DienHinh.comĐiển Hình
Các kiểu nhân vật qua nhiều tác phẩm

Hình tượng trẻ em trong văn học Việt Nam: bé Hồng, Liên và An, Lượm, bé Thu

Trẻ em trong văn học qua bé Hồng, Liên và An, Sơn, Lượm, bé Thu: tâm hồn non nớt trước nghèo khổ, chiến tranh, và cách nhà văn nhìn đời qua mắt trẻ.

Two young siblings sitting on the doorstep of a small rural shop at dusk in Bac Ninh, seen from behind, a single oil lamp glowing beside them, quiet road ahead

Nhân vật trẻ em trong văn học Việt Nam hiện đại thường được dùng như một "tấm gương trong" để soi chiếu thế giới người lớn: qua đôi mắt non nớt, nghèo khổ hiện ra xót xa hơn, chiến tranh hiện ra khốc liệt hơn, và tình người hiện ra rõ hơn. Bé Hồng của Nguyên Hồng, Liên và An của Thạch Lam, Sơn trong Gió lạnh đầu mùa, chú bé Lượm của Tố Hữu và bé Thu của Nguyễn Quang Sáng là năm chân dung tiêu biểu.

Bài viết đi qua từng nhân vật với chi tiết chính xác, chỉ ra điểm chung và sự khác biệt giữa trẻ em trong văn học trước 1945 và trong văn học kháng chiến, rồi gợi khung để bạn tự viết bài chuyên đề.

Vì sao nhà văn hay nhìn đời qua mắt trẻ

Một đứa trẻ chưa có đủ vốn sống để giải thích mọi điều, nên nó cảm nhận trực tiếp hơn người lớn. Khi nhà văn chọn trẻ em làm nhân vật trung tâm hoặc làm điểm nhìn, những điều người lớn đã quen trở nên mới lạ, đau đớn hoặc đẹp đẽ hơn. Cái nghèo của phố huyện qua mắt Liên, định kiến của bà cô qua cảm nhận của bé Hồng, sự mất mát chiến tranh qua tình cảm của bé Thu đều mang sức nặng riêng.

Nhân vật trẻ em cũng giúp nhà văn nói về những giá trị bền vững: tình mẫu tử, tình cha con, lòng trắc ẩn, khát vọng về một cuộc sống khác. Vì trẻ em chưa bị cuộc đời làm chai sạn, phẩm chất tốt ở các em hiện lên trong trẻo hơn.

Cần phân biệt hai cách nhà văn dùng trẻ em. Cách thứ nhất, trẻ em là nhân vật trung tâm mà người kể đứng ngoài, như Liên trong Hai đứa trẻ hay bé Thu được kể qua lời bác Ba. Cách thứ hai, chính đứa trẻ là người kể, như trong hồi ký của Nguyên Hồng, nơi người lớn kể lại tuổi thơ mình. Hai cách tạo ra hai giọng khác nhau: một bên là cái nhìn thương cảm từ ngoài vào, một bên là cảm xúc trực tiếp từ bên trong.

Khi làm chuyên đề, bạn nên giữ một câu hỏi xuyên suốt: nhà văn muốn soi chiếu điều gì qua nhân vật trẻ em này? Câu trả lời sẽ khác nhau ở mỗi tác phẩm, và chính sự khác nhau ấy tạo nên sự vận động của hình tượng.

Bé Hồng: tình yêu mẹ vượt lên định kiến

Đoạn trích Trong lòng mẹ thuộc hồi ký Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng. Bé Hồng mồ côi cha, mẹ phải đi tha hương cầu thực, cậu sống trong sự ghẻ lạnh của họ hàng bên nội. Bà cô gọi Hồng đến, cố ý gieo vào đầu cậu những ý nghĩ khinh miệt và ruồng rẫy mẹ.

