DienHinh.comĐiển Hình
Nhân vật trong văn học dân gian

Đặc điểm nhân vật truyện cổ tích: vì sao nhân vật dân gian ít nội tâm

Đặc điểm nhân vật trong truyện cổ tích: tính cách đơn nhất, phân tuyến thiện ác, ít nội tâm, bộc lộ qua hành động và lời nói lặp, và cách phân tích đúng.

Grandmother telling a story to three children on a bamboo bed under a porch in a village in An Giang, oil lamp glowing, seen from behind, warm night tones

Nhân vật truyện cổ tích thường có tính cách đơn giản, không đổi từ đầu đến cuối, được chia rõ thành tuyến thiện và tuyến ác, và gần như không có đời sống nội tâm được miêu tả. Họ bộc lộ mình qua hành động, lời nói và số phận, chứ không qua suy nghĩ, giằng xé bên trong như nhân vật tiểu thuyết.

Điều này không phải hạn chế của người kể, mà xuất phát từ cách truyện cổ tích ra đời và được lưu truyền: kể miệng, cho đông người nghe, nhằm gửi gắm đạo lý và ước mơ. Hiểu được vì sao nhân vật cổ tích như vậy sẽ giúp bạn phân tích đúng hướng, không bịa nội tâm cho Tấm hay Thạch Sanh, và biết chỗ nào trong văn bản thật sự đáng khai thác.

Nhân vật cổ tích là nhân vật chức năng

Nhiều nhà nghiên cứu gọi nhân vật cổ tích là nhân vật chức năng: mỗi nhân vật được tạo ra để đảm nhận một vai trò trong câu chuyện. Có nhân vật chịu thử thách, có nhân vật gây hại, có nhân vật giúp đỡ, có nhân vật thử lòng. Bụt trong Tấm Cám hiện lên mỗi khi Tấm khóc, hỏi han rồi chỉ cách; ông không có tên riêng, không có đời sống riêng, chỉ có chức năng giúp người hiền gặp nạn.

Ngay cả nhân vật chính cũng mang tính chức năng rõ. Lý Thông tồn tại để thử thách lòng tốt của Thạch Sanh và làm nổi bật nó qua đối lập. Hai cô chị trong truyện Sọ Dừa tồn tại để cô út có người đối chiếu. Khi đọc, bạn sẽ thấy hầu như không có chi tiết nào về sở thích, ký ức hay suy nghĩ riêng của họ ngoài những gì phục vụ cốt truyện.

Hiểu nhân vật là chức năng không có nghĩa là coi thường họ. Ngược lại, chính vì đơn giản mà những nhân vật này trở thành hình mẫu dễ nhớ: nhắc đến Lý Thông là người ta nghĩ ngay đến kẻ vong ân, nhắc đến Tấm là nghĩ đến người hiền bị hãm hại. Sự đơn giản ấy giúp nhân vật sống lâu trong ngôn ngữ hằng ngày.

Tính cách đơn nhất và sự phân tuyến thiện ác

Nhân vật cổ tích thường được chia hai tuyến rõ ràng, mỗi người mang một nét tính cách nổi trội và giữ nguyên nét ấy. Bảng sau lấy ví dụ từ các truyện quen thuộc, theo bản phổ biến.

TruyệnTuyến thiệnTuyến ácNét tính cách chủ đạo
Tấm CámTấmDì ghẻ, CámHiền lành, chăm chỉ / tham lam, độc ác
Thạch SanhThạch SanhLý ThôngThật thà, dũng cảm / xảo trá, vong ân
Sọ DừaSọ Dừa, cô útHai cô chịTài năng ẩn, tử tế / kiêu kỳ, đố kỵ
Cây khếNgười emNgười anhHiền lành, biết đủ / tham lam

Nét tính cách chủ đạo hầu như không đổi. Lý Thông không bao giờ hối hận; người anh trong Cây khế không biết dừng lòng tham cho đến khi rơi xuống biển. Người nghe biết trước ai tốt ai xấu ngay từ đầu, và sự hồi hộp không nằm ở việc đoán nhân vật, mà ở việc chờ xem cái thiện vượt qua thử thách ra sao.

Có một ngoại lệ đáng bàn là Tấm: tính cách cô không đổi về bản chất, nhưng cách hành động đổi từ cam chịu sang đấu tranh ở nửa sau truyện. Đây là lý do Tấm thường được chọn làm ví dụ khi bàn về giới hạn của tính đơn nhất.

Vì sao nhân vật dân gian ít nội tâm

Truyện được kể bằng miệng. Người kể phải giữ mạch truyện cho người nghe theo kịp, không thể dừng lại tả dài những suy nghĩ quanh co. Hành động nối tiếp hành động là cách kể dễ nhớ, dễ truyền lại nhất.

