Người mẹ trong văn học Việt Nam bắt đầu từ ca dao như hiện thân của tình thương và công lao, rồi trong văn học hiện đại dần mang thêm những gánh nặng của thời đại: nghèo đói, định kiến, chiến tranh. Từ mẹ bé Hồng chịu tiếng đời, bà cụ Tứ dang tay đón nàng dâu giữa nạn đói, người mẹ Tà-ôi vừa địu con vừa giã gạo nuôi bộ đội, đến người má trong Những đứa con trong gia đình, tình thương con của người mẹ dần mở rộng thành tình thương với cộng đồng.
Bài viết đi qua từng chân dung, nêu chi tiết cần nhớ và gợi khung lập luận. Đây là chuyên đề dễ viết sến, nên phần cuối có lưu ý để giữ giọng chuẩn mực mà vẫn có cảm xúc.
Người mẹ trong ca dao: tình thương và công lao
Ca dao là nơi đầu tiên định hình hình ảnh người mẹ. Câu quen thuộc "Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra" so sánh công cha với núi cao, nghĩa mẹ với dòng nước không bao giờ cạn. Các bài hát ru, các câu ca về mẹ thức khuya dậy sớm, nhường con chỗ ráo, mẹ nằm chỗ ướt đều nhấn vào sự hy sinh thầm lặng.
Người mẹ trong ca dao thường không có tên, không có số phận riêng. Họ là hình ảnh chung của mọi người mẹ, được nói bằng giọng biết ơn của người con. Đây là điểm khác cơ bản so với văn học hiện đại, nơi người mẹ có hoàn cảnh cụ thể, có nỗi khổ và lựa chọn riêng.
Một số câu ca dao còn ghi lại nỗi lo của người mẹ khi con gái đi lấy chồng xa, hay nỗi nhớ của người con khi xa quê, chiều chiều ra đứng ngõ sau trông về quê mẹ. Ở đó, mẹ gắn với quê hương, với nơi chốn, một liên tưởng sẽ còn trở lại trong thơ hiện đại khi mẹ được đặt cạnh làng, cạnh đất nước.
Khi mở bài chuyên đề, một câu ca dao như trên giúp bạn đặt nền văn hoá. Tuy vậy, không nên dành quá nhiều chữ cho phần này, vì đề chuyên đề thường muốn bạn phân tích những người mẹ có tên trong văn học viết.
Mẹ bé Hồng: người mẹ bị định kiến vùi dập
Trong Trong lòng mẹ, trích hồi ký Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, người mẹ hiện lên chủ yếu qua cảm nhận của con. Chồng mất, người mẹ trẻ phải đi tha hương cầu thực, và những định kiến khắt khe của gia đình nhà chồng khiến bà phải chịu nhiều tiếng xấu. Bà cô của Hồng dùng chính những định kiến ấy để làm tổn thương đứa trẻ.
Thế nhưng khi xuất hiện, người mẹ không hề tiều tuỵ như lời bà cô nói. Bà vẫn tươi tắn, ôm con vào lòng, lau nước mắt cho con. Qua cảm nhận của Hồng, mẹ là chỗ dựa ấm áp duy nhất, và tình mẫu tử là thứ đứng vững trước mọi lời gièm pha.
Cũng cần chú ý điểm nhìn. Người đọc không được nghe người mẹ tự kể nỗi khổ của mình; mọi điều về bà đều đi qua lời bà cô và cảm nhận của đứa con. Chính khoảng trống ấy khiến hình ảnh người mẹ vừa gần gũi vừa bí ẩn, và khiến tình yêu của bé Hồng trở thành bằng chứng mạnh nhất cho phẩm giá của bà. Khi phân tích, bạn nên khai thác chính cách kể này thay vì suy đoán thêm về đời tư nhân vật.
Điểm sâu sắc của nhân vật là người mẹ vừa là nạn nhân của hủ tục, vừa là nguồn yêu thương. Nguyên Hồng không lý tưởng hoá bà như một hình mẫu hoàn hảo mà để người đọc thấy một người phụ nữ bị xã hội cũ đẩy vào cảnh khó khăn, vẫn giữ trọn tình thương với con.
Bà cụ Tứ: tình thương con giữa nạn đói
Bà cụ Tứ trong Vợ nhặt của Kim Lân là người mẹ nghèo, già nua, sống giữa nạn đói khủng khiếp năm 1945. Khi Tràng dẫn một người đàn bà lạ về nhà, bà ngạc nhiên rồi hiểu ra: con mình lấy được vợ chỉ vì người ta đói quá. Bà vừa thương con, vừa tủi cho phận mình chưa lo được cho con, vừa thương cả nàng dâu.
