Người nông dân là hình tượng có mặt dày đặc nhất trong văn học Việt Nam hiện đại, và cách văn học nhìn họ đổi khác rõ rệt qua mốc Cách mạng tháng Tám. Trước 1945, văn học hiện thực phê phán thấy ở họ cái đói, sự bần cùng và nguy cơ bị tha hoá, nhưng cũng thấy phẩm giá còn giữ được. Sau 1945, văn học kháng chiến thấy ở họ tình yêu làng gắn với tình yêu nước và khả năng đổi đời.
Bài này nối bốn nhân vật: Lão Hạc, Chí Phèo (Nam Cao), Tràng (Vợ nhặt) và ông Hai (Làng) của Kim Lân, có nhắc chị Dậu làm điểm tựa. Bạn sẽ có trục so sánh, luận điểm và cách dùng dẫn chứng để tự viết bài chuyên đề.
Người nông dân trước văn học hiện đại: tiếng nói trong ca dao
Trước khi trở thành nhân vật có tên tuổi trong truyện ngắn, tiểu thuyết, người nông dân tự nói về mình trong ca dao, tục ngữ. Câu "Cày đồng đang buổi ban trưa / Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày" ghi lại nỗi vất vả bằng một hình ảnh cụ thể; lời nhắn "Ai ơi bưng bát cơm đầy / Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần" chuyển nỗi vất vả ấy thành lời nhắc người ăn phải nhớ người làm.
Văn học trung đại viết chữ Hán, chữ Nôm phần lớn do nhà nho sáng tác, nên người nông dân ít khi là nhân vật trung tâm có số phận riêng. Họ xuất hiện như cảnh quê, như người dân chịu cảnh loạn lạc trong thơ, hoặc như đối tượng của lòng thương dân. Phải đến văn xuôi hiện thực những năm 1930 – 1945, người nông dân mới có một số phận được kể đầy đủ, với tên, tuổi, gia cảnh và nội tâm.
Hiểu điều này giúp bạn tránh một câu mở bài sai phổ biến là "người nông dân luôn là nhân vật trung tâm của văn học Việt Nam từ xưa". Chính xác hơn: họ có mặt từ văn học dân gian, nhưng trở thành hình tượng trung tâm của văn xuôi từ giai đoạn hiện đại.
Lão Hạc: giữ nhân cách giữa đói nghèo
Lão Hạc trong truyện ngắn cùng tên của Nam Cao là một lão nông goá vợ, nghèo, con trai phẫn chí vì không đủ tiền cưới vợ nên bỏ đi làm đồn điền cao su. Tài sản của lão chỉ có mảnh vườn để dành cho con và con chó vàng lão gọi là cậu Vàng. Khi ốm đau, mất việc, bão phá sạch hoa màu, lão phải bán cậu Vàng và day dứt như mình vừa lừa một con vật tin mình.
Chi tiết quan trọng nhất là cách lão chuẩn bị cho cái chết. Lão gửi ông giáo mảnh vườn để giữ cho con và gửi một số tiền dành dụm để lo ma chay, không muốn làm phiền hàng xóm. Lão từ chối mọi sự giúp đỡ, ăn uống kham khổ, rồi xin Binh Tư ít bả chó và tự tìm đến cái chết đau đớn. Lão thà chết chứ không tiêu vào tiền của con, không ăn xin, không làm điều bất lương.
Từ nhân vật này, Nam Cao để người kể chuyện rút ra một nhận thức về cách nhìn người: "Chao ôi! Đối với những người ở quanh ta, nếu ta không cố mà tìm hiểu họ, thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc, bần tiện, xấu xa, bỉ ổi…". Với chuyên đề, Lão Hạc đại diện cho người nông dân bị cái đói dồn đến chết nhưng nhân cách vẫn nguyên vẹn.
Chí Phèo: khi người nông dân bị cướp cả quyền làm người
Nếu Lão Hạc giữ được nhân cách, thì Chí Phèo là bi kịch ngược lại. Chí vốn là anh canh điền hiền lành, có lòng tự trọng, từng mơ một gia đình nhỏ "chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải". Vì cơn ghen vô cớ của Bá Kiến, Chí bị đẩy vào tù; ra tù, Chí thành một kẻ say rượu, rạch mặt ăn vạ, làm tay sai cho chính kẻ đã hại mình.
Nam Cao cho thấy sự tha hoá ấy có nguyên nhân xã hội: nhà tù thực dân và thế lực cường hào đã biến một người nông dân lương thiện thành "con quỷ dữ của làng Vũ Đại". Nhưng ông không dừng ở đó. Gặp Thị Nở, được chăm sóc bằng bát cháo hành, Chí tỉnh rượu, nghe tiếng chim hót, tiếng người đi chợ, khao khát trở về cuộc sống lương thiện. Khi bị cự tuyệt, Chí đến nhà Bá Kiến với câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?", đâm chết Bá Kiến rồi tự kết liễu đời mình.
