Nhân vật tha hoá là nhân vật vốn có bản chất tốt nhưng bị hoàn cảnh biến đổi, đánh mất dần nhân tính hoặc phẩm giá. Khác với nhân vật phản diện xấu từ đầu như Lý Thông hay Bá Kiến, nhân vật tha hoá có một quá trình: từng là người lương thiện, rồi trượt dần. Vì vậy, khi phân tích kiểu nhân vật này, câu hỏi quan trọng nhất luôn là: điều gì đã làm họ thay đổi?
Bài viết làm rõ khái niệm rồi đi qua các trường hợp tiêu biểu: Chí Phèo, Binh Tư được đặt cạnh Lão Hạc để đối chứng, người đàn ông hàng chài trong Chiếc thuyền ngoài xa, và Xuân Tóc Đỏ như một trường hợp cần đọc thận trọng. Mục tiêu là giúp bạn tự lập luận đúng mức, không biến mọi nhân vật xấu thành nhân vật tha hoá.
Tha hoá khác phản diện thế nào
Trong văn học dân gian và phần lớn văn học trung đại, nhân vật thường được định hình sẵn từ đầu đến cuối: người tốt luôn tốt, kẻ xấu luôn xấu. Lý Thông trong truyện Thạch Sanh gian xảo ngay từ lần đầu xuất hiện; Mã Giám Sinh, Sở Khanh trong Truyện Kiều cũng là những kẻ xấu không có quá trình biến đổi. Đây là đặc điểm của kiểu nhân vật chức năng, phục vụ bài học thiện – ác.
Nhân vật tha hoá chỉ thật sự xuất hiện khi văn học quan tâm đến mối quan hệ giữa con người và hoàn cảnh, tức là từ văn học hiện thực hiện đại. Nhà văn cho thấy con người không sinh ra đã xấu; chính đói nghèo, nhà tù, áp bức hay những biến cố đã làm thay đổi họ. Kiểu nhân vật này gắn chặt với quan niệm "hoàn cảnh điển hình" trong lý luận văn học hiện thực.
Từ đây có một hệ quả cho cách viết: phân tích nhân vật tha hoá phải có hai phần. Phần thứ nhất là con người trước khi tha hoá, để thấy bản chất ban đầu. Phần thứ hai là quá trình và nguyên nhân tha hoá. Thiếu phần thứ nhất, bài viết dễ biến nhân vật thành kẻ xấu đơn thuần; thiếu phần thứ hai, bài viết không chỉ ra được giá trị tố cáo của tác phẩm.
Chí Phèo: tha hoá cả nhân hình lẫn nhân tính
Chí Phèo là trường hợp tha hoá được phân tích nhiều nhất trong văn học Việt Nam. Trước khi đi tù, Chí là anh canh điền khoẻ mạnh, hiền lành, biết xấu hổ khi bị bà ba nhà Bá Kiến gọi vào bóp chân, và từng ước mơ một mái ấm bình dị. Chi tiết ấy cho thấy bản chất lương thiện, có lòng tự trọng.
Vì ghen tuông vô cớ, Bá Kiến đẩy Chí vào tù. Bảy, tám năm sau, Chí trở về với một hình dạng khác hẳn: đầu trọc lốc, răng cạo trắng hớn, mặt đen, mắt gườm gườm, ngực phanh đầy những nét chạm trổ. Hắn say rượu triền miên, rạch mặt ăn vạ, chửi cả làng, rồi trở thành tay sai đâm thuê chém mướn cho Bá Kiến. Nam Cao gọi đó là quá trình biến một người thành "con quỷ dữ của làng Vũ Đại".
Điều quan trọng khi phân tích là chỉ rõ hai lực đẩy. Nhà tù thực dân là nơi tước đi nhân hình và nhân tính; còn Bá Kiến, với chủ trương dùng kẻ liều lĩnh để trị kẻ liều lĩnh và mềm nắn rắn buông, đã biến Chí thành công cụ. Chí Phèo vì thế không chỉ là nạn nhân của một kẻ ác mà là nạn nhân của cả một cơ chế xã hội. Đó là giá trị tố cáo sâu sắc của tác phẩm.
Binh Tư và Lão Hạc: tha hoá và cưỡng lại tha hoá
Trong truyện ngắn Lão Hạc, Nam Cao đặt cạnh nhau hai con người cùng làng, cùng nghèo. Binh Tư là kẻ đã chọn nghề ăn trộm để sống. Khi Lão Hạc sang xin ít bả chó, Binh Tư đem chuyện kể với ông giáo bằng giọng mỉa mai, ngụ ý rằng lão cũng sắp làm nghề như mình.
