Chị Dậu là người phụ nữ nông dân nghèo trong tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô Tất Tố: hết lòng thương chồng con, nhẫn nhịn đến cùng, nhưng khi chồng bị hành hạ thì vùng lên đánh ngã cai lệ và người nhà lý trưởng. Hai nét ấy, tận tuỵ và phản kháng, là trục của mọi bài phân tích về nhân vật này.
Tắt đèn đăng báo từ năm 1937 và in thành sách năm 1939. Học sinh thường gặp chị Dậu qua đoạn trích quen gọi là "Tức nước vỡ bờ", có trong chương trình THCS nhiều năm và trong một số bộ sách hiện hành. Bài dưới đặt đoạn trích vào toàn bộ câu chuyện, đi qua diễn biến cuộc đối đầu theo từng lời thoại, chỉ ra nghệ thuật khắc hoạ nhân vật và gợi ý dàn ý để bạn tự viết.
Hoàn cảnh của chị Dậu: mùa sưu thuế ở một làng quê Bắc Bộ
Câu chuyện diễn ra vào vụ sưu thuế ở một làng quê Bắc Bộ trước Cách mạng tháng Tám. Mỗi người đàn ông đến tuổi phải nộp thuế thân, gọi là suất sưu. Nhà chị Dậu nghèo, chồng ốm, không đủ tiền nộp, anh Dậu bị bọn hào lý bắt trói ở sân đình, bị đánh đến ngất. Đó là cái nền để hiểu mọi việc chị Dậu làm.
Để cứu chồng, chị Dậu phải bán đứa con gái lớn là cái Tý cho nhà Nghị Quế, kèm theo cả ổ chó con. Tiền bán con vừa đủ nộp suất sưu cho chồng thì bọn hào lý lại bắt nộp thêm suất sưu của người em chồng đã chết từ năm trước. Chi tiết thuế đánh cả vào người chết là một trong những chỗ Ngô Tất Tố tố cáo mạnh nhất sự vô lý của chế độ sưu thuế thời thuộc địa.
Anh Dậu được trả về trong tình trạng rũ rượi như người chết. Đoạn trích "Tức nước vỡ bờ" bắt đầu từ lúc đó: nhờ bà lão hàng xóm cho bát gạo, chị nấu nồi cháo cho chồng, nhưng chưa kịp ăn thì cai lệ và người nhà lý trưởng xông vào đòi sưu. Khi viết bài, bạn chỉ cần tóm hoàn cảnh này trong vài câu, đủ để người đọc hiểu vì sao cuộc đối đầu sắp tới căng như vậy.
Người vợ, người mẹ tận tuỵ
Chăm chồng bằng tất cả những gì còn lại. Bát gạo xin của hàng xóm, chị nấu thành cháo, múc ra bát, quạt cho nguội rồi rón rén bưng đến mời chồng: thầy em hãy cố ngồi dậy húp ít cháo cho đỡ xót ruột. Động tác và lời nói đều nhẹ nhàng, chứa đầy sự lo lắng cho người chồng vừa tỉnh lại.
Hy sinh đứa con để cứu chồng. Bán cái Tý là quyết định đau đớn nhất của chị. Ngô Tất Tố không cho chị lựa chọn nào khác: không bán con thì chồng chết. Tình thương của chị bị đặt vào thế phải chọn giữa những người chị thương, và đó là bi kịch của người mẹ nghèo.
Nhẫn nhịn đến giới hạn cuối cùng. Khi cai lệ xông vào, việc đầu tiên chị làm là van xin, xưng cháu gọi ông, xin khất vì chồng vừa mới tỉnh. Chị chấp nhận hạ mình để chồng được yên. Sự nhẫn nhịn này quan trọng vì nó làm cho hành động phản kháng sau đó có lý do chính đáng.
Thương chồng là động lực của mọi hành động. Từ lúc nấu cháo, van xin đến lúc đánh lại, mọi việc chị làm đều xoay quanh người chồng đau ốm. Bạn nên chỉ ra sợi dây này để thấy phản kháng không phải tính khí nóng nảy mà là sự bảo vệ người thân.
Diễn biến cuộc đối đầu: cách xưng hô thay đổi theo từng bước
Chi tiết đắt nhất của đoạn trích là sự thay đổi cách xưng hô của chị Dậu. Theo dõi từng nấc, bạn sẽ thấy tâm lý nhân vật chuyển từ nhẫn nhịn sang phản kháng một cách hợp lý.
