách | Ngục tù, án tử | Cái đẹp gắn với cái thiện |
| Hộ | Tác phẩm có giá trị lâu dài | Cơm áo, trách nhiệm gia đình | Văn chương phải sáng tạo, không cẩu thả |
| Thứ | Sống có ích, có ý nghĩa | Nghèo túng, môi trường tù túng | Hiện thực đời sống tinh thần |
| Phùng | Bắt được cái đẹp toàn bích | Sự thật đời sống phía sau cái đẹp | Nghệ thuật phải gắn với đời sống |
Từ bảng, một hướng lập luận hợp lý là: hình tượng đi từ người nghệ sĩ lý tưởng trong cái nhìn lãng mạn, qua người trí thức bi kịch trong cái nhìn hiện thực, đến người nghệ sĩ tự nhận thức trong cái nhìn đa chiều sau 1975. Bạn có thể đồng ý, bổ sung hoặc phản biện hướng này, miễn là lập luận dựa trên văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Huấn Cao có phải là nhân vật có thật không?
Nhiều tài liệu cho rằng Nguyễn Tuân lấy cảm hứng từ nhà nho Cao Bá Quát, nổi tiếng chữ đẹp và từng tham gia khởi nghĩa. Tuy vậy, Huấn Cao là nhân vật hư cấu. Khi viết, chỉ nên nói "gợi liên tưởng đến", không đồng nhất nhân vật với nhân vật lịch sử.
Câu "Sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là một sự bất lương" là của ai?
Câu này nằm trong truyện ngắn Đời thừa, thuộc dòng suy nghĩ của nhân vật Hộ. Nhiều người coi đây là quan niệm của Nam Cao, nhưng khi trích nên ghi rõ là lời, ý nghĩ của Hộ trong tác phẩm.
Phùng có phải là trí thức không?
Phùng là nghệ sĩ nhiếp ảnh, thuộc nhóm người làm nghệ thuật. Trong tác phẩm còn có chánh án Đẩu, đại diện cho người có học làm công tác pháp luật. Cả hai cùng thay đổi nhận thức sau cuộc gặp người đàn bà hàng chài.
Nên chọn Hộ hay Thứ nếu chỉ được một nhân vật của Nam Cao?
Nếu đề thiên về người nghệ sĩ, Hộ phù hợp hơn vì gắn trực tiếp với nghề văn và quan niệm nghệ thuật. Nếu đề thiên về người trí thức nói chung, Thứ cho thấy rõ cảnh sống mòn của tầng lớp tiểu tư sản nghèo. Chọn theo trọng tâm đề.
Có thể đưa ông giáo trong Lão Hạc vào chuyên đề này không?
Có thể như một dẫn chứng phụ. Ông giáo là người trí thức nghèo, cũng có những trăn trở về cách nhìn người và về cuộc đời. Tuy vậy, trọng tâm truyện là Lão Hạc, nên chỉ nên dành vài câu để không lấn ý chính.
Làm sao trích văn Nguyễn Tuân mà không vi phạm bản quyền?
Với bài học tập, trích dẫn ngắn có ghi tác giả và tác phẩm để bình luận là cách dùng hợp lý. Bạn chỉ nên trích một vài từ hoặc một câu then chốt, phần còn lại diễn đạt bằng lời của mình, vừa an toàn vừa cho thấy năng lực phân tích.