Trong chuyên đề, Chí Phèo giúp mở rộng hình tượng: người nông dân không chỉ bị bần cùng hoá về vật chất mà còn có nguy cơ bị lưu manh hoá, bị cướp mất cả nhân hình lẫn nhân tính. Đồng thời, bản chất lương thiện ở họ không mất hẳn. Đặt Lão Hạc và Chí Phèo cạnh nhau, bạn có hai lối đi của cùng một con người bị dồn đến đường cùng.
Tràng và bà cụ Tứ: trong nạn đói vẫn hướng về sự sống
Vợ nhặt của Kim Lân lấy bối cảnh nạn đói năm 1945. Tràng là anh dân ngụ cư nghèo, xấu xí, làm nghề kéo xe thuê. Chỉ sau mấy câu đùa và bốn bát bánh đúc, anh "nhặt" được vợ ngay giữa lúc người chết đói đầy đường. Hành động tưởng liều lĩnh ấy cho thấy một khao khát rất người: muốn có gia đình, muốn sống, dù cái đói đang bủa vây.
Bà cụ Tứ, mẹ Tràng, là người nông dân nghèo đã trải đời. Bà hiểu con mình lấy được vợ chỉ vì người ta đói quá, vừa thương vừa lo, nhưng vẫn đón nhận nàng dâu. Bữa cơm đầu tiên chỉ có cháo loãng và nồi cám, bà gọi là "chè khoán", vẫn cố nói những chuyện vui về tương lai. Sáng hôm sau, Tràng thấy mình như đã thay đổi, nhận ra trách nhiệm với gia đình.
Cuối truyện, khi tiếng trống thúc thuế vang lên, người vợ nhặt nhắc đến những người phá kho thóc của Nhật, và trong đầu Tràng hiện ra đám người đói cùng lá cờ đỏ. So với Lão Hạc và Chí Phèo, nhân vật của Kim Lân không chết trong bế tắc mà được hé mở một hướng đi. Đây là điểm chuyển quan trọng của hình tượng người nông dân.
Ông Hai: tình yêu làng hoà vào tình yêu nước
Truyện ngắn Làng của Kim Lân ra đời trong kháng chiến chống Pháp. Ông Hai là người nông dân phải đi tản cư, xa làng Chợ Dầu. Ông có thói quen khoe làng đến mức ai cũng biết, và ngày nào cũng ra phòng thông tin nghe tin kháng chiến. Tình yêu làng của ông giản dị nhưng mãnh liệt.
Bi kịch đến khi ông nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc. Ông nằm vật ra giường, xấu hổ không dám đi đâu, sợ bị đuổi khỏi nơi tản cư. Trong lời tâm sự với đứa con út, ông tự nhắc rằng nhà mình ở làng Chợ Dầu nhưng lòng thì ủng hộ cụ Hồ. Khi tin được cải chính, ông đi khắp nơi khoe rằng nhà mình bị giặc đốt nhẵn, như một bằng chứng làng không theo giặc. Chi tiết khoe nhà bị đốt nghe ngược đời, nhưng cho thấy tình yêu làng của ông đã thống nhất với lòng yêu nước.
Với chuyên đề, ông Hai là nhân vật cho thấy người nông dân trong văn học kháng chiến đã có ý thức về cộng đồng rộng hơn lũy tre làng. Đây là thay đổi lớn so với nhân vật trước 1945, những người chỉ đấu tranh để sống còn cho bản thân và gia đình.
Bảng so sánh bốn nhân vật và sự vận động của hình tượng
Để thấy hình tượng vận động thế nào, bạn có thể đặt bốn nhân vật vào cùng một khung đối chiếu. Chị Dậu (Tắt đèn) được thêm vào làm mốc tham chiếu vì thường xuất hiện cùng nhóm này trong đề bài.
| Nhân vật | Hoàn cảnh | Điều nhân vật giữ hoặc mất | Kết cục và hướng mở |
|---|---|---|---|
| Chị Dậu | Sưu thuế, cường hào | Giữ tình thương chồng con, phản kháng tự phát | Bế tắc |
| Lão Hạc | Đói nghèo, con đi xa, ốm đau | Giữ trọn nhân cách | Tự chọn cái chết |
| Chí Phèo | Cường hào, nhà tù | Mất nhân hình, nhân tính rồi thức tỉnh | Giết kẻ thù và tự sát |
| Tràng | Nạn đói 1945 | Giữ khao khát sống, có gia đình | Hướng về đoàn người phá kho thóc |
| Ông Hai | Kháng chiến, tản cư | Tình yêu làng hoà vào yêu nước | Niềm vui khi tin được cải chính |
Đọc theo cột cuối, bạn thấy hình tượng đi từ bế tắc và cái chết sang hướng mở và niềm tin. Sự thay đổi ấy gắn với hoàn cảnh lịch sử và quan niệm sáng tác của từng giai đoạn, chứ không phải vì nhà văn sau giỏi hơn nhà văn trước. Nói rõ điều này giúp bài viết công bằng với cả hai giai đoạn.