Điều làm nên giá trị của nhân vật là phản ứng nội tâm. Hồng hiểu rõ ý đồ của bà cô, đau đớn đến mức cổ họng nghẹn ứ, nhưng không để những lời cay độc ấy làm mình nghi ngờ mẹ. Cậu căm ghét những hủ tục đã đày đoạ mẹ mình, chứ không trách mẹ. Ở đây, đứa trẻ đã có một sự trưởng thành sớm về nhận thức.

Khi mẹ trở về, Hồng chạy đuổi theo chiếc xe kéo, được mẹ kéo lên xe, ôm vào lòng. Cảm giác ấm áp, mùi hương quen thuộc của người mẹ được tả bằng những câu văn giàu cảm xúc. Nguyên Hồng còn trong thời hạn bảo hộ tác phẩm, nên khi viết bạn nên diễn ý và chỉ trích vài từ then chốt. Với chuyên đề, bé Hồng tiêu biểu cho đứa trẻ chịu nhiều thiệt thòi nhưng giữ trọn tình yêu thương.

Liên và An: những tâm hồn nhỏ chờ một thế giới khác

Trong Hai đứa trẻ của Thạch Lam, chị em Liên và An từng sống ở Hà Nội, nhưng gia đình sa sút nên phải về phố huyện nghèo, trông một gian hàng tạp hoá nhỏ. Mỗi tối, hai chị em cố thức để chờ chuyến tàu đêm đi qua, dù chẳng mua bán gì với hành khách.

Thạch Lam để Liên quan sát những kiếp người nhỏ bé quanh mình: mẹ con chị Tí với hàng nước, gánh phở của bác Siêu, gia đình bác xẩm, bà cụ Thi điên. Ánh sáng ngọn đèn con của chị Tí chỉ chiếu sáng một vùng đất nhỏ, như hình ảnh của những cuộc đời leo lét. Liên còn bé nhưng đã biết thương những người nghèo khổ hơn mình.

Chuyến tàu đêm mang theo một thế giới khác, sáng sủa và náo nhiệt. Với Liên, chuyến tàu gợi lại Hà Nội xa xăm, sáng rực, vui vẻ và huyên náo, một thứ ánh sáng khác hẳn phố huyện tối tăm. Khát vọng mơ hồ ấy là điểm cốt lõi của nhân vật. Thạch Lam không tố cáo gay gắt mà nhẹ nhàng thể hiện niềm thương cảm với những tâm hồn bé nhỏ chờ đợi một điều gì tươi sáng hơn.

Sơn trong Gió lạnh đầu mùa: lòng trắc ẩn của trẻ thơ

Cũng của Thạch Lam, truyện ngắn Gió lạnh đầu mùa kể về Sơn, cậu bé con nhà khá giả ở một vùng quê. Sáng đầu mùa đông, Sơn được mẹ mặc cho áo ấm, rồi cùng chị Lan ra chơi với lũ trẻ nghèo trong xóm chợ. Thấy bé Hiên co ro trong chiếc áo rách mỏng manh, Sơn nhớ đến em Duyên đã mất, người từng chơi đùa với Hiên.

Sơn và chị Lan quyết định mang chiếc áo bông cũ của em Duyên cho Hiên. Hành động tự phát, chưa hỏi ý mẹ, nhưng xuất phát từ lòng thương thật sự. Sau đó, hai chị em lo sợ bị mắng. Mẹ Hiên mang áo đến trả, còn mẹ Sơn không trách mà giúp đỡ thêm cho mẹ Hiên.

Nhân vật Sơn cho thấy một mặt khác của hình tượng trẻ em: không phải trẻ em chịu khổ, mà trẻ em biết thương người khổ. Đặt Sơn cạnh Liên, bạn thấy cùng một nhà văn nhưng hai sắc thái: một em bé nghèo thương người nghèo hơn, một em bé khá giả học cách san sẻ.

