DienHinh.comĐiển Hình
Các kiểu nhân vật qua nhiều tác phẩm

Hình tượng người lao động trong văn học Việt Nam: ông lái đò, anh thanh niên, ngư dân

Người lao động từ ca dao đến ngư dân trong Đoàn thuyền đánh cá, ông lái đò Sông Đà, anh thanh niên Lặng lẽ Sa Pa: từ vất vả đến niềm vui, vẻ đẹp làm chủ.

Fishing boats heading out to sea at sunset from a harbour in Quang Ninh, fishermen silhouetted pulling ropes on deck, wide shot from the shore, warm gold and plum sky

Người lao động trong văn học Việt Nam được nhìn qua hai lăng kính khác nhau: trong ca dao và văn học trước 1945, lao động gắn với vất vả, cực nhọc, thậm chí bị bóc lột; trong văn học thời kỳ xây dựng ở miền Bắc, lao động trở thành niềm vui, nơi con người bộc lộ tài hoa, trí dũng và tư thế làm chủ. Ngư dân trong thơ Huy Cận, ông lái đò của Nguyễn Tuân và anh thanh niên của Nguyễn Thành Long là những chân dung tiêu biểu cho lăng kính thứ hai.

Bài viết đi từ ca dao lao động đến ba chân dung ấy, chỉ ra điểm mới trong cách nhìn người lao động và gợi cách lập luận cho đề chuyên đề. Tác phẩm của Nguyễn Tuân và Nguyễn Thành Long còn trong thời hạn bảo hộ, nên bài chỉ trích rất ngắn và chủ yếu diễn ý.

Ca dao và văn học trước 1945: lao động là vất vả

Ca dao lưu giữ nhiều bài về lao động, phần lớn nhấn vào sự cực nhọc và tình nghĩa gia đình trong lao động: "Trên đồng cạn, dưới đồng sâu / Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa". Câu ca vẽ một gia đình nông dân cùng làm việc, vất vả nhưng hoà thuận. Nhiều bài khác vừa than vất vả vừa thể hiện niềm lạc quan hồn nhiên của người dân lao động.

Văn xuôi hiện thực trước 1945 đẩy cái nhìn ấy đi xa hơn: người lao động nghèo bị bóc lột, lao động không đủ nuôi sống mình. Tràng kéo xe thuê giữa nạn đói, Lão Hạc làm thuê đến kiệt sức rồi không còn việc, chị Dậu đi ở vú cho nhà quan. Lao động ở đây không mang lại niềm vui mà chỉ là cuộc vật lộn để tồn tại.

Cũng cần công bằng với ca dao: bên cạnh nỗi vất vả, ca dao lao động có không ít câu vui tươi, dí dỏm, thể hiện niềm tự hào về sức lao động và tình yêu đồng ruộng. Vì vậy, nói lao động trong ca dao chỉ là khổ cực là khái quát quá đà. Chính xác hơn, ca dao vừa ghi nỗi vất vả vừa giữ niềm lạc quan, nhưng chưa có cái nhìn về lao động như sự làm chủ cuộc đời.

Hiểu nền này giúp bạn thấy cái mới của văn học sau 1954 ở miền Bắc. Khi xã hội thay đổi, các nhà văn, nhà thơ bắt đầu nhìn lao động như một hoạt động mang lại niềm vui và phẩm giá, và người lao động trở thành nhân vật trung tâm của những bài ca về cuộc sống mới.

Ngư dân trong Đoàn thuyền đánh cá: lao động hoà với vũ trụ

Bài thơ Đoàn thuyền đánh cá của Huy Cận được viết sau chuyến đi thực tế ở vùng biển Quảng Ninh. Người ngư dân ra khơi lúc hoàng hôn, khi "mặt trời xuống biển như hòn lửa", nhưng không hề mang tâm thế mệt mỏi: "Câu hát căng buồm cùng gió khơi". Tiếng hát là chi tiết xuyên suốt, thể hiện niềm vui lao động.

Trong bài thơ, con người lao động được đặt ngang tầm vũ trụ: con thuyền "lái gió với buồm trăng", lướt giữa mây cao với biển bằng. Cảnh kéo lưới hiện lên khoẻ khoắn: "Ta kéo xoăn tay chùm cá nặng". Biển cả không còn là nỗi đe doạ mà là người mẹ hiền nuôi lớn con người.

Cần lưu ý, chữ "ta" trong câu thơ kéo lưới là tiếng nói tập thể của những người lao động, không phải một cá nhân riêng lẻ. Đây là đặc điểm của thơ ca giai đoạn này: con người lao động được khắc hoạ như một cộng đồng cùng làm chủ thiên nhiên và cuộc sống.

Khổ cuối khép lại bằng hình ảnh đoàn thuyền trở về trong bình minh, "chạy đua cùng mặt trời". Vòng tuần hoàn từ hoàng hôn đến bình minh vừa là thời gian của một chuyến ra khơi, vừa gợi tư thế chủ động của con người. Với chuyên đề, ngư dân của Huy Cận là hình ảnh người lao động tập thể, lạc quan, hoà hợp với thiên nhiên.