Diễn biến tâm trạng của bà cụ Tứ là một trong những đoạn được phân tích nhiều nhất. Từ băn khoăn, lo lắng, bà chuyển sang chấp nhận và mở lòng, dặn dò nàng dâu bằng giọng hiền hậu. Bữa cơm đầu tiên nghèo đến cùng cực, nhưng bà là người nói nhiều nhất về tương lai, bàn chuyện nuôi gà, chuyện làm ăn, cố xua đi không khí u ám. Nồi cám bà gọi là "chè khoán" vừa xót xa vừa thể hiện nỗ lực vun đắp gia đình.
Với chuyên đề, bà cụ Tứ cho thấy người mẹ nghèo không chỉ biết chịu đựng mà còn là người giữ lửa, truyền niềm tin sống cho con cháu. Kim Lân qua nhân vật này khẳng định: ngay bên bờ cái chết, con người vẫn hướng về sự sống và tình thương.
Người mẹ Tà-ôi: tình thương con hoà với tình yêu đất nước
Bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ của Nguyễn Khoa Điềm viết trong kháng chiến chống Mỹ, ở chiến khu miền Tây Thừa Thiên. Người mẹ Tà-ôi vừa địu con trên lưng vừa làm những việc của kháng chiến: giã gạo nuôi bộ đội, tỉa bắp trên núi, chuyển lán, đạp rừng.
Câu thơ nổi tiếng "Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi / Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng" dùng hình ảnh ẩn dụ đặc sắc: đứa con là mặt trời, là nguồn sống, niềm tin của mẹ. Mỗi khúc ru gắn với một công việc, và ước mơ của mẹ mở rộng dần: từ mong con lớn khôn đến mong con được thấy ngày đất nước tự do.
Đây là bước vận động quan trọng của hình tượng. Tình thương con của người mẹ Tà-ôi không còn khép trong gia đình, mà gắn với buôn làng, với bộ đội, với cuộc chiến của dân tộc. Đặt cạnh mẹ bé Hồng và bà cụ Tứ, bạn thấy người mẹ trong văn học kháng chiến mang tầm vóc cộng đồng.
Người má trong Những đứa con trong gia đình: mẹ như cội nguồn truyền thống
Trong truyện ngắn của Nguyễn Thi, người má của Việt và Chiến không xuất hiện trực tiếp trong hiện tại câu chuyện, mà hiện lên qua ký ức của Việt khi nằm bị thương. Má đã mất trong chiến tranh, nhưng hình ảnh má vẫn có mặt khắp nơi: trong cách chị Chiến nói năng, lo toan, trong những lời dặn dò của chú Năm.
Chi tiết hai chị em khiêng bàn thờ má sang gửi nhà chú Năm trước khi cùng đi tòng quân là chi tiết rất giàu ý nghĩa. Việt cảm nhận được hơi ấm của má, và nhận ra chị Chiến giống má đến lạ. Người mẹ ở đây đã trở thành biểu tượng của truyền thống gia đình, được tiếp nối ở thế hệ con cái.
Với chuyên đề, người má cho thấy một cách xây dựng người mẹ khác: không cần xuất hiện nhiều, nhưng hiện diện như cội nguồn. Đây là dẫn chứng tốt để chứng minh người mẹ trong văn học không chỉ là đối tượng được thương mà còn là nguồn sức mạnh tinh thần.
Sự vận động của hình tượng người mẹ qua năm chân dung
Đặt các chân dung cạnh nhau giúp bạn thấy hình tượng người mẹ thay đổi không chỉ về hoàn cảnh mà còn về phạm vi tình thương.
| Chân dung | Giai đoạn | Gánh nặng phải chịu | Phạm vi tình thương |
|---|---|---|---|
| Người mẹ trong ca dao | Văn học dân gian | Vất vả, hy sinh thầm lặng | Gia đình, con cái |
| Mẹ bé Hồng | Trước 1945 | Định kiến, hủ tục, nghèo khó | Đứa con thiệt thòi |
| Bà cụ Tứ | Nạn đói 1945 | Đói nghèo, cái chết rình rập | Con trai và nàng dâu, niềm tin vào ngày mai |
| Người mẹ Tà-ôi | Kháng chiến chống Mỹ | Công việc kháng chiến nặng nhọc | Con, buôn làng, bộ đội, đất nước |
| Người má của Việt, Chiến | Kháng chiến chống Mỹ | Mất mát chiến tranh | Truyền thống gia đình tiếp nối qua con cái |
Đọc cột cuối, bạn thấy tình thương của người mẹ được mở rộng dần, từ đứa con trong vòng tay đến cả cộng đồng. Đây là luận điểm đánh giá trung tâm. Tuy vậy, cũng nên nói rằng sự mở rộng ấy không làm mất đi nét riêng tư, ấm áp của tình mẫu tử; người mẹ Tà-ôi vẫn ru con bằng những lời rất đỗi dịu dàng.