Câu chuyện của Binh Tư khiến ông giáo đau đớn nghĩ rằng cuộc đời quả thật mỗi ngày một thêm đáng buồn: một người đáng kính như Lão Hạc cũng sắp bị cái đói đẩy vào con đường bất lương. Đây là khoảnh khắc nguy cơ tha hoá hiện ra rõ nhất. Nhưng rồi ông giáo chứng kiến cái chết dữ dội của Lão Hạc và hiểu ra lão xin bả chó để tự kết liễu đời mình, chứ không phải để trộm chó.
Cặp đối chứng này cho thấy Nam Cao không coi tha hoá là điều tất yếu. Cùng một hoàn cảnh đói nghèo, có người trượt xuống như Binh Tư, có người thà chết chứ không để mình bị tha hoá như Lão Hạc. Khi viết chuyên đề, đặt hai nhân vật cạnh nhau giúp bài tránh được cái nhìn định mệnh luận, đồng thời làm nổi bật phẩm giá của người nông dân nghèo.
Người đàn ông hàng chài: bạo lực sinh ra từ đói nghèo
Trong Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, người đàn ông hàng chài đánh vợ tàn nhẫn, coi việc đánh vợ như cách giải toả nỗi khổ. Nếu chỉ nhìn qua mắt nghệ sĩ Phùng lúc đầu, ông ta là một kẻ vũ phu đáng ghét. Nhưng câu chuyện của người vợ ở toà án huyện làm hiện ra một quá khứ khác.
Theo lời người vợ, ngày trước chồng chị là anh con trai cục tính nhưng hiền lành, không hề đánh vợ. Cuộc sống lênh đênh, đông con, thuyền chật, những ngày biển động không kiếm được cái ăn đã làm anh thay đổi. Như vậy, nhân vật này cũng có một quá trình biến đổi do hoàn cảnh, dù tác phẩm không đi sâu vào nội tâm của ông ta.
Khi đưa nhân vật này vào chuyên đề, cần giữ giọng thận trọng. Nhận ra nguyên nhân xã hội không có nghĩa là bào chữa cho bạo lực; chính tác phẩm vẫn để Phùng phẫn nộ, để đứa con trai bênh mẹ. Nguyễn Minh Châu đặt ra vấn đề: muốn chấm dứt bạo lực, không thể chỉ khuyên người vợ bỏ chồng, mà phải thay đổi cái nghèo khổ đang sinh ra nó.
Xuân Tóc Đỏ: một trường hợp cần đọc thận trọng
Nhân vật Xuân Tóc Đỏ trong tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng hay được nhắc khi bàn về sự tha hoá, nhưng cần đọc đúng mức. Xuân xuất thân là kẻ lang thang, làm những việc vặt như nhặt bóng ở sân quần vợt, rồi nhờ một chuỗi tình cờ và sự lố lăng của xã hội thượng lưu thành thị mà leo lên, được tôn vinh như một nhân vật quan trọng.
Ở Xuân không có quá trình từ tốt sang xấu như Chí Phèo. Xuân vốn đã là kẻ ranh mãnh, láu cá. Cái bị tha hoá ở đây chủ yếu là xã hội xung quanh: một xã hội chạy theo phong trào "văn minh", "Âu hoá" rởm, giả dối, sẵn sàng tung hô một kẻ như Xuân. Đoạn trích quen thuộc kể về đám tang cụ cố tổ cho thấy cả một gia đình giàu có vui mừng trước cái chết của người thân vì chuyện chia gia tài.
Vì vậy, nếu đưa Xuân vào chuyên đề, bạn nên trình bày như một biến thể: nhân vật là sản phẩm và tấm gương phản chiếu một xã hội đã tha hoá, chứ không phải nạn nhân của sự tha hoá. Phân biệt rõ điều này cho thấy bạn hiểu khái niệm, không gán nhãn máy móc.
So sánh các trường hợp: ai tha hoá, vì sao, và tác giả nhìn thế nào
Bảng dưới gom các trường hợp để bạn thấy sự khác nhau về nguyên nhân và thái độ của tác giả.
| Nhân vật | Trước khi thay đổi | Nguyên nhân chính | Thái độ tác giả |
|---|---|---|---|
| Chí Phèo | Canh điền hiền lành, tự trọng | Nhà tù, cường hào Bá Kiến | Tố cáo xã hội, tin vào bản chất lương thiện |
| Binh Tư | Người nghèo trong làng | Đói nghèo, chọn đường dễ | Dùng làm đối chứng, không đi sâu |
| Lão Hạc | Lão nông nghèo, giàu tự trọng | Đói nghèo nhưng không tha hoá | Trân trọng phẩm giá |
| Người đàn ông hàng chài | Anh con trai cục tính, hiền lành | Đói nghèo, đông con, sóng gió | Đặt vấn đề, không bào chữa bạo lực |
| Xuân Tóc Đỏ | Kẻ lang thang ranh mãnh | Xã hội thượng lưu lố lăng nâng đỡ | Trào phúng, phê phán xã hội |
Từ bảng, một luận điểm đánh giá hợp lý: văn học hiện thực Việt Nam nhìn sự tha hoá như hậu quả của hoàn cảnh, nhưng không coi con người là hoàn toàn bất lực; phẩm giá vẫn có thể được giữ gìn như ở Lão Hạc, hoặc thức tỉnh trở lại như ở Chí Phèo. Bạn hãy dùng nhận xét này như một gợi ý và tự diễn đạt theo cảm nhận riêng.