| Thời điểm | Cách xưng hô và hành động | Tâm lý chị Dậu |
|---|---|---|
| Cai lệ vừa xông vào, quát đòi sưu | Xưng cháu, gọi ông; run run van xin cho khất | Sợ hãi, nhẫn nhục, cố bảo vệ chồng bằng lời lẽ mềm mỏng |
| Cai lệ không nghe, bịch vào ngực chị, sấn đến trói anh Dậu | Vẫn van xin, rồi chuyển sang xưng hô ngang hàng, nói rằng chồng đau ốm, ông không được phép hành hạ | Bắt đầu cự lại bằng lý lẽ, đứng ngang hàng với kẻ đối diện |
| Cai lệ tát vào mặt chị, tiếp tục xông đến | Nghiến hai hàm răng, chuyển sang xưng bà gọi mày: "Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!" | Căm phẫn bùng lên, sẵn sàng đánh lại |
| Đánh nhau | Túm cổ cai lệ ấn dúi ra cửa, hắn ngã chỏng quèo; túm tóc người nhà lý trưởng lẳng ngã nhào ra thềm | Sức mạnh bất ngờ của người bị dồn đến đường cùng |
| Anh Dậu can | Đáp lại chồng bằng câu "Thà ngồi tù" và nói không chịu được cảnh bị làm tình làm tội mãi | Ý thức phản kháng rõ ràng, chấp nhận hậu quả |
Khi phân tích, bạn nên dẫn ba mốc xưng hô: cháu – ông, ngang hàng, bà – mày. Mỗi mốc đi kèm một hành động tương ứng của cai lệ, chứng tỏ chị Dậu chỉ vùng lên khi bị dồn đến mức không thể nhịn được nữa.
Cũng nên để ý cách Ngô Tất Tố tả cai lệ: hắn đánh một người phụ nữ mà lại thua, ngã chỏng quèo, miệng vẫn nham nhảm thét trói vợ chồng kẻ thiếu sưu. Đoạn này có màu sắc hài hước, làm nổi bật sức vóc của chị Dậu và sự hèn yếu của kẻ cậy quyền.
Sức sống tiềm tàng và tinh thần phản kháng
Hành động đánh ngã hai tên tay sai cho thấy trong người phụ nữ nông dân hiền lành có một sức sống tiềm tàng. Bình thường sức mạnh ấy bị nén dưới sự nhẫn nhục, nhưng khi người thân bị chà đạp thì nó bùng lên. Ngô Tất Tố không tô vẽ chị thành người anh hùng; chị là một người vợ không chịu để chồng bị hành hạ thêm nữa.
Câu trả lời "Thà ngồi tù" khi anh Dậu can ngăn là chỗ đáng phân tích. Anh Dậu sợ, nói rằng người ta đánh mình không sao, mình đánh người ta thì phải tù, phải tội. Chị Dậu thì đã vượt qua nỗi sợ đó. Sự đối lập giữa hai vợ chồng cho thấy hai cách phản ứng trước áp bức: cam chịu và phản kháng, và tác giả rõ ràng đứng về phía sự phản kháng chính đáng.
Tuy vậy, bạn cũng nên nói đến giới hạn: đó là phản kháng tự phát, một mình, chưa có hướng đi. Những chương sau của Tắt đèn cho thấy chị Dậu tiếp tục bị dồn ép, phải đi ở vú, và tác phẩm khép lại bằng hình ảnh chị vùng chạy ra giữa đêm tối đen như mực. Nhận xét này giúp bài viết cân bằng, thấy được cả sức mạnh lẫn bế tắc của người nông dân trước năm 1945.
Ý nghĩa nhan đề "Tức nước vỡ bờ" và nhan đề Tắt đèn
Nhan đề đoạn trích lấy từ một câu thành ngữ: nước dâng tức thì bờ phải vỡ. Áp vào câu chuyện, khi con người bị áp bức đến cùng cực thì họ buộc phải vùng lên. Nhan đề này tóm đúng quy luật tâm lý của chị Dậu trong đoạn trích, đồng thời cho thấy cách nhìn của tác giả: phản kháng là kết quả tất yếu của áp bức, không phải sự liều lĩnh vô cớ.
Nhan đề cả tiểu thuyết, Tắt đèn, gợi một không gian tối tăm bao trùm cuộc đời người nông dân. Hình ảnh đêm tối ở cuối tác phẩm, khi chị Dậu chạy ra ngoài trời đen như mực, khép lại câu chuyện bằng một cảm giác không lối thoát. Đặt hai nhan đề cạnh nhau, bạn thấy được cả hai mặt của nhân vật: có sức phản kháng, nhưng chưa thoát khỏi bóng tối của hoàn cảnh.
Lưu ý khi viết: nhan đề "Tức nước vỡ bờ" là tên do người biên soạn sách đặt cho đoạn trích, không phải tên chương của tiểu thuyết. Bạn nên viết đơn giản rằng đoạn trích được biết đến với nhan đề này, để tránh khẳng định sai về văn bản gốc.
Nghệ thuật khắc hoạ nhân vật chị Dậu
Đặt nhân vật trong tình huống căng thẳng. Chồng vừa tỉnh, bát cháo chưa kịp ăn, tay sai đã xông vào. Tình huống dồn ép khiến mọi phẩm chất của chị Dậu bộc lộ rất nhanh, trong một cảnh ngắn.
