Hình tượng người phụ nữ trong văn học Việt Nam đi một chặng dài: từ tiếng than thân "thân em" trong ca dao, qua những số phận oan khuất của văn học trung đại, đến người phụ nữ bị dồn vào đường cùng trước 1945, người phụ nữ tự tìm lại sức sống trong văn học kháng chiến và người phụ nữ được nhìn đa chiều sau 1975. Điểm chung xuyên suốt là vẻ đẹp phẩm chất đặt trong một hoàn cảnh không công bằng; điểm thay đổi là mức độ người phụ nữ được nói bằng tiếng nói của chính mình.
Bài này nối năm nhân vật quen thuộc: Vũ Nương, Thuý Kiều, chị Dậu, Mị và người đàn bà hàng chài. Mục đích không phải kể lại năm câu chuyện mà chỉ ra sợi dây nối chúng, để khi gặp đề chuyên đề hay đề so sánh, bạn có sẵn trục lập luận và tự viết theo cảm nhận của mình.
Đọc một hình tượng qua nhiều tác phẩm: nên bám vào đâu
Khi nói "hình tượng người phụ nữ", nhiều bài viết rơi vào một danh sách phẩm chất chung chung: đảm đang, thuỷ chung, giàu đức hy sinh. Danh sách ấy không sai nhưng không giúp phân biệt Vũ Nương với Mị hay chị Dậu. Muốn đọc theo chuyên đề, bạn cần ba câu hỏi cố định để đặt vào từng nhân vật: người phụ nữ ấy bị điều gì chèn ép, họ phản ứng ra sao, và nhà văn đứng ở đâu để nhìn họ.
Câu hỏi thứ nhất chỉ ra hoàn cảnh điển hình: lễ giáo phong kiến và chiến tranh với Vũ Nương, đồng tiền và thế lực xã hội với Kiều, sưu thuế với chị Dậu, cường quyền và thần quyền ở miền núi với Mị, đói nghèo và bạo lực gia đình với người đàn bà hàng chài. Câu hỏi thứ hai chỉ ra tính cách: cam chịu, chống trả, tự huỷ hay lựa chọn tỉnh táo. Câu hỏi thứ ba chỉ ra tư tưởng của tác phẩm: thương cảm, tố cáo, ngợi ca hay đặt vấn đề.
Đặt cùng ba câu hỏi vào năm nhân vật, bạn sẽ thấy hình tượng không đứng yên. Nó vận động theo lịch sử xã hội và theo quan niệm nghệ thuật của mỗi thời. Đó mới là "sự vận động của hình tượng" mà đề chuyên đề muốn bạn nói tới, chứ không phải năm đoạn tóm tắt đặt cạnh nhau.
Văn học trung đại: phẩm hạnh sáng ngời và một số phận bị định đoạt
Trước khi có những nhân vật có tên tuổi, ca dao đã để lại một mô típ quen thuộc: "Thân em như tấm lụa đào / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai". Người phụ nữ tự ví mình với vật đẹp nhưng không tự quyết được nơi mình đến. Mô típ ấy là nền cho văn học viết về sau.
Vũ Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương của Nguyễn Dữ (in trong Truyền kỳ mạn lục) là người vợ thuỷ chung, người con dâu hiếu thảo: chồng đi lính, nàng nuôi con nhỏ, chăm mẹ chồng lúc ốm và lo ma chay khi bà mất. Thế nhưng chỉ một câu nói ngây thơ của bé Đản về "người cha" đêm nào cũng đến, mà thực ra là cái bóng của mẹ trên vách, đã đủ để Trương Sinh nghi ngờ và mắng nhiếc, đánh đuổi vợ. Nàng không có cách nào tự minh oan ngoài cái chết ở bến Hoàng Giang. Ngay cả khi được giải oan, nàng cũng chỉ hiện về giữa dòng rồi biến mất, không thể trở lại nhân gian.
Thuý Kiều trong Truyện Kiều của Nguyễn Du có tài sắc vẹn toàn, nhưng khi gia đình gặp nạn, nàng phải bán mình chuộc cha và trải qua mười lăm năm lưu lạc. Ngay từ đầu tác phẩm, trước mộ Đạm Tiên, Kiều đã thốt lên: "Đau đớn thay phận đàn bà! / Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung". Câu thơ cho thấy nhân vật đã ý thức được số phận chung của giới mình, một bước xa hơn tiếng than "thân em" của ca dao.
Ở cả hai nhân vật, người phụ nữ đẹp về phẩm hạnh nhưng không làm chủ được đời mình. Thái độ của tác giả là thương cảm sâu sắc và ngầm tố cáo xã hội trọng nam khinh nữ, đồng tiền và thói ghen tuông, đa nghi của người đàn ông.
Trước 1945: người phụ nữ nông thôn bị dồn đến chân tường
Văn xuôi hiện thực trước Cách mạng tháng Tám kéo người phụ nữ ra khỏi khung cảnh truyền kỳ và đặt họ vào làng quê có thật, với cái đói và sưu thuế cụ thể. Chị Dậu trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố là ví dụ tiêu biểu. Chồng bị bắt vì thiếu sưu, chị phải bán đứa con gái đầu lòng là cái Tí và bán cả ổ chó để có tiền nộp, rồi còn bị đòi thêm suất sưu của người em chồng đã chết.
