Người lính trong văn học Việt Nam hiện đại có chung một nền: lòng yêu nước và tình đồng đội, nhưng diện mạo thay đổi theo từng chặng. Người lính chống Pháp trong thơ Chính Hữu là người nông dân mặc áo lính, mộc mạc và gắn bó; người lính Tây Tiến của Quang Dũng hào hoa, bi tráng; người lính lái xe trong thơ Phạm Tiến Duật trẻ trung, ngang tàng; người lính trong văn xuôi Nguyễn Thi mang theo truyền thống gia đình; còn người lính trong Ánh trăng của Nguyễn Duy là người đã về thành phố và tự soi lại mình.
Bài viết nối năm chân dung ấy theo trình tự thời gian, giữ đúng tác giả và câu chữ, để bạn có một trục chuyên đề rõ ràng. Phần cuối có cách tránh những lỗi hay gặp như gộp mọi người lính thành một khuôn mẫu.
Trước 1945: người ra trận qua cái nhìn của người ở lại
Văn học trung đại cũng có hình ảnh người ra trận, nhưng phần lớn được nhìn qua tâm trạng người ở lại hoặc qua lời của bậc chủ tướng. Chinh phụ ngâm (nguyên tác chữ Hán của Đặng Trần Côn, bản diễn Nôm quen thuộc thường được gắn với Đoàn Thị Điểm) để người vợ kể về chồng ra chiến trường, về nỗi cô đơn chờ đợi và nỗi oán chiến tranh phong kiến. Người chinh phu ở đây có dáng vẻ oai hùng nhưng không có tiếng nói riêng.
Ở một hướng khác, các áng văn chính luận như Hịch tướng sĩ nói với tướng sĩ bằng giọng của người chỉ huy, khích lệ lòng trung nghĩa và ý chí chống ngoại xâm. Tướng sĩ là người nghe, chưa phải là nhân vật có đời sống nội tâm.
Điểm này giúp bạn thấy cái mới của văn học kháng chiến: lần đầu tiên người lính bình thường, xuất thân từ nông dân, học sinh, công nhân, trở thành nhân vật trung tâm với đời sống và cảm xúc riêng. Khi viết chuyên đề, một hai câu đối chiếu như vậy đủ làm mở bài có chiều sâu, không cần đi sâu vào văn học trung đại.
Người lính nông dân trong Đồng chí: tình đồng đội từ những điều giản dị
Bài thơ Đồng chí của Chính Hữu viết đầu kháng chiến chống Pháp, kể về những người lính xuất thân từ những làng quê nghèo, "nước mặn đồng chua", "đất cày lên sỏi đá". Họ đến với nhau từ chỗ xa lạ, rồi thành tri kỷ nhờ chung cảnh ngộ, chung nhiệm vụ, chung những thiếu thốn rất cụ thể: áo rách vai, quần vá, chân không giày, những trận sốt rét rừng.
Nỗi nhớ quê của người lính được nói qua cảnh vật: "Ruộng nương anh gửi bạn thân cày / Gian nhà không mặc kệ gió lung lay / Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính." Chữ "mặc kệ" cho thấy sự dứt khoát ra đi, còn hình ảnh giếng nước gốc đa nhớ người lại cho thấy họ vẫn mang theo quê hương.
Bài thơ khép lại bằng ba câu nổi tiếng: "Đêm nay rừng hoang sương muối / Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới / Đầu súng trăng treo." Hình ảnh súng và trăng đặt cạnh nhau gợi cả hiện thực chiến đấu lẫn chất lãng mạn. Trong chuyên đề, đây là chân dung người lính giai đoạn đầu: mộc mạc, chân chất, sức mạnh đến từ tình đồng chí.
Người lính Tây Tiến: hào hoa và bi tráng
Cùng giai đoạn chống Pháp, Tây Tiến của Quang Dũng vẽ một chân dung khác hẳn. Đoàn quân Tây Tiến có nhiều thanh niên Hà Nội, hoạt động ở vùng rừng núi biên giới Việt – Lào hiểm trở. Quang Dũng không giấu gian khổ: "Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc / Quân xanh màu lá dữ oai hùm". Cái vẻ tiều tuỵ vì sốt rét được chuyển thành dáng vẻ dữ dằn, oai phong.
Nét riêng của người lính Tây Tiến là tâm hồn lãng mạn, hào hoa: "Mắt trừng gửi mộng qua biên giới / Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm". Ngay giữa chiến trường, họ vẫn mơ về vẻ đẹp nơi phố phường. Và sự hy sinh được nói bằng giọng trang trọng, bi tráng: "Rải rác biên cương mồ viễn xứ / Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh / Áo bào thay chiếu anh về đất".
Đặt cạnh Đồng chí, bạn có hai gương mặt người lính cùng thời: một người nông dân mộc mạc, một chàng trai thành thị hào hoa. Đây là dẫn chứng tốt để bác bỏ cách viết gộp mọi người lính chống Pháp thành một khuôn mẫu.
