Chí Phèo là người nông dân lương thiện bị nhà tù thực dân và cường hào làng Vũ Đại biến thành kẻ say rượu, rạch mặt ăn vạ, rồi thức tỉnh khát vọng làm người khi gặp Thị Nở, và chết khi khát vọng ấy bị cự tuyệt. Phân tích nhân vật này là đi theo đúng đường cong đó: lương thiện, tha hoá, thức tỉnh, bế tắc. Bài viết nào chỉ kể lại chuyện Chí say rượu và đâm Bá Kiến thì mới đi được nửa đường; phần giá trị nằm ở chỗ chỉ ra vì sao Chí bị đẩy đến đó và vì sao trong con quỷ dữ vẫn còn một con người.
Truyện được Nam Cao viết năm 1941, tên ban đầu là "Cái lò gạch cũ"; khi in lần đầu, nhà xuất bản đổi thành "Đôi lứa xứng đôi", về sau tác giả đặt lại là "Chí Phèo". Tác phẩm có mặt trong chương trình Ngữ văn THPT nhiều năm và vẫn được chọn trong một số bộ sách hiện hành. Phần dưới đi qua từng chặng đời của nhân vật, các chi tiết đáng chọn làm dẫn chứng, nghệ thuật xây dựng nhân vật và một dàn ý để bạn tự viết theo cảm nhận của mình.
Lai lịch của Chí: sinh ra đã không có gì
Ngay từ lai lịch, Nam Cao đã đặt Chí ở đáy xã hội nông thôn. Một anh đi thả ống lươn nhặt được đứa bé trần truồng, xám ngắt, nằm trong một váy đụp bên cạnh một cái lò gạch bỏ không. Đứa bé được bế cho một bà goá mù, bà goá mù bán cho một bác phó cối không con, bác phó cối chết thì Chí "hết đi ở cho nhà này lại đi ở cho nhà nọ". Chi tiết này cho thấy Chí không có cha mẹ, không có nhà, không có một tấc đất cắm dùi, nghĩa là không có bất cứ thứ gì để bám vào cộng đồng làng.
Dù vậy, chàng trai Chí trước khi đi tù là người hiền lành. Năm hai mươi tuổi, Chí làm canh điền cho nhà lý Kiến (sau này là Bá Kiến). Bà ba của lý Kiến gọi Chí lên bóp chân, Chí vừa làm vừa run, chỉ thấy nhục chứ không thấy thích. Chí từng mơ một gia đình nhỏ: chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải, chân chất như mọi người nông dân. Đây là chi tiết bản lề mà nhiều bài viết bỏ qua, trong khi nó là gốc của toàn bộ bi kịch về sau.
Vì ghen tuông, lý Kiến đẩy Chí vào tù. Chí biệt tăm nhiều năm rồi trở về với một hình hài khác hẳn. Như vậy, trước khi là "con quỷ dữ của làng Vũ Đại", Chí là một người lương thiện bị tước đoạt. Khi viết luận điểm đầu tiên, bạn nên nhấn vào hai ý: Chí vốn có bản chất tốt, và cái ác đến với Chí từ bên ngoài, cụ thể là từ cường hào và nhà tù.
Bốn chặng đời của Chí Phèo và chi tiết nên chọn
Cách nhanh nhất để không lạc khi phân tích là chia đời Chí thành bốn chặng, mỗi chặng chọn một hai chi tiết đắt. Bảng dưới gom các chi tiết theo văn bản để bạn đối chiếu khi lập dàn ý.
| Chặng | Chi tiết tiêu biểu trong truyện | Điều chi tiết cho thấy |
|---|---|---|
| Trước khi đi tù | Làm canh điền nhà lý Kiến; thấy nhục khi bị bà ba gọi lên bóp chân; mơ một gia đình nhỏ | Bản chất lương thiện, có lòng tự trọng |
| Sau khi ra tù | Đầu trọc, răng cạo trắng, mặt đen mà rất cơng cơng, ngực đầy hình xăm; say rượu, rạch mặt ăn vạ ở nhà Bá Kiến | Bị tha hoá cả nhân hình lẫn nhân tính |
| Gặp Thị Nở | Đêm trăng bên bờ sông; sáng hôm sau tỉnh rượu nghe tiếng chim, tiếng người đi chợ; bát cháo hành | Phần người trỗi dậy, khát khao lương thiện |
| Bị cự tuyệt | Bà cô Thị Nở ngăn cản; Chí uống rượu, xách dao đến nhà Bá Kiến, đâm chết hắn rồi tự sát | Bi kịch không được làm người |
Khi viết, bạn không cần dàn đều bốn chặng. Phần lớn đề bài đòi hỏi đi sâu vào chặng ba và bốn, vì đó là chỗ Nam Cao thể hiện giá trị nhân đạo rõ nhất. Hai chặng đầu nên viết gọn nhưng phải có, vì thiếu chúng thì sự thức tỉnh về sau không có điểm tựa.