Lượm và bé Thu: trẻ em trong chiến tranh

Văn học kháng chiến đặt trẻ em vào hoàn cảnh đặc biệt. Trong bài thơ Lượm của Tố Hữu, chú bé liên lạc hiện lên hồn nhiên, nhanh nhẹn: "Chú bé loắt choắt / Cái xắc xinh xinh / Cái chân thoăn thoắt / Cái đầu nghênh nghênh". Lượm hy sinh khi đang làm nhiệm vụ đưa thư, nhưng bài thơ không khép lại bằng cái chết: khổ thơ đầu được lặp lại ở cuối, như Lượm vẫn còn sống mãi.

Bé Thu trong Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng lại là hình ảnh trẻ em chịu mất mát vì chiến tranh. Ba đi kháng chiến khi Thu chưa đầy một tuổi. Tám năm sau ông Sáu về thăm, nhưng vết thẹo trên mặt khiến Thu không nhận ba. Em cự tuyệt mọi sự gần gũi, hất cái trứng cá ông gắp vào chén, bị ba đánh thì bỏ sang nhà bà ngoại.

Được bà giải thích về vết thẹo, Thu hiểu ra. Trong buổi chia tay, em cất tiếng gọi ba, ôm chặt, hôn cả vết thẹo. Sự cứng đầu của Thu thực ra là tình yêu dành cho người ba trong tấm ảnh. Ở chiến khu, ông Sáu làm chiếc lược ngà cho con, nhưng hy sinh trước khi kịp trao. Với chuyên đề, Lượm và bé Thu cho thấy trẻ em trong văn học kháng chiến vừa hồn nhiên, vừa gánh chịu những mất mát của thời đại.

Năm nhân vật, năm điều nhà văn muốn soi chiếu

Bảng dưới gom lại điều mỗi nhà văn soi chiếu qua nhân vật trẻ em, giúp bạn chọn luận điểm phù hợp với đề.

Nhân vậtTác phẩmHoàn cảnhĐiều được soi chiếu
Bé HồngTrong lòng mẹ (Nguyên Hồng)Mồ côi cha, xa mẹ, bị họ hàng ghẻ lạnhTình mẫu tử, sự tàn nhẫn của định kiến
Liên và AnHai đứa trẻ (Thạch Lam)Gia đình sa sút, phố huyện nghèoKiếp người nhỏ bé, khát vọng ánh sáng
SơnGió lạnh đầu mùa (Thạch Lam)Con nhà khá giả, bạn nghèo thiếu áoLòng trắc ẩn, sự san sẻ
LượmLượm (Tố Hữu)Chú bé liên lạc trong kháng chiến chống PhápTuổi thơ hồn nhiên giữa chiến tranh
Bé ThuChiếc lược ngà (Nguyễn Quang Sáng)Ba đi kháng chiến, gặp lại sau tám nămTình cha con, mất mát chiến tranh

Từ bảng, bạn có thể chia bài thành hai luận điểm lớn: trẻ em trong văn học trước 1945 phần nhiều là những tâm hồn chịu thiệt thòi trong xã hội nghèo khổ; trẻ em trong văn học kháng chiến vừa tham gia, vừa chịu đựng mất mát của cuộc chiến. Cả hai đều giữ được sự trong trẻo, đó là điểm chung xuyên suốt.

Dàn ý gợi ý và một đoạn mẫu ngắn

Dàn ý sau đi từ trẻ em trong xã hội cũ đến trẻ em trong chiến tranh. Mỗi bước là một ý để bạn tự triển khai bằng chi tiết đã chọn.