Điểm khác biệt lớn so với Vũ Nương nằm ở đoạn quen thuộc thường được đặt tên "Tức nước vỡ bờ". Khi cai lệ và người nhà lý trưởng xông vào định trói anh Dậu đang ốm, chị Dậu lúc đầu van xin, nhẫn nhịn, rồi khi bị dồn tới mức không lùi được nữa, chị chuyển sang đanh thép và quật ngã cả hai. Sức phản kháng ấy không có trong văn học trung đại. Nó tự phát, chỉ nhằm bảo vệ chồng, nhưng cho thấy người phụ nữ không chỉ biết cam chịu.
Tuy vậy, Ngô Tất Tố không cho chị Dậu một lối thoát. Cuối tác phẩm, chị phải đi ở vú cho nhà quan, bị quan già giở trò sàm sỡ, phải vùng chạy ra ngoài giữa đêm tối mịt mùng. Bóng tối khép lại tác phẩm như một hình ảnh về tương lai bế tắc. Khi viết, bạn nên giữ cả hai mặt: chị Dậu mạnh mẽ hơn Vũ Nương, nhưng xã hội vẫn chưa cho chị con đường.
Văn học kháng chiến: sức sống bị vùi lấp rồi trỗi dậy
Mị trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài (tập Truyện Tây Bắc) mở ra một kiểu người phụ nữ khác. Mị trẻ đẹp, thổi sáo giỏi, nhưng vì món nợ truyền đời của cha mẹ mà phải làm con dâu gạt nợ nhà thống lý Pá Tra. Bị đày đoạ cả về thể xác lẫn tinh thần, Mị từng định ăn lá ngón tự tử, rồi vì thương cha mà quay về sống tiếp, dần dần tê liệt. Câu văn "Ở lâu trong cái khổ, Mị quen khổ rồi" nói rất gọn trạng thái ấy, và hình ảnh Mị "lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa" là một trong những so sánh ám ảnh nhất của truyện.
Giá trị của nhân vật nằm ở chỗ Tô Hoài cho thấy sức sống bị vùi lấp nhưng chưa mất. Đêm tình mùa xuân, hơi rượu và tiếng sáo gọi Mị nhớ lại thời con gái, Mị muốn đi chơi, dù ngay sau đó bị A Sử trói đứng vào cột. Đêm cởi trói cho A Phủ, khi nhìn thấy dòng nước mắt trên má người bị trói, Mị nhớ lại chính mình, thương người cùng cảnh, cắt dây và chạy theo A Phủ.
So với chị Dậu, hành động của Mị không chỉ là phản ứng tức thời mà là một lựa chọn rời bỏ chốn tù đày để tìm tự do. Trong mạch truyện, con đường ấy dẫn tới Phiềng Sa, nơi hai nhân vật gặp cán bộ và đi theo kháng chiến. Văn học giai đoạn này vì thế không chỉ thương người phụ nữ mà còn tin vào khả năng tự giải phóng của họ.
Sau 1975: người phụ nữ được nhìn từ nhiều phía
Văn xuôi thời kỳ đổi mới đặt lại câu hỏi về cách nhìn con người. Người đàn bà hàng chài trong Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu không có tên, ngoại hình thô kệch, mặt rỗ, dáng mệt mỏi. Chị bị chồng đánh đập thường xuyên, nhưng khi chánh án Đẩu khuyên bỏ chồng, chị lại van xin được giữ cuộc hôn nhân ấy.
Tại toà án huyện, chị giải thích bằng lý lẽ của người trong cuộc: thuyền đi biển cần người đàn ông chèo chống lúc sóng gió, đàn con cần được nuôi, và chị nhận ra những phút gia đình còn hoà thuận trên thuyền. Chị cũng không đổ hết lỗi cho chồng mà hiểu rằng đói nghèo, đông con, thuyền chật đã làm người đàn ông hiền lành ngày trước trở nên vũ phu. Nghệ sĩ Phùng và chánh án Đẩu, những người có học, lại là người "ngộ ra" sau cuộc trò chuyện.
Ở nhân vật này, người phụ nữ không còn là đối tượng để thương hay để giải phóng theo một con đường định sẵn. Chị là người hiểu đời sống của mình sâu hơn những người tưởng mình đến để giúp. Nguyễn Minh Châu không cổ vũ việc chịu đựng bạo lực; ông đặt ra câu hỏi về khoảng cách giữa cái nhìn từ xa và cái thật của đời sống.