Một lưu ý về giai đoạn: Vợ nhặt viết về nạn đói năm 1945 nhưng được hoàn thiện và in sau Cách mạng tháng Tám, nên cái nhìn của Kim Lân đã có niềm tin vào hướng đi mới. Khi xếp bà cụ Tứ vào chuyên đề, bạn nên ghi chính xác bối cảnh câu chuyện là trước Cách mạng, còn thời điểm tác phẩm ra đời là sau Cách mạng.
Giữ giọng chuẩn mực khi viết về người mẹ
Đề về người mẹ dễ khiến bài viết sa vào cảm xúc chung chung. Một vài nguyên tắc giúp bạn vừa có cảm xúc vừa có lập luận:
- Cảm xúc phải gắn với chi tiết: thay vì viết "người mẹ thật vĩ đại", hãy phân tích một chi tiết như nồi cám "chè khoán" hay hình ảnh mặt trời trên lưng mẹ.
- Không đồng nhất mọi người mẹ: mẹ bé Hồng chịu định kiến, bà cụ Tứ chịu đói, người mẹ Tà-ôi gánh việc kháng chiến. Mỗi người có hoàn cảnh riêng.
- Không kể chuyện riêng gia đình mình thay cho phân tích: liên hệ bản thân chỉ nên ở phần kết, ngắn gọn.
- Giữ đúng tác giả và tác phẩm: Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ là của Nguyễn Khoa Điềm, Vợ nhặt là của Kim Lân.
- Kết bài nêu sự vận động của hình tượng: từ người mẹ của gia đình đến người mẹ của cộng đồng, của đất nước.
Những nguyên tắc này không làm bài viết khô khan; ngược lại, cảm xúc gắn với chi tiết bao giờ cũng thuyết phục hơn lời ca ngợi chung. Bạn nên tự viết theo cảm nhận riêng, dùng dàn ý chỉ như một khung.
Câu hỏi thường gặp
Đề về người mẹ có thể đưa văn học nước ngoài vào không?
Có thể, nếu đề không giới hạn văn học Việt Nam. Bài thơ Mây và sóng của Ta-go là một ví dụ hay được nhắc, trong đó em bé từ chối những lời mời gọi để ở bên mẹ. Tuy vậy, nên chắc chắn về chi tiết và chỉ dùng làm dẫn chứng mở rộng.
Bà cụ Tứ có phải là nhân vật chính của Vợ nhặt không?
Vợ nhặt có ba nhân vật chính là Tràng, người vợ nhặt và bà cụ Tứ. Bà cụ Tứ xuất hiện từ giữa truyện nhưng có diễn biến tâm trạng phong phú, nên thường được chọn để phân tích riêng hoặc trong chuyên đề người mẹ.
Người mẹ Tà-ôi là nhân vật hay là hình tượng thơ?
Đây là hình tượng trữ tình trong thơ, không phải nhân vật truyện có cốt truyện riêng. Khi phân tích, bạn nên dùng các khái niệm của thơ như hình ảnh, ẩn dụ, điệp khúc, thay vì phân tích như nhân vật truyện.
Có nên viết về người mẹ trong Lão Hạc không?
Truyện Lão Hạc không có nhân vật người mẹ đáng kể; vợ Lão Hạc đã mất. Bạn có thể bàn về tình phụ tử của Lão Hạc nếu đề rộng về tình cha mẹ, nhưng không phù hợp với chuyên đề người mẹ.
Làm sao để phần liên hệ bản thân không bị lạc đề?
Phần liên hệ chỉ nên vài câu ở cuối bài, nêu điều bạn hiểu thêm về mẹ mình hoặc về tình mẫu tử sau khi đọc các tác phẩm. Không kể chuyện dài, không thay phần phân tích bằng cảm xúc cá nhân.
Người má trong Những đứa con trong gia đình có tên không?
Trong truyện, nhân vật được gọi là má, hiện lên qua ký ức của Việt và qua hình ảnh chị Chiến. Khi viết, bạn chỉ cần gọi là người má hoặc má của Việt và Chiến, không cần đặt thêm tên.