Người lính chống Mỹ: trẻ trung trong thơ, kiên cường trong văn xuôi
Bài thơ về tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật viết về những người lính lái xe trên tuyến đường Trường Sơn. Chiếc xe bị bom đạn làm vỡ kính, mất đèn, nhưng người lính vẫn cầm lái với thái độ ung dung, coi gian khổ là chuyện bình thường, gặp bạn bè thì "bắt tay qua cửa kính vỡ rồi". Bài thơ kết bằng hai câu: "Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước / Chỉ cần trong xe có một trái tim." Giọng thơ tếu táo, trẻ trung là nét riêng của thế hệ lính trẻ thời chống Mỹ.
Trong văn xuôi, nhân vật Việt trong Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi là người lính trẻ bị thương nặng, nằm lại chiến trường, nhiều lần ngất đi rồi tỉnh lại. Mỗi lần tỉnh, Việt nhớ về má, về chị Chiến, về chú Năm và cuốn sổ ghi chép truyền thống gia đình. Việt còn hồn nhiên như một cậu bé, nhưng vẫn giữ chặt khẩu súng, sẵn sàng chiến đấu.
Hai chân dung bổ sung cho nhau: thơ cho thấy tinh thần lạc quan của một thế hệ, văn xuôi cho thấy chiều sâu của người lính được nuôi dưỡng từ gia đình và quê hương. Truyền thống gia đình như một "dòng sông" chảy từ đời trước sang đời sau là ý tưởng đặc sắc của tác phẩm.
Sau 1975: người lính tự soi lại mình trong Ánh trăng
Chiến tranh kết thúc, văn học bắt đầu nhìn người lính ở một chặng mới: khi trở về với đời thường. Bài thơ Ánh trăng của Nguyễn Duy kể về một người từng gắn bó với vầng trăng thời ấu thơ và thời ở rừng, coi trăng như tri kỷ. Về thành phố, quen ánh điện, cửa gương, người ấy quên vầng trăng như quên một người dưng qua đường.
Tình huống mất điện làm vầng trăng hiện ra đột ngột, kéo theo cả ký ức về đồng, về bể, về rừng. Bài thơ kết bằng một khổ đầy suy ngẫm: "Trăng cứ tròn vành vạnh / kể chi người vô tình / ánh trăng im phăng phắc / đủ cho ta giật mình." Cái giật mình ấy là sự tự vấn của người lính về lối sống, về lòng thuỷ chung với quá khứ.
Trong chuyên đề, nhân vật trữ tình của Ánh trăng cho thấy hình tượng người lính không dừng ở chiến trường. Văn học sau 1975 chú ý đến đời sống tinh thần của họ trong thời bình, đến những gì có thể bị lãng quên. Đó là sự vận động từ cái nhìn sử thi sang cái nhìn đời thường, thế sự.
Năm chân dung người lính đặt cạnh nhau
Bảng dưới gói năm chân dung trong một khung để bạn chọn luận điểm. Cột cuối là nét riêng nên nhấn khi phân tích từng nhân vật.
| Tác phẩm | Giai đoạn | Xuất thân, hoàn cảnh | Nét riêng nên nhấn |
|---|---|---|---|
| Đồng chí | Chống Pháp | Nông dân nghèo ra lính | Tình đồng chí giản dị, chân chất |
| Tây Tiến | Chống Pháp | Nhiều thanh niên Hà Nội, chiến trường miền Tây hiểm trở | Hào hoa, lãng mạn, bi tráng |
| Bài thơ về tiểu đội xe không kính | Chống Mỹ | Lính lái xe Trường Sơn | Trẻ trung, ngang tàng, lạc quan |
| Những đứa con trong gia đình | Chống Mỹ | Người lính trẻ Nam Bộ | Tiếp nối truyền thống gia đình |
| Ánh trăng | Sau 1975 | Người lính trở về thành phố | Tự vấn, nhắc nhở lòng thuỷ chung |
Đọc theo cột cuối, sự vận động hiện ra: từ sức mạnh tập thể và tinh thần lạc quan của thời chiến đến sự tự soi xét của cá nhân trong thời bình. Bạn có thể dùng đúng nhận xét này cho phần đánh giá chung, rồi viết lại bằng giọng của mình.
Dàn ý và một đoạn mẫu ngắn để tham khảo
Dàn ý dưới đây sắp các chân dung theo trình tự thời gian, vì đề chuyên đề thường hỏi về sự vận động. Bạn có thể đổi tác phẩm theo bộ sách mình học, miễn giữ được các chặng.
- Mở bài: nêu người lính là hình tượng trung tâm của văn học kháng chiến và giới hạn bài vào năm tác phẩm từ 1948 đến sau 1975.
- Chặng chống Pháp: phân tích tình đồng chí mộc mạc trong thơ Chính Hữu, rồi đối chiếu với vẻ hào hoa, bi tráng của người lính Tây Tiến.