  1. Mở bài: nêu vì sao nhân vật trẻ em có sức gợi lớn trong văn học, giới hạn bài vào năm nhân vật.
  2. Luận điểm một: trẻ em chịu thiệt thòi trong xã hội cũ, phân tích bé Hồng trước những lời của bà cô và trong vòng tay mẹ.
  3. Luận điểm hai: những tâm hồn nhỏ khao khát ánh sáng, phân tích Liên trong đêm chờ tàu, nối sang Sơn để thấy lòng trắc ẩn.
  4. Luận điểm ba: trẻ em trong chiến tranh, phân tích Lượm với vẻ hồn nhiên và sự hy sinh, bé Thu với tình yêu ba mãnh liệt.
  5. Đánh giá: điểm chung là sự trong trẻo; điểm khác là hoàn cảnh soi chiếu, từ xã hội nghèo khổ sang cuộc chiến của dân tộc; nhận xét về điểm nhìn trần thuật.
  6. Kết bài: nêu nhân vật để lại ấn tượng sâu nhất với bạn và lý do, bằng giọng của chính bạn.

Đoạn mẫu ngắn, chỉ minh hoạ cách nối hai nhân vật: "Ngọn đèn con của chị Tí trong mắt Liên và tấm ảnh người ba trong tay bé Thu là hai thứ ánh sáng nhỏ mà hai đứa trẻ níu giữ. Một bên là chút hy vọng mơ hồ giữa phố huyện tối tăm, một bên là niềm tin cứng cỏi vào người ba chưa từng gặp. Cả hai đều cho thấy trẻ em trong văn học không thụ động; các em giữ lấy điều mình tin bằng tất cả sự trong trẻo." Đây không phải bài mẫu để chép; hãy chọn hình ảnh khiến bạn xúc động nhất và viết theo cách riêng.

Câu hỏi thường gặp

Bé Hồng có phải chính là Nguyên Hồng không?

Những ngày thơ ấu là tác phẩm hồi ký, kể lại tuổi thơ của chính tác giả. Vì vậy nhân vật bé Hồng mang nhiều nét đời tư của Nguyên Hồng. Tuy vậy, khi phân tích bạn vẫn nên gọi là nhân vật bé Hồng và bám vào văn bản, không suy diễn thêm đời tư.

Liên hay An mới là nhân vật trung tâm của Hai đứa trẻ?

Liên là nhân vật trung tâm, câu chuyện được nhìn chủ yếu qua cảm nhận của Liên. An là em, xuất hiện như người đồng hành. Khi phân tích, bạn nên tập trung vào tâm trạng của Liên, nhắc An như một chi tiết bổ trợ.

Vì sao bé Thu không nhận ba lúc đầu?

Thu chỉ biết ba qua tấm ảnh chụp chung với má, trong ảnh không có vết thẹo. Khi gặp ông Sáu với vết thẹo dài trên má, em nghĩ đó không phải ba mình. Sự cự tuyệt ấy xuất phát từ tình yêu và niềm tin dành cho người ba thật trong ảnh.

Có thể đưa Dế Mèn vào chuyên đề trẻ em không?

Dế Mèn là nhân vật loài vật trong truyện đồng thoại của Tô Hoài, đang ở tuổi mới lớn và có những bài học trưởng thành. Có thể nhắc như một dẫn chứng mở rộng về tuổi mới lớn, nhưng nên nói rõ đây là nhân vật đồng thoại, không phải nhân vật trẻ em.

Bài chuyên đề trẻ em nên viết theo thời gian hay theo chủ đề?

Cả hai đều được. Viết theo thời gian giúp thấy sự vận động từ trước 1945 sang kháng chiến. Viết theo chủ đề, ví dụ trẻ em chịu thiệt thòi và trẻ em biết yêu thương, giúp bài có chiều sâu luận điểm. Chọn cách phù hợp với yêu cầu của đề.

Lượm hy sinh trong hoàn cảnh nào theo bài thơ?

Theo bài thơ, Lượm hy sinh khi đang mang thư khẩn qua mặt trận, giữa lúc đạn bay. Tố Hữu không tả chi tiết cái chết mà dùng những hình ảnh nhẹ nhàng, rồi lặp lại khổ thơ đầu ở cuối bài để chú bé như vẫn sống mãi trong lòng người đọc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138