DienHinh.comĐiển Hình
Nhân vật hiện đại trước 1945

Nhân vật Dế Mèn trong Bài học đường đời đầu tiên: từ kiêu căng đến ân hận

Phân tích nhân vật Dế Mèn trong Bài học đường đời đầu tiên: ngoại hình cường tráng, tính kiêu căng, trò đùa với chị Cốc, cái chết của Dế Choắt và bài học rút ra.

Macro view of a glossy brown cricket standing proudly on a grassy riverbank in the Red River delta at dawn, dew drops on blades, tiny burrow entrance nearby, shallow focus

Dế Mèn là chàng dế thanh niên cường tráng, tự tin đến mức kiêu căng, vì một trò đùa ngỗ nghịch mà gây ra cái chết của người hàng xóm Dế Choắt, rồi ân hận và rút ra bài học đường đời đầu tiên. Phân tích nhân vật này là đi qua ba bước: vẻ đẹp ngoại hình, những thói xấu trong tính cách, và sự thay đổi sau sai lầm.

Đoạn trích "Bài học đường đời đầu tiên" lấy từ chương đầu của truyện "Dế Mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài, xuất bản năm 1941. Đây là văn bản quen thuộc với học sinh lớp 6 ở chương trình trước và hiện có trong một số bộ sách. Vì tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ, bài dưới chỉ trích những cụm ngắn, phần lớn diễn đạt lại, kèm dàn ý để bạn tự viết theo cảm nhận.

Dế Mèn là ai: nhân vật kể chuyện của một cuộc phiêu lưu

Dế Mèn vừa là nhân vật chính vừa là người kể chuyện, xưng ở ngôi thứ nhất. Cả truyện "Dế Mèn phiêu lưu ký" kể về những chặng đường Mèn rời nhà đi khắp nơi, kết bạn, gặp hoạn nạn và dần trưởng thành. Đoạn trích ở chương đầu là lúc Mèn còn trẻ, vừa ra ở riêng, chưa trải qua thử thách nào.

Vì Mèn tự kể, người đọc thấy được cả cách Mèn nhìn chính mình: tự hào, hãnh diện, thậm chí tự mãn. Đến cuối đoạn trích, giọng kể ấy chuyển sang ăn năn. Sự thay đổi giọng kể là một dấu hiệu quan trọng cho thấy nhân vật đã thay đổi bên trong, bạn nên để ý khi phân tích.

Nhân vật là con vật nhưng được nhân hoá hoàn toàn: có suy nghĩ, lời nói, tình cảm như con người. Vì thế khi viết, bạn có thể phân tích Mèn như một nhân vật người, với tính cách và bài học đạo đức, đồng thời ghi nhận tài quan sát của Tô Hoài khi giữ đúng những đặc điểm thật của loài dế.

Ngoại hình của Dế Mèn: vẻ đẹp cường tráng qua từng chi tiết

Phần tự tả ngoại hình là đoạn đặc sắc của văn bản. Mỗi bộ phận được tả bằng từ ngữ chọn lọc, cho thấy một chàng dế khoẻ mạnh, đầy sức sống.

Bộ phậnCách Mèn tự tả (diễn đạt lại, trích cụm ngắn)Điều gợi ra
Đôi càng"Mẫm bóng", vuốt ở chân ở khoeo cứng dần và nhọn hoắt, đạp phanh phách vào ngọn cỏSức mạnh, sẵn sàng thử sức
Đôi cánhTrước ngắn hủn hoẳn, nay dài kín xuống tận chấm đuôi, vũ lên phành phạchĐã trưởng thành, tự tin
Đầu và răngĐầu to, nổi từng tảng rất bướng; hai cái răng đen nhánh nhai ngoàm ngoạp như hai lưỡi liềm máy làm việcKhoẻ khoắn, cứng cỏi, có phần hung hăng
RâuSợi râu dài, uốn cong, Mèn rất lấy làm hãnh diệnKiêu hãnh, thích phô trương
Dáng điĐi đứng oai vệ, cà khịa với bà con trong xómNgoại hình đẹp nhưng đã lộ tính tự đắc

Điều đáng chú ý là ngay trong đoạn tả ngoại hình, Tô Hoài đã cài những dấu hiệu tính cách: đầu bướng, đi đứng oai vệ, mỗi bước đi lại dún dẩy khoeo chân, rung lên rung xuống hai chiếc râu cho ra vẻ. Vẻ đẹp ngoại hình và thói tự đắc đi liền với nhau, chuẩn bị cho sai lầm phía sau.

Khi viết, bạn nên chọn ba bốn chi tiết tiêu biểu và chỉ ra tác dụng của từ ngữ, chẳng hạn từ láy, so sánh. Không cần chép cả đoạn tả.

Tính cách: kiêu căng, xốc nổi và coi thường người khác

Tự cho mình là nhất. Mèn tin rằng mình đã là tay ghê gớm, có thể sắp đứng đầu thiên hạ. Sự tự tin ấy ban đầu đến từ sức khoẻ thật, nhưng dần vượt quá giới hạn, thành tự cao.