Bảng đối chiếu năm nhân vật theo ba câu hỏi
Bảng dưới đặt năm nhân vật vào cùng một khung để bạn thấy sự vận động. Khi làm bài, đừng chép bảng mà dùng nó để chọn luận điểm và dẫn chứng.
| Nhân vật | Bị chèn ép bởi | Cách phản ứng | Cái nhìn của tác giả |
|---|---|---|---|
| Vũ Nương | Lễ giáo, chiến tranh, sự đa nghi của chồng | Phân trần rồi tự trẫm mình để giữ danh tiết | Thương cảm, ngầm tố cáo |
| Thuý Kiều | Đồng tiền, thế lực, quan niệm tài mệnh tương đố | Hy sinh, chịu đựng, ý thức về phận chung | Thương cảm, đề cao giá trị con người |
| Chị Dậu | Sưu thuế, cường hào | Nhẫn nhịn rồi phản kháng tự phát | Tố cáo, trân trọng sức sống |
| Mị | Cường quyền, thần quyền, món nợ truyền đời | Tê liệt, rồi thức tỉnh và tự giải thoát | Tin vào khả năng tự giải phóng |
| Người đàn bà hàng chài | Đói nghèo, bạo lực gia đình | Chịu đựng có lý lẽ, chọn giữ gia đình vì con | Đặt vấn đề, nhìn đa chiều |
Đọc theo hàng dọc cột thứ ba, bạn thấy một đường đi rõ: từ chỗ người phụ nữ chỉ có thể tự huỷ để chứng minh mình, đến chỗ họ phản kháng, tự giải thoát, rồi đến chỗ họ tự giải thích lựa chọn của mình. Đó là luận điểm trung tâm cho đề chuyên đề.
Viết chuyên đề này sao cho không khái quát quá đà
Đừng gán một phẩm chất cho cả năm nhân vật. Câu như "người phụ nữ nào cũng cam chịu" sai với chị Dậu và Mị. Hãy nói phẩm chất cụ thể của từng người rồi mới tìm điểm chung.
Đừng biến người đàn bà hàng chài thành bài học "nên chịu đựng". Tác phẩm đặt vấn đề về cách nhìn, không cổ vũ bạo lực. Nhận xét lệch chỗ này là lỗi nội dung nghiêm trọng.
Giữ đúng giai đoạn. Vợ chồng A Phủ thuộc văn học kháng chiến chống Pháp, không phải văn học trước 1945; Chiếc thuyền ngoài xa thuộc giai đoạn sau 1975.
Dẫn chứng bằng chi tiết, không bằng tóm tắt. Một chi tiết như cái bóng trên vách, tiếng sáo đêm tình mùa xuân hay lời phân trần ở toà án huyện nói được nhiều hơn một đoạn kể lại cốt truyện.
Kết bằng sự vận động, không bằng lời ca ngợi chung. Đoạn kết nên trả lời: qua năm nhân vật, cách văn học nhìn người phụ nữ đã thay đổi thế nào. Câu trả lời ấy là của bạn, hãy viết bằng cảm nhận riêng.
Câu hỏi thường gặp
Đề chuyên đề người phụ nữ nên chọn bao nhiêu nhân vật?
Ba đến năm nhân vật là vừa, miễn là trải qua ít nhất hai hoặc ba giai đoạn để thấy được sự vận động. Chọn quá nhiều thì mỗi nhân vật chỉ còn vài dòng tóm tắt; chọn quá ít thì không còn là chuyên đề mà thành phân tích một tác phẩm.
Có nên đưa Thuý Vân hay Hoạn Thư vào chuyên đề này không?
Được, nếu bạn có lý do rõ. Thuý Vân giúp thấy một số phận êm ả trái ngược với Kiều, còn Hoạn Thư là người phụ nữ có quyền lực trong gia đình. Nhưng đừng thêm chỉ để kéo dài bài; mỗi nhân vật phải phục vụ một luận điểm.
Chị Dậu có phải là nhân vật phản kháng có ý thức không?
Theo văn bản, sự phản kháng của chị Dậu là tự phát, bùng lên khi chồng bị hành hạ ngay trước mắt, chưa phải là đấu tranh có tổ chức hay có lý tưởng. Nói đúng mức như vậy sẽ thuyết phục hơn là nâng chị thành người đấu tranh cách mạng.
Vì sao người đàn bà hàng chài không có tên?
Việc không đặt tên làm nhân vật trở thành đại diện cho nhiều phận người lao động vùng biển nghèo. Bạn có thể nêu cách hiểu này như một nhận xét về nghệ thuật, nhưng không nên khẳng định đó là chủ ý tác giả đã tuyên bố nếu không có nguồn.
Có thể so sánh Vũ Nương với Mị trong một đoạn không?
Có. Cả hai đều từng chọn cái chết hoặc tìm đến cái chết: Vũ Nương trẫm mình, Mị định ăn lá ngón. Khác ở chỗ Vũ Nương chết để giữ danh tiết, còn Mị sau đó sống tiếp, tê liệt rồi thức tỉnh. Đoạn so sánh ấy làm rõ sự khác biệt giữa hai thời đại văn học.
Bài chuyên đề có cần nhắc tới văn học dân gian không?
Không bắt buộc, nhưng một câu nhắc mô típ "thân em" trong ca dao giúp mở bài có chiều sâu lịch sử. Chỉ nên dành một hai câu, vì trọng tâm vẫn là các nhân vật có tên trong văn học viết.