Ông lái đò sông Đà: người lao động tài hoa, trí dũng

Tuỳ bút Người lái đò Sông Đà của Nguyễn Tuân, in trong tập Sông Đà, xây dựng hình tượng ông lái đò ở Lai Châu. Ông có ngoại hình được tạc nên bởi nghề sông nước: tay dài, ngực vòm, giọng ào ào như tiếng nước, nhỡn giới cao rộng. Ông thuộc dòng sông như thuộc một bản trường ca, nhớ từng con thác, hòn đá.

Đoạn ông lái đò vượt ba lớp trùng vi thạch trận là đoạn văn đặc sắc nhất. Dòng sông hiện lên như một kẻ thù hung bạo với những hòn đá được nhân hoá thành binh lính, mai phục. Ông lái đò bị thương nhưng vẫn bình tĩnh, nắm chắc quy luật của thác, phá từng lớp vòng vây, có lúc như một viên tướng điều khiển con thuyền. Vượt thác xong, ông và bạn chài lại nướng ống cơm lam, bàn chuyện cá anh vũ, không hề nhắc đến chiến công.

Nguyễn Tuân từng nói ông đi tìm thứ vàng mười trong tâm hồn những con người lao động ở Tây Bắc. Ông lái đò chính là thứ vàng mười ấy: một người lao động bình thường, vô danh, nhưng tài hoa như nghệ sĩ và dũng cảm như người chiến binh. Đây là bước chuyển lớn trong quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân so với thời Vang bóng một thời.

Anh thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa: lao động thầm lặng

Truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long xoay quanh anh thanh niên hai mươi bảy tuổi, sống một mình trên đỉnh Yên Sơn cao hai nghìn sáu trăm mét, làm công tác khí tượng kiêm vật lý địa cầu. Công việc của anh là đo gió, đo mưa, đo nắng, tính mây, đo chấn động mặt đất, rồi báo về trung tâm theo những giờ cố định trong ngày và cả lúc nửa đêm.

Anh không thấy mình cô đơn, vì theo anh, khi ta làm việc, ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được. Anh tổ chức cuộc sống ngăn nắp: trồng hoa, nuôi gà, đọc sách. Gặp ông hoạ sĩ, cô kỹ sư và bác lái xe trong ba mươi phút ngắn ngủi, anh cởi mở, chu đáo, tặng hoa, tặng làn trứng. Khi ông hoạ sĩ muốn vẽ, anh từ chối và giới thiệu những người khác xứng đáng hơn.

Nghệ thuật của truyện nằm ở tình huống gặp gỡ ngắn ngủi và điểm nhìn của ông hoạ sĩ. Anh thanh niên không tự kể nhiều về mình; vẻ đẹp của anh hiện ra qua cách người khác nhìn, qua những việc nhỏ anh làm. Cách xây dựng nhân vật ấy khiến hình tượng tự nhiên, không mang dáng một tấm gương được dựng lên để giáo huấn.

Qua lời anh, người đọc còn biết đến ông kỹ sư ở vườn rau Sa Pa, anh cán bộ nghiên cứu sét nhiều năm không xuống núi. Tác phẩm cho thấy người lao động thầm lặng có mặt ở khắp nơi, cống hiến không cần ai biết. Với chuyên đề, anh thanh niên là hình ảnh người lao động mới: có lý tưởng, có ý thức về giá trị công việc và khiêm tốn.

So sánh các chân dung người lao động

Bảng dưới giúp bạn thấy điểm chung và nét riêng của mỗi chân dung, làm cơ sở cho phần đánh giá.

Chân dungTác phẩm, thể loạiHoàn cảnh lao độngVẻ đẹp nổi bật
Gia đình nông dânCa daoĐồng ruộng, vất vảCần cù, tình nghĩa
Người lao động nghèoVăn xuôi trước 1945Làm thuê, bị bóc lộtPhẩm giá trong nghèo khổ
Ngư dânĐoàn thuyền đánh cá (thơ)Ra khơi tập thểLạc quan, hoà hợp thiên nhiên
Ông lái đòNgười lái đò Sông Đà (tuỳ bút)Đối mặt thác dữTài hoa, trí dũng
Anh thanh niênLặng lẽ Sa Pa (truyện ngắn)Một mình trên đỉnh núiThầm lặng, có lý tưởng, khiêm tốn

Đọc theo cột cuối, bạn thấy sự vận động từ vẻ đẹp cần cù, chịu đựng sang vẻ đẹp chủ động, tài hoa và có ý thức về giá trị công việc. Sự thay đổi gắn với hoàn cảnh lịch sử, khi người lao động được xem là chủ nhân của cuộc sống mới. Bạn có thể dùng nhận xét này làm hướng và tự viết theo cảm nhận.

Một điểm nên nói thêm khi đánh giá: ba chân dung thời kỳ xây dựng đều được viết bằng cảm hứng ngợi ca, ít chạm tới mặt khó khăn, thiếu thốn của đời sống lao động. Văn học sau 1975 bổ sung mặt ấy, như ở người đàn bà hàng chài. Nêu được cả hai mặt giúp bài viết công bằng và cho thấy bạn hiểu đặc điểm của từng giai đoạn.

Dàn ý gợi ý