Dàn ý cho đề chuyên đề nhân vật tha hoá
Dàn ý dưới đây giữ nguyên tắc hai phần đã nêu: con người trước khi tha hoá và quá trình, nguyên nhân tha hoá. Bạn tự điền chi tiết và câu chữ của mình.
- Mở bài: nêu khái niệm nhân vật tha hoá, phân biệt ngắn với nhân vật phản diện, giới hạn bài vào ba hoặc bốn trường hợp.
- Luận điểm một: Chí Phèo, phân tích con người trước khi đi tù, hình dạng sau khi ra tù, hai lực đẩy là nhà tù và Bá Kiến.
- Luận điểm hai: nguy cơ tha hoá và sự cưỡng lại, đặt Binh Tư cạnh Lão Hạc, nhấn chi tiết xin bả chó và cách ông giáo hiểu lầm rồi hiểu ra.
- Luận điểm ba: bạo lực sinh ra từ đói nghèo, phân tích người đàn ông hàng chài qua lời kể của người vợ, giữ giọng không bào chữa.
- Mở rộng: Xuân Tóc Đỏ như tấm gương phản chiếu một xã hội tha hoá, nói rõ vì sao không xếp ngang hàng với Chí Phèo.
- Đánh giá: giá trị hiện thực (tố cáo hoàn cảnh) và giá trị nhân đạo (tin vào phẩm giá, khả năng thức tỉnh); nhận xét về bút pháp của từng nhà văn.
- Kết bài: nêu suy nghĩ riêng của bạn về mối quan hệ giữa con người và hoàn cảnh, không biến thành bài giảng đạo đức.
Khi triển khai, mỗi luận điểm nên dừng lại ở một hai chi tiết đắt và phân tích thật kỹ, thay vì kể lại cả truyện. Bài chuyên đề được đánh giá ở khả năng nối các nhân vật bằng một ý chung, không ở số chữ kể chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Bá Kiến có phải là nhân vật tha hoá không?
Không. Bá Kiến là nhân vật phản diện, đại diện cho giai cấp cường hào, xảo quyệt từ đầu đến cuối tác phẩm. Ông ta là kẻ gây ra sự tha hoá cho người khác, chứ bản thân không trải qua quá trình biến đổi từ tốt sang xấu.
Chí Phèo tha hoá hoàn toàn hay vẫn còn bản chất lương thiện?
Theo văn bản, bản chất lương thiện của Chí bị vùi lấp chứ không mất hẳn. Khi gặp Thị Nở và được chăm sóc bằng bát cháo hành, Chí thức tỉnh và khao khát làm người lương thiện. Đây là điểm thể hiện tư tưởng nhân đạo của Nam Cao.
Thị Nở có tha hoá không?
Không. Thị Nở là người phụ nữ xấu xí, nghèo khổ, có phần dở hơi nhưng tốt bụng. Thị không trải qua quá trình tha hoá; ngược lại, chính tình thương mộc mạc của Thị là chất xúc tác giúp Chí Phèo thức tỉnh.
Có thể viết đề tha hoá mà chỉ dùng Chí Phèo không?
Nếu đề yêu cầu phân tích một nhân vật thì được. Nếu là đề chuyên đề hoặc đề so sánh, bạn cần ít nhất hai hoặc ba trường hợp để thấy được các biến thể của hiện tượng tha hoá và chỉ ra điểm chung, điểm khác.
Tha hoá trong văn học có giống tha hoá trong triết học không?
Khái niệm tha hoá có nguồn gốc triết học, nói về việc con người bị xa lạ với bản chất của chính mình. Trong phân tích văn học nhà trường, từ này thường được dùng theo nghĩa hẹp hơn: con người bị hoàn cảnh làm biến đổi theo hướng xấu. Bạn nên dùng theo nghĩa nhà trường để tránh lan man.
Nên đặt Xuân Tóc Đỏ ở đâu trong bài?
Nên đặt ở cuối phần phân tích như một trường hợp mở rộng, kèm lời giải thích rằng Xuân là tấm gương phản chiếu xã hội tha hoá hơn là nhân vật bị tha hoá. Đặt Xuân ngang hàng với Chí Phèo mà không giải thích dễ bị coi là hiểu sai khái niệm.