Người nghe là cộng đồng, nhiều lứa tuổi. Truyện được kể cho cả trẻ nhỏ lẫn người lớn, trong những buổi tối quây quần hay lúc nghỉ tay. Nhân vật rõ ràng, đường dây đơn giản giúp mọi người cùng hiểu và cùng phản ứng.

Mục đích là đạo lý và ước mơ. Truyện cổ tích nhằm khẳng định ở hiền gặp lành, ác giả ác báo, và gửi ước mơ công bằng. Nhân vật là phương tiện chở thông điệp ấy; một nhân vật quá phức tạp sẽ làm thông điệp mờ đi.

Thế giới quan của người kể. Trong truyện cổ tích, số phận được quyết định nhiều bởi thiện ác và các lực lượng kỳ ảo hơn là bởi tâm lý cá nhân. Câu hỏi "nhân vật nghĩ gì" chưa phải mối quan tâm chính của người kể dân gian.

Qua nhiều đời kể lại, chi tiết thừa bị gọt bỏ. Mỗi lần truyện được kể lại, những gì khó nhớ, không cần thiết dần rơi rụng. Điều còn lại là bộ khung hành động và những câu nói có vần dễ thuộc, như câu gọi bống hay câu của bà lão với quả thị.

Nội tâm được thay bằng gì

Dù không miêu tả suy nghĩ, truyện cổ tích vẫn có cách cho người nghe cảm được tình cảm của nhân vật. Khi phân tích, đây là những chỗ bạn nên khai thác:

  • Hành động: Tấm để dành cơm nuôi bống cho thấy tình thương và sự cô đơn mà không cần câu nào tả cảm xúc.
  • Lời nói, nhất là lời có vần: câu khung cửi "lấy tranh chồng chị, chị khoét mắt ra" cho thấy sự phẫn nộ rõ hơn bất cứ đoạn tả tâm trạng nào.
  • Những biểu hiện bên ngoài đơn giản: khóc, cúi đầu, cười. Tấm khóc mỗi khi gặp nạn; cô út trong Sọ Dừa cúi đầu bằng lòng.
  • Vật thần và lực lượng kỳ ảo: Bụt hiện lên đúng lúc Tấm tuyệt vọng nhất, như một cách nói rằng nỗi khổ của cô đã đến tột cùng.
  • Sự hoá thân: con chim, cái cây, khung cửi là hình thức để nhân vật đã chết vẫn bày tỏ được sự gắn bó và đòi lại lẽ công bằng.
  • Kết cục: phần thưởng và trừng phạt cuối truyện là cách dân gian nói thay nhân vật điều họ xứng đáng nhận.

Với mỗi loại, bạn nên dẫn chi tiết cụ thể rồi diễn giải tình cảm mà chi tiết gợi ra, kèm những từ như "có thể hình dung", "gợi cho người đọc" để cho thấy đó là cảm nhận của bạn chứ không phải văn bản nói thẳng.

So với nhân vật văn học viết

Đặt nhân vật cổ tích cạnh nhân vật văn học viết sẽ thấy khác biệt rõ. Văn học trung đại đã có những nhân vật được miêu tả nội tâm sâu, như Thuý Kiều trong Truyện Kiều với những đoạn độc thoại nhớ người thân, xót xa cho thân phận. Văn học hiện đại còn đi xa hơn, có những nhân vật tâm lý phức tạp, thay đổi, mâu thuẫn với chính mình.

Khác biệt này giải thích vì sao cách phân tích phải khác. Với nhân vật tiểu thuyết, bạn có thể đi sâu vào diễn biến tâm trạng qua từng đoạn. Với nhân vật cổ tích, nếu cố viết "Tấm đau đớn, giằng xé, suy nghĩ rất nhiều" mà văn bản không hề nói, bạn đang gán cho nhân vật thứ không có, và người chấm sẽ thấy ngay.

Tuy vậy, sự đơn giản không làm nhân vật cổ tích kém giá trị. Chúng mang sức nặng của kinh nghiệm cộng đồng qua nhiều thế hệ, và chính vì không bị buộc vào một tâm lý riêng, chúng có thể đại diện cho số phận của rất nhiều người. Đây là ý đáng đưa vào phần nhận xét nghệ thuật của bất kỳ bài phân tích nhân vật cổ tích nào.

Nhân vật cổ tích khác gì nhân vật truyền thuyết, truyện cười, ngụ ngôn

Văn học dân gian có nhiều thể loại truyện, và nhân vật mỗi thể loại có đặc điểm riêng dù cùng ít nội tâm. Phân biệt được giúp bạn không dùng nhầm nhận xét của thể loại này cho thể loại kia.