Dàn ý gợi ý cho đề chuyên đề người nông dân
Dàn ý dưới đây là khung để bạn tự điền bằng cảm nhận và câu chữ của mình. Mỗi bước chỉ ghi ý chính, phần triển khai cần dẫn chứng từ văn bản.
- Mở bài: nêu vị trí của hình tượng người nông dân trong văn xuôi hiện đại và giới hạn bài viết vào bốn nhân vật, hai giai đoạn.
- Luận điểm một: người nông dân trước 1945 bị bần cùng hoá, phân tích Lão Hạc với chi tiết bán chó và gửi vườn, kèm chị Dậu làm dẫn chứng phụ.
- Luận điểm hai: nguy cơ bị tha hoá và khát vọng lương thiện, phân tích Chí Phèo qua chi tiết bát cháo hành và câu hỏi cuối cùng.
- Luận điểm ba: trong cái đói vẫn hướng về sự sống, phân tích Tràng và bà cụ Tứ, nhấn chi tiết bữa cơm "chè khoán" và hình ảnh lá cờ đỏ.
- Luận điểm bốn: tình yêu làng hoà vào yêu nước, phân tích ông Hai với diễn biến tâm trạng khi nghe tin xấu và tin cải chính.
- Đánh giá: nêu sự vận động của hình tượng và lý do lịch sử, nghệ thuật của sự vận động ấy.
- Kết bài: nêu cảm nhận riêng của bạn về người nông dân trong văn học, tránh câu ca ngợi chung.
Khi triển khai, mỗi luận điểm nên có một chi tiết đắt và một câu nhận xét về nghệ thuật, ví dụ cách Nam Cao dùng độc thoại nội tâm hay cách Kim Lân tạo tình huống truyện. Đừng chép dàn ý này nguyên văn; hãy đổi trật tự, đổi dẫn chứng theo những gì bạn thấy sâu nhất.
Câu hỏi thường gặp
Chí Phèo có còn được coi là người nông dân không?
Có. Chí xuất thân là người nông dân lương thiện, làm canh điền cho nhà Bá Kiến, và chính xã hội đã đẩy Chí thành kẻ lưu manh. Vì vậy Chí thường được phân tích như hình tượng người nông dân bị tha hoá, đây là cách đọc phổ biến trong nhà trường.
Ông Hai và Lão Hạc khác nhau căn bản ở điểm nào?
Lão Hạc sống trong xã hội cũ, mối quan tâm là giữ nhân cách và giữ tài sản cho con trong cảnh đói nghèo. Ông Hai sống trong kháng chiến, mối quan tâm đã vượt ra ngoài gia đình để gắn với làng và với đất nước. Đó là hai giai đoạn của cùng một hình tượng.
Có nên đưa A Phủ vào chuyên đề người nông dân không?
Có thể, nếu bạn muốn mở rộng sang người lao động miền núi. A Phủ là người lao động khoẻ mạnh, bị bắt làm người ở trừ nợ cho nhà thống lý. Tuy vậy, nhân vật này thường được phân tích cùng Mị trong chuyên đề người phụ nữ hoặc nhân vật thức tỉnh nhiều hơn.
Tràng có phải người nông dân không khi anh làm nghề kéo xe?
Tràng là dân ngụ cư nghèo ở xóm làng nông thôn, làm thuê kéo xe thóc. Trong nhiều bài giảng, anh vẫn được xếp vào nhóm nhân vật người lao động nghèo ở nông thôn. Khi viết, bạn có thể gọi chính xác là người dân nghèo ngụ cư để tránh bị bắt bẻ.
Câu nói về cách nhìn người trong Lão Hạc là của ai?
Đó là suy nghĩ của ông giáo, người kể chuyện trong tác phẩm, không phải của Lão Hạc. Khi trích, nên ghi "suy nghĩ của nhân vật ông giáo" hoặc "lời người kể chuyện" để chính xác.
Có tác phẩm sau 1975 nào về người nông dân để đưa vào bài không?
Có nhiều truyện ngắn thời đổi mới viết về nông thôn, nhưng mức độ xuất hiện trong sách giáo khoa khác nhau giữa các bộ sách. Nếu không chắc tác phẩm có trong chương trình, bạn nên giữ trọng tâm vào bốn nhân vật quen thuộc và chỉ nêu ngắn rằng hình tượng còn tiếp tục được khai thác ở giai đoạn sau.