Khắc hoạ qua hành động và ngôn ngữ. Ngô Tất Tố ít tả nội tâm trực tiếp; tâm lý chị Dậu hiện ra qua lời nói và cử chỉ. Sự thay đổi cách xưng hô là một thủ pháp tinh tế, chỉ cần vài câu thoại đã thấy được cả quá trình chuyển biến.
Đối lập giữa các nhân vật. Chị Dậu đặt cạnh cai lệ hống hách mà hèn, cạnh người nhà lý trưởng, cạnh anh Dậu cam chịu. Mỗi cặp đối lập làm sáng một nét của chị: dũng cảm, mạnh mẽ, có ý thức về lẽ phải.
Giọng văn hiện thực có lúc hài hước. Cảnh cai lệ ngã chỏng quèo được tả với giọng hơi giễu, làm dịu bớt không khí nặng nề và cho người đọc cảm giác hả hê đứng về phía chị Dậu.
Ngôn ngữ đậm chất nông thôn. Lời thoại mộc mạc như thầy em, u nó, cháu van ông, đúng giọng người nông dân Bắc Bộ, làm nhân vật chân thực và gần gũi.
Dàn ý gợi ý cho bài phân tích nhân vật chị Dậu
Phần lớn đề bài giới hạn trong đoạn trích, nên dàn ý dưới đây lấy đoạn trích làm trọng tâm, có liên hệ ngắn với toàn tác phẩm.
- Mở bài: giới thiệu Ngô Tất Tố và Tắt đèn; nêu chị Dậu là hình tượng người phụ nữ nông dân vừa giàu tình thương vừa có sức phản kháng.
- Hoàn cảnh: vụ sưu thuế, chồng bị bắt đánh, bán con nộp sưu, lại bị đòi sưu cho người em chồng đã chết.
- Người vợ tận tuỵ: nấu cháo, quạt cháo, mời chồng ăn bằng lời ân cần.
- Nhẫn nhịn: van xin, xưng cháu gọi ông, xin khất.
- Phản kháng: chuyển cách xưng hô theo từng nấc, đánh ngã cai lệ và người nhà lý trưởng, câu "Thà ngồi tù".
- Nhận xét: sức sống tiềm tàng, phản kháng chính đáng nhưng tự phát; liên hệ kết thúc tiểu thuyết.
- Nghệ thuật: tình huống căng thẳng, khắc hoạ qua hành động và ngôn ngữ, đối lập nhân vật, ngôn ngữ mộc mạc.
- Kết bài: giá trị hiện thực và nhân đạo; cảm nhận riêng của bạn về nhân vật.
Khi viết phần phản kháng, đừng chỉ khen chị Dậu mạnh mẽ. Bạn cần chỉ ra vì sao chị vùng lên, bằng chi tiết cai lệ đánh chị và xông vào trói anh Dậu đang ốm. Lý do chính đáng là phần quan trọng nhất của luận điểm.
Câu hỏi thường gặp
Tắt đèn được sáng tác và xuất bản khi nào?
Tắt đèn của Ngô Tất Tố đăng báo từ năm 1937 và in thành sách năm 1939. Tác phẩm thuộc dòng văn học hiện thực phê phán trước Cách mạng tháng Tám, viết về đời sống người nông dân trong mùa sưu thuế.
Vì sao chị Dậu đánh lại cai lệ?
Vì cai lệ không chỉ đòi sưu mà còn đánh chị, tát chị và xông vào trói anh Dậu đang ốm nặng. Chị đã van xin hết lời nhưng không được. Hành động đánh lại là để bảo vệ chồng khi mọi cách nhẫn nhịn đều thất bại.
Sự thay đổi cách xưng hô của chị Dậu có ý nghĩa gì?
Nó cho thấy diễn biến tâm lý từ nhẫn nhục sang phản kháng: xưng cháu gọi ông khi van xin, rồi xưng hô ngang hàng khi cự lại bằng lý lẽ, cuối cùng xưng bà gọi mày khi căm phẫn đến tột độ. Đây là chi tiết nên phân tích kỹ nhất.
Anh Dậu có vai trò gì trong đoạn trích?
Anh Dậu là người bị hại, đồng thời là hình ảnh đối lập với chị Dậu. Anh khuyên vợ không được đánh người vì sợ tù tội, thể hiện thái độ cam chịu. Sự đối lập này làm nổi bật tinh thần phản kháng của chị Dậu.
Có nên viết chị Dậu là người anh hùng không?
Không nên tô vẽ quá mức. Chị Dậu là người phụ nữ nông dân bình thường, phản kháng vì thương chồng và vì bị dồn đến đường cùng. Bài viết nên nhấn vào tính chính đáng và tự phát của hành động, đồng thời thấy được bế tắc của nhân vật ở cuối tác phẩm.
Đoạn trích Tức nước vỡ bờ có trong sách nào?
Đoạn trích đã học lâu năm ở THCS trong chương trình trước và hiện có mặt trong một số bộ sách Ngữ văn. Bạn nên kiểm tra sách đang học, vì các bộ sách khác nhau có thể chọn đoạn trích hoặc đặt ở bài khác nhau.