Thể loạiKiểu nhân vật thường gặpĐiểm cần chú ý khi phân tích
Cổ tíchNgười mồ côi, người em út, dũng sĩ, người mang lốt xấu xí, người thông minhPhân tuyến thiện ác, số phận, ước mơ công bằng
Truyền thuyếtNgười anh hùng, nhân vật gắn với lịch sử như Thánh Gióng, An Dương Vương, Mỵ ChâuGắn với thời đại, địa danh, dấu tích; thái độ đánh giá của nhân dân
Truyện cườiKẻ khoe khoang, keo kiệt, dốt mà hay nói chữ, quan lại thamThói xấu bị phóng đại, mâu thuẫn gây cười, đối tượng phê phán
Ngụ ngônCon vật, đồ vật hoặc người được nhân hoá, như ếch, chuột, các ông thầy bóiBài học rút ra, sự tương ứng giữa nhân vật và con người ngoài đời

Điểm chung là cả bốn loại đều ít nội tâm và bộc lộ qua hành động, lời nói. Khác biệt nằm ở mục đích: cổ tích gửi ước mơ, truyền thuyết ghi nhớ lịch sử và đánh giá nhân vật lịch sử, truyện cười phê phán thói xấu bằng tiếng cười, ngụ ngôn rút bài học ứng xử.

Vì vậy, đừng viết về Mỵ Châu như viết về Tấm, hay phân tích ông thầy bói như một nhân vật có số phận. Gọi đúng thể loại ngay từ mở bài là bước đầu của một bài phân tích đúng hướng.

Phân tích nhân vật cổ tích cho đúng: các bước gợi ý

Quy trình dưới đây áp dụng được cho hầu hết nhân vật cổ tích bạn sẽ gặp, kể cả truyện lạ trong đề đọc hiểu.

  1. Xác định nhân vật thuộc tuyến nào, kiểu nhân vật nào (mồ côi, dũng sĩ, người em út, mang lốt xấu xí...).
  2. Liệt kê hành động và lời nói tiêu biểu theo trình tự truyện; đây là nguồn dẫn chứng chính.
  3. Từ mỗi hành động, rút ra phẩm chất; từ mỗi lời nói, rút ra thái độ.
  4. Tìm vai trò của lực lượng kỳ ảo bên cạnh nhân vật và những gì nhân vật tự làm được.
  5. Xem nhân vật có thay đổi cách hành động không; nếu có, đó là điểm nhấn của bài.
  6. Nêu ý nghĩa: nhân vật gửi gắm đạo lý, ước mơ gì của nhân dân.
  7. Khi muốn nói về cảm xúc nhân vật, trình bày như cảm nhận của bạn dựa trên chi tiết, không như sự thật văn bản.

Đoạn mẫu ngắn cho bước 7: "Truyện không nói Tấm nghĩ gì khi thấy giỏ tép trống không. Chỉ có một hành động: Tấm ngồi khóc. Nhưng chừng ấy đủ để người đọc hình dung một cô gái không biết cãi, không biết đòi, chỉ biết đem nỗi tủi thân ra khóc một mình." Bạn nên tự viết lại theo cách riêng.

Câu hỏi thường gặp

Nhân vật chức năng là gì?

Là nhân vật được tạo ra để đảm nhận một vai trò trong cốt truyện, như chịu thử thách, gây hại, giúp đỡ hay thử lòng. Nhân vật cổ tích phần lớn là nhân vật chức năng, ít đặc điểm riêng ngoài những gì phục vụ câu chuyện.

Có phải mọi nhân vật cổ tích đều không thay đổi?

Phần lớn giữ nguyên tính cách từ đầu đến cuối. Một số nhân vật như Tấm có thay đổi về cách hành động, từ cam chịu sang đấu tranh, dù bản chất hiền lành không đổi. Những trường hợp này đáng phân tích kỹ.

Có được viết về tâm trạng của Tấm, Thạch Sanh không?

Được, nhưng phải dựa trên chi tiết như hành động khóc, lời nói, và trình bày như cảm nhận của người viết. Tránh viết như thể văn bản đã tả suy nghĩ của nhân vật trong khi thực tế không có.

Vì sao truyện cổ tích chia thiện ác rõ ràng như vậy?

Truyện được kể miệng cho cộng đồng, nhằm khẳng định đạo lý ở hiền gặp lành, ác giả ác báo. Phân tuyến rõ giúp người nghe mọi lứa tuổi hiểu ngay và truyện dễ lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Đặc điểm ít nội tâm có phải là hạn chế của truyện cổ tích?

Không nên gọi là hạn chế. Đó là đặc trưng thể loại, phù hợp với cách kể miệng và mục đích truyện. Nhờ đơn giản, nhân vật cổ tích trở thành hình mẫu dễ nhớ, đại diện cho số phận của nhiều người.

Khi gặp truyện cổ tích lạ trong đề, nên bắt đầu từ đâu?

Xác định tuyến và kiểu nhân vật, rồi liệt kê hành động, lời nói theo trình tự truyện. Sau đó rút phẩm chất và ý nghĩa. Cách làm này giúp bạn không bỏ sót chi tiết quan trọng và không gán nội tâm cho nhân vật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138