Bắt nạt kẻ yếu. Mèn quát mấy chị Cào Cào ở đầu bờ, đá ghẹo anh Gọng Vó vừa ngơ ngác dưới đầm lên. Những hành động này không có lý do gì ngoài việc thể hiện mình mạnh hơn.

Coi thường Dế Choắt. Mèn gọi người hàng xóm gầy gò, ốm yếu là Dế Choắt, xưng ta gọi chú mày, chê Choắt hôi như cú mèo. Khi Choắt nhờ đào một cái ngách thông sang nhà để phòng khi có kẻ đến bắt nạt thì chạy sang, Mèn từ chối thẳng thừng, kèm lời mỉa mai.

Xốc nổi, không nghĩ đến hậu quả. Mèn làm theo ý thích nhất thời, muốn trêu ai là trêu, không cân nhắc điều gì có thể xảy ra. Đây chính là thói xấu dẫn đến bi kịch của Dế Choắt.

Trò đùa với chị Cốc và cái chết của Dế Choắt

Thấy chị Cốc đang kiếm mồi, Mèn nảy ra ý định trêu cho vui, lại rủ Choắt cùng làm. Choắt sợ hãi từ chối. Mèn bèn một mình cất giọng hát những câu chế giễu chị Cốc rồi chui tọt vào hang sâu, yên trí rằng đã có lối thoát. Chị Cốc nổi giận, không thấy Mèn đâu, thấy Choắt ở cửa hang bên cạnh thì tưởng là kẻ vừa trêu mình, liền mổ Choắt.

Mèn nằm trong hang nghe tiếng Choắt kêu mà nằm im thin thít vì sợ. Đến khi chị Cốc bay đi, Mèn mới mon men bò lên. Hình ảnh chàng dế vừa nãy còn oai vệ, nay co rúm trong hang, là sự đối lập đầy mỉa mai giữa vẻ ngoài và bản lĩnh thật. Sức khoẻ không đi kèm sự can đảm và trách nhiệm.

Trước khi chết, Choắt không trách móc nhiều mà để lại lời khuyên: ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ, có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng mang vạ vào mình. Lời khuyên của kẻ yếu dành cho kẻ mạnh, vào lúc kẻ yếu phải trả giá cho lỗi lầm của kẻ mạnh, khiến câu chuyện vừa xót xa vừa thấm thía.

Sự ân hận và bài học đường đời đầu tiên

Cái chết của Choắt khiến Mèn bàng hoàng. Mèn hối hận vì thói hung hăng, xốc nổi của mình đã gây ra cái chết của một người hàng xóm vô tội. Mèn đem xác Choắt chôn vào một vùng cỏ bùm tum, đắp thành nấm mộ to, và đứng lặng giờ lâu, nghĩ về bài học đường đời đầu tiên.

Sự ân hận ấy cho thấy Mèn không phải kẻ xấu từ bản chất. Mèn có lòng tự trọng và lương tâm, chỉ là tuổi trẻ thiếu suy nghĩ khiến những phẩm chất ấy bị che lấp bởi sự kiêu căng. Khi nhận ra lỗi, Mèn không đổ cho ai, không bào chữa, mà nhận lấy trách nhiệm. Đây là điểm bạn nên nhấn vào để thấy nhân vật đáng quý ở chỗ biết hối lỗi.

Bài học rút ra rất rõ: sức mạnh không cho ai quyền coi thường người khác; hành động thiếu suy nghĩ có thể gây hậu quả không sửa chữa được; và sống phải biết quan tâm đến những người xung quanh. Bạn có thể liên hệ với chính mình, chẳng hạn một lần trêu đùa bạn bè quá trớn, để phần cảm nhận trở nên chân thật, miễn là viết bằng giọng của bạn.

Dế Choắt: tấm gương soi ngược của Dế Mèn

Muốn hiểu Dế Mèn, bạn nên nhìn sang Dế Choắt, vì Tô Hoài dựng hai nhân vật như hai mặt đối lập. Mèn to khoẻ, bóng mẫm; Choắt gầy gò, dài lêu nghêu, cánh ngắn ngủn hở cả mạng sườn. Mèn đi đứng oai vệ, nói năng trịch thượng; Choắt rụt rè, xưng hô nhún nhường, chỉ dám nhờ một việc nhỏ. Mọi nét của Choắt đều làm nổi thêm sự kiêu căng của Mèn.

Đáng chú ý nhất là cách hai nhân vật đối xử với nhau. Mèn chưa từng giúp Choắt, còn chê bai và mỉa mai. Choắt bị Mèn hại mà đến lúc sắp chết vẫn không oán, chỉ nhẹ nhàng khuyên Mèn sửa mình. Kẻ yếu lại là người có tấm lòng rộng rãi hơn, và chính tấm lòng ấy khiến Mèn thấm thía lỗi lầm sâu sắc hơn mọi lời trách mắng.