- Chặng chống Mỹ: phân tích tư thế ung dung của người lính lái xe, rồi chiều sâu truyền thống gia đình ở nhân vật Việt.
- Chặng sau chiến tranh: phân tích cái giật mình trong Ánh trăng như một bước chuyển sang cái nhìn đời thường.
- Đánh giá: nêu điểm không đổi (lòng yêu nước, tình đồng đội) và điểm thay đổi (từ tập thể sang cá nhân, từ sử thi sang thế sự).
- Kết bài: nêu một hình ảnh người lính để lại ấn tượng sâu nhất với bạn và lý do.
Đoạn mẫu ngắn cho phần đánh giá, chỉ để thấy cách nối ý: "Nếu đầu súng trăng treo là khoảnh khắc người lính chống Pháp đứng cạnh nhau giữa rừng hoang, thì cái giật mình trước vầng trăng tròn vành vạnh là khoảnh khắc người lính thời bình đứng một mình trước quá khứ. Hai vầng trăng cách nhau ba mươi năm cho thấy hình tượng đã đi từ sức mạnh của tập thể đến sự tự vấn của mỗi con người." Đoạn này chỉ minh hoạ cách nối hai chi tiết; bài của bạn nên dùng chi tiết và câu chữ riêng.
Những lỗi hay gặp khi viết chuyên đề người lính
Gộp hai cuộc kháng chiến làm một. Đồng chí và Tây Tiến thuộc thời chống Pháp; Bài thơ về tiểu đội xe không kính và Những đứa con trong gia đình thuộc thời chống Mỹ. Ghi nhầm giai đoạn làm cả bài mất điểm tin cậy.
Nhận nhầm Phương Định là người lính. Phương Định và đồng đội trong Những ngôi sao xa xôi là các cô gái thanh niên xung phong ở tổ trinh sát mặt đường. Có thể đưa vào chuyên đề về tuổi trẻ thời chiến, nhưng nên gọi đúng.
Trích sai câu thơ. Thơ kháng chiến được trích rất nhiều nên dễ nhớ lệch. Nếu không chắc từng chữ, hãy diễn ý thay vì trích, tránh "tam sao thất bản".
Chỉ ca ngợi mà không phân tích nghệ thuật. Mỗi chân dung nên có một nhận xét về bút pháp: hiện thực xen lãng mạn ở Đồng chí, cảm hứng bi tráng ở Tây Tiến, giọng tếu táo ở thơ Phạm Tiến Duật, kết cấu dòng hồi tưởng ở Nguyễn Thi.
Kết bài bằng khẩu hiệu. Câu kết nên nêu cảm nhận cụ thể của bạn về một chi tiết hay một thay đổi của hình tượng, giọng chuẩn mực, không cần lời lẽ to tát.
Câu hỏi thường gặp
Người lính trong Đồng chí và Tây Tiến giống nhau ở điểm nào?
Cả hai đều là người lính thời chống Pháp, chịu gian khổ, thiếu thốn, sẵn sàng hy sinh vì đất nước. Điểm khác nằm ở xuất thân và giọng thơ: Đồng chí mộc mạc, chân chất; Tây Tiến hào hoa, lãng mạn và bi tráng. Đây là cặp so sánh rất hay ra đề.
Ánh trăng có phải bài thơ về người lính không?
Nhân vật trữ tình trong bài từng sống ở rừng, gắn bó với vầng trăng thời chiến, nên nhiều bài giảng đọc đây là tâm sự của người lính sau chiến tranh. Bạn có thể dùng cách đọc này, đồng thời nêu rằng bài thơ còn mang ý nghĩa rộng về lòng thuỷ chung với quá khứ.
Có nên đưa anh thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa vào chuyên đề người lính?
Không nên, vì anh thanh niên là người làm công tác khí tượng trong thời xây dựng, không phải người lính. Nhân vật này hợp với chuyên đề người lao động hơn.
Nên chọn bao nhiêu tác phẩm thơ và bao nhiêu văn xuôi?
Không có quy định cứng. Một bài chuyên đề cân đối thường có cả thơ và văn xuôi để thấy hình tượng được khắc hoạ bằng nhiều thể loại. Ba bài thơ và một truyện ngắn, hoặc hai và hai, đều hợp lý nếu trải đủ các giai đoạn.
Có được nhắc tới người lính trong văn học nước ngoài không?
Được, nếu đề cho phép mở rộng. Tuy vậy, đề chuyên đề trong nhà trường thường giới hạn trong văn học Việt Nam. Nếu mở rộng, chỉ nên nhắc ngắn và phải chắc chắn về tác phẩm, nhân vật.
Làm sao tránh giọng ca ngợi sáo rỗng?
Cứ để chi tiết nói thay bạn. Thay vì viết "người lính vô cùng anh dũng", hãy phân tích một hình ảnh cụ thể như đầu súng trăng treo hay chiếc xe không kính vẫn chạy. Nhận xét gắn với chi tiết luôn thuyết phục hơn tính từ.