Một mẹo nhỏ: mỗi chặng nên có ít nhất một chi tiết được trích nguyên văn ngắn, còn lại thì diễn đạt bằng lời của mình. Trích quá nhiều khiến bài thành chép truyện, trích quá ít thì luận điểm thiếu sức nặng.
Cơ chế tha hoá: Chí bị biến thành công cụ như thế nào
Nhà tù thực dân là bước đầu. Chí vào tù vì một cơn ghen của kẻ có quyền chứ không vì tội gì. Nhà tù không cải tạo một người lương thiện, nó trả về làng một kẻ có ngoại hình của "thằng săng đá" và cách sống của dân anh chị. Nam Cao không tả cảnh trong tù, nhưng sự đổi khác khi Chí trở về đã nói đủ.
Bá Kiến hoàn tất việc biến Chí thành tay sai. Lần đầu Chí đến ăn vạ, Bá Kiến không đánh cũng không đuổi mà dỗ ngọt, mời vào nhà, cho tiền. Hắn có những phương châm cai trị riêng như "mềm nắn rắn buông" và lối đẩy người ta xuống sông rồi lại dắt lên để người ta mang ơn. Chí từ chỗ là kẻ thù trở thành công cụ đi đòi nợ, đâm thuê chém mướn cho chính kẻ hại mình.
Rượu làm Chí mất cả ý thức về bản thân. Chí say triền miên, ăn trong lúc say, ngủ trong lúc say, đập phá trong lúc say. Rượu là cách Chí trốn khỏi chính mình và cũng là thứ khiến Chí không còn biết mình đã làm những gì. Đây là lý do khi tỉnh rượu sau đêm gặp Thị Nở, Chí hoảng sợ nhận ra mình đã già, đã cô độc.
Cả làng góp phần cự tuyệt Chí. Người làng Vũ Đại tránh mặt Chí, không ai thèm chửi lại tiếng chửi của Chí. Câu mở đầu truyện, Chí chửi trời, chửi đời, chửi cả làng mà không ai đáp, là hình ảnh của một người đã bị gạt ra khỏi cộng đồng. Sự thờ ơ này không gây ra tội ác nhưng khiến Chí không còn lối trở về.
Kết quả là Chí bị huỷ hoại hai lần. Nhân hình bị huỷ hoại với gương mặt "vằn dọc vằn ngang không biết bao nhiêu là vết mảnh chai", nhân tính bị huỷ hoại khi Chí phá bao nhiêu cơ nghiệp, đập nát bao nhiêu cảnh yên vui. Khi phân tích, bạn nên tách rõ hai mặt này rồi chỉ ra rằng cả hai đều do xã hội gây ra.
Bát cháo hành và sự thức tỉnh của phần người
Đêm trăng bên bờ sông, Chí gặp Thị Nở. Sáng hôm sau, Chí bị cảm và lần đầu tỉnh rượu sau nhiều năm. Nam Cao để Chí nghe thấy những âm thanh rất bình thường của cuộc sống: tiếng chim hót ngoài kia vui vẻ, tiếng anh thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá, tiếng những người đi chợ nói chuyện về vải, về giá cả. Những âm thanh ấy ngày nào cũng có, nhưng phải đến khi tỉnh, Chí mới nghe thấy. Đây là chi tiết đánh dấu Chí quay lại với cuộc sống con người.
Tỉnh táo cũng có nghĩa là nhìn thấy sự thật. Chí thấy mình đã già mà vẫn còn cô độc, thấy "đã tới cái dốc bên kia của đời", và lần đầu biết sợ: sợ ốm đau, sợ đói rét, sợ cô độc. Nỗi sợ ấy là dấu hiệu của một con người chứ không còn của một con quỷ, vì con quỷ thì không biết sợ cái gì.
Rồi Thị Nở mang đến nồi cháo hành. Chí ngạc nhiên đến mức thấy mắt hình như ươn ướt, vì đây là lần đầu tiên trong đời Chí được một người đàn bà cho, không phải do cướp giật hay doạ nạt. Bát cháo hành bình thường trở thành biểu tượng của tình người. Chí thèm lương thiện, muốn làm hoà với mọi người, mong Thị Nở sẽ mở đường cho mình trở về. Khi phân tích đoạn này, bạn nên chỉ ra ý đồ của Nam Cao: bản chất lương thiện trong Chí chỉ bị vùi lấp, không bị mất, và chỉ cần một chút tình thương là nó trỗi dậy.
Một đoạn ngắn để bạn tham khảo cách triển khai, không phải để chép: "Bát cháo hành của Thị Nở không có gì quý về vật chất. Cái quý là nó được trao bằng tấm lòng, cho một người mà cả làng đã quay lưng. Chính vì thế, nó làm Chí khóc, điều mà bao nhiêu năm đâm chém chưa từng làm được." Bạn nên viết lại bằng cảm nhận của riêng mình.
"Ai cho tao lương thiện?": bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người
Khát vọng của Chí chỉ kéo dài năm ngày. Bà cô Thị Nở không cho cháu lấy một thằng chỉ có nghề rạch mặt ăn vạ, Thị Nở về trút lời bà cô lên đầu Chí rồi bỏ đi. Cánh cửa duy nhất vừa hé ra đã đóng sập. Chí uống rượu, nhưng càng uống càng tỉnh, và cái tỉnh này đau đớn hơn mọi cơn say: Chí ôm mặt khóc rưng rức, ngửi thấy hơi cháo hành thoang thoảng.
Chí xách dao định đến nhà Thị Nở "đâm chết cả nhà nó", nhưng chân lại đưa Chí thẳng tới nhà Bá Kiến. Trong lúc say, Chí lại nhận ra kẻ thù thật sự. Những câu Chí nói với Bá Kiến là đỉnh điểm của truyện: "Tao muốn làm người lương thiện!", "Ai cho tao lương thiện? Làm thế nào cho mất được những vết mảnh chai trên mặt này?". Đó là câu hỏi của một người đã thức tỉnh hoàn toàn, biết rõ mình bị cướp đi cái gì và biết rằng không thể lấy lại.
Chí đâm chết Bá Kiến rồi tự kết liễu đời mình. Cái chết này có thể đọc theo hai chiều mà bạn nên trình bày cả hai: một mặt nó là sự bế tắc tuyệt đối, vì xã hội ấy không có chỗ cho người như Chí; mặt khác nó là lần duy nhất Chí hành động như một con người có ý thức, chọn cái chết thay vì tiếp tục sống kiếp quỷ dữ. Kết truyện, Thị Nở nhìn xuống bụng và thoáng thấy một cái lò gạch cũ bỏ không, gợi khả năng một Chí Phèo con sẽ ra đời. Chi tiết vòng tròn này cho thấy bi kịch chưa dừng lại khi hoàn cảnh còn nguyên đó.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nam Cao
Nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình. Chí mang số phận chung của người nông dân bị bần cùng hoá và lưu manh hoá ở nông thôn trước Cách mạng tháng Tám, đồng thời là một cá thể không lẫn với ai: cái tên, tiếng chửi, gương mặt đầy sẹo. Làng Vũ Đại với Bá Kiến, Lý Cường, đội Tảo là thu nhỏ của nông thôn thời đó.
Miêu tả tâm lý sâu và có quá trình. Nam Cao không cho Chí đổi khác đột ngột. Sự thức tỉnh đi từng bước: tỉnh rượu, nghe âm thanh, nhớ lại ước mơ cũ, biết sợ, xúc động trước bát cháo, mong làm hoà. Bạn nên dẫn đúng trình tự này để cho thấy tâm lý nhân vật được dựng có logic.
Kết hợp nhiều điểm nhìn và giọng điệu. Lời kể chuyển linh hoạt giữa giọng người kể, giọng dân làng và giọng nội tâm của Chí. Đoạn mở đầu với tiếng chửi là ví dụ rõ: có chỗ người kể đứng ngoài quan sát, có chỗ như nhập vào ý nghĩ của Chí.
Chi tiết nghệ thuật có sức gợi. Cái lò gạch cũ ở đầu và cuối truyện, bát cháo hành, những vết mảnh chai trên mặt đều là chi tiết vừa thật vừa mang ý nghĩa biểu tượng. Chọn phân tích kỹ một hai chi tiết này thường hiệu quả hơn liệt kê nhiều.
Ngôn ngữ gần lời ăn tiếng nói nông thôn. Tiếng chửi, lời Bá Kiến dỗ ngọt, lời bà cô Thị Nở đều mang đúng giọng người trong làng, khiến nhân vật sống động và có tính cách riêng qua cách nói.
Dàn ý gợi ý để tự viết bài phân tích nhân vật Chí Phèo
Dàn ý dưới đây chỉ là khung. Bạn nên thay đổi trọng tâm theo yêu cầu cụ thể của đề, chẳng hạn đề chỉ hỏi về sự thức tỉnh thì dồn phần lớn vào bước bốn và năm.
- Mở bài: giới thiệu Nam Cao là nhà văn hiện thực xuất sắc viết về người nông dân và trí thức nghèo; giới thiệu Chí Phèo là nhân vật trung tâm, mang bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người.
- Lai lịch và bản chất ban đầu: bị bỏ rơi bên lò gạch bỏ không, đi ở đợ; hiền lành, biết nhục khi bị bà ba sai bóp chân, từng mơ một gia đình nhỏ.
- Quá trình tha hoá: bị đẩy vào tù; trở về với nhân hình biến dạng; bị Bá Kiến biến thành tay sai; say triền miên, phá phách, cả làng xa lánh.
- Sự thức tỉnh: buổi sáng tỉnh rượu, âm thanh cuộc sống, nỗi sợ cô độc, bát cháo hành, khát vọng lương thiện và mong làm hoà với mọi người.
- Bi kịch bị cự tuyệt: bà cô ngăn cản, Thị Nở từ chối; câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?"; giết Bá Kiến và tự sát; hình ảnh lò gạch cũ ở cuối truyện.
- Nghệ thuật: nhân vật điển hình, tâm lý có quá trình, điểm nhìn linh hoạt, chi tiết giàu sức gợi.
- Kết bài: khẳng định giá trị hiện thực (tố cáo xã hội đẩy người vào đường cùng) và giá trị nhân đạo (tin vào bản chất lương thiện của con người); nêu cảm nhận riêng.
Lỗi hay gặp nhất là kể lại cốt truyện theo trình tự mà không rút ra nhận xét sau mỗi chi tiết. Một cách sửa đơn giản: viết xong mỗi đoạn, tự hỏi chi tiết vừa dẫn cho thấy điều gì ở Chí, và câu trả lời đó phải nằm trên giấy.
Câu hỏi thường gặp
Chí Phèo được viết năm nào và có tên gọi nào khác?
Truyện được Nam Cao viết năm 1941. Tên tác giả đặt ban đầu là "Cái lò gạch cũ"; khi in lần đầu, nhà xuất bản đổi thành "Đôi lứa xứng đôi". Về sau Nam Cao đặt lại tên là "Chí Phèo" và tên này được dùng phổ biến đến nay.
Vì sao nói Chí Phèo là nhân vật điển hình?
Chí tiêu biểu cho số phận người nông dân nghèo bị đẩy vào con đường lưu manh hoá ở nông thôn trước năm 1945, vì nhà tù và cường hào. Đồng thời Chí có nét cá thể rõ: tiếng chửi, gương mặt đầy sẹo, cách sống say vô tận, nên không lẫn với nhân vật khác.
Chi tiết nào nên phân tích kỹ nhất khi viết về Chí Phèo?
Bát cháo hành và câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" là hai chi tiết nên ưu tiên, vì chúng cho thấy sự thức tỉnh và bi kịch. Nếu còn thời gian, phân tích thêm hình ảnh cái lò gạch cũ ở đầu và cuối truyện để chỉ ra kết cấu vòng tròn.
Cái chết của Chí Phèo nên hiểu thế nào?
Có thể hiểu là sự bế tắc của người nông dân không còn đường trở về làm người lương thiện, đồng thời là hành động có ý thức đầu tiên của Chí sau nhiều năm sống trong cơn say. Bài viết tốt nên trình bày cả hai mặt thay vì chỉ một.
Có nên trích dài đoạn tiếng chửi mở đầu truyện không?
Không cần. Chỉ cần trích vài cụm như Chí chửi trời, chửi đời, chửi cả làng Vũ Đại rồi phân tích ý nghĩa: không ai đáp lại tiếng chửi, nghĩa là Chí đã bị cả cộng đồng gạt ra ngoài. Phần còn lại diễn đạt bằng lời của bạn.
Phân tích Chí Phèo có cần nói về Bá Kiến không?
Cần, nhưng ở mức vừa đủ để làm rõ nguyên nhân tha hoá và đối tượng Chí nhận ra cuối truyện. Bá Kiến là kẻ đẩy Chí vào tù rồi biến Chí thành tay sai, nên thiếu Bá Kiến thì luận điểm về cơ chế tha hoá sẽ không đứng được.