Khi phân tích, bạn có thể dành một đoạn ngắn cho sự đối lập này để làm rõ luận điểm về tính cách Mèn. Lưu ý giữ trọng tâm: Choắt xuất hiện trong bài để soi sáng Mèn, không phải để phân tích riêng. Một câu chốt kiểu như qua Choắt, người đọc thấy rõ hơn cái giá của thói coi thường người khác là đủ để nối về nhân vật chính.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật Dế Mèn

Nhân hoá sinh động. Dế Mèn và các con vật khác suy nghĩ, nói năng, có tình cảm như người, nhưng vẫn giữ đặc điểm thật của loài: dế đào hang, cốc mổ mồi, gọng vó sống dưới đầm. Sự kết hợp ấy làm câu chuyện vừa gần gũi vừa thú vị.

Ngôi kể thứ nhất. Mèn tự kể giúp người đọc thấy rõ diễn biến tâm lý từ tự mãn đến ăn năn. Giọng kể thay đổi theo tâm trạng nhân vật là một nét tinh tế của đoạn trích.

Miêu tả bằng từ ngữ chính xác. Các từ láy và so sánh trong đoạn tả ngoại hình rất chọn lọc, vừa tả đúng hình dáng vừa gợi tính cách. Đây là chỗ học sinh nên học cách dùng từ.

Tình huống truyện có tính giáo dục. Một trò đùa nhỏ dẫn đến hậu quả lớn, đủ để rút ra bài học mà không cần giảng giải dài dòng. Câu chuyện dạy bằng sự việc, không bằng lời răn.

Dàn ý gợi ý cho học sinh lớp 6

Bài viết về Dế Mèn thường ở mức lớp 6, nên dàn ý cần rõ ràng, dễ triển khai. Bạn có thể dựa vào khung dưới đây rồi viết bằng lời của mình.

  • Mở bài: giới thiệu Tô Hoài, truyện "Dế Mèn phiêu lưu ký" và đoạn trích "Bài học đường đời đầu tiên"; nêu Dế Mèn là chàng dế khoẻ mạnh nhưng kiêu căng, đã rút ra bài học sau sai lầm.
  • Ngoại hình: càng mẫm bóng, cánh dài, đầu to, răng đen nhánh, râu dài; vẻ đẹp cường tráng của tuổi trẻ.
  • Tính cách: tự cho mình là nhất, bắt nạt kẻ yếu, coi thường Dế Choắt, xốc nổi.
  • Sai lầm: trêu chị Cốc, trốn vào hang, để Choắt bị hại.
  • Sự ân hận: chôn cất Choắt, đứng lặng suy nghĩ, rút ra bài học đường đời đầu tiên.
  • Bài học: không kiêu căng, không coi thường người khác, suy nghĩ trước khi hành động.
  • Nghệ thuật: nhân hoá, ngôi kể thứ nhất, từ ngữ miêu tả chính xác.
  • Kết bài: cảm nhận riêng về nhân vật và bài học dành cho bản thân.

Với học sinh lớp 6, điều quan trọng nhất là mỗi ý đều có dẫn chứng từ văn bản và một câu nói rõ điều đó cho thấy gì. Không cần câu văn hoa mỹ; viết rõ, đúng, và chân thật là đủ.

Câu hỏi thường gặp

Dế Mèn phiêu lưu ký ra đời năm nào?

Truyện Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài xuất bản năm 1941, là một trong những tác phẩm văn học thiếu nhi nổi tiếng nhất của Việt Nam. Đoạn trích Bài học đường đời đầu tiên nằm ở chương đầu của truyện.

Vì sao Dế Mèn gây ra cái chết của Dế Choắt?

Dế Mèn trêu chị Cốc rồi trốn vào hang. Chị Cốc không tìm thấy Mèn, tưởng Choắt ở hang bên cạnh là kẻ trêu mình nên mổ Choắt. Sự hung hăng, xốc nổi và thiếu suy nghĩ của Mèn là nguyên nhân trực tiếp.

Lời khuyên của Dế Choắt có ý nghĩa gì?

Trước khi chết, Choắt khuyên Mèn rằng ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ, có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng mang vạ vào mình. Đây là bài học về cách sống, cũng là câu chốt ý nghĩa của đoạn trích.

Dế Mèn có phải nhân vật xấu không?

Không nên xếp Dế Mèn là nhân vật xấu. Mèn có thói kiêu căng và xốc nổi của tuổi trẻ, nhưng biết hối hận và nhận trách nhiệm khi gây ra lỗi lầm. Nhân vật đáng quý ở khả năng thay đổi sau sai lầm.

Có nên trích nguyên đoạn tả ngoại hình Dế Mèn không?

Không cần. Tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ, và bài phân tích chỉ cần những cụm ngắn như càng mẫm bóng, răng đen nhánh nhai ngoàm ngoạp. Phần còn lại bạn nên diễn đạt bằng lời của mình và chỉ ra tác dụng của từ ngữ.

Về sau Dế Mèn thay đổi như thế nào trong truyện?

Trong các chương sau của Dế Mèn phiêu lưu ký, Mèn rời nhà đi phiêu lưu, kết bạn và trải qua nhiều thử thách, dần trưởng thành hơn. Đoạn trích ở chương đầu là bước khởi đầu của quá trình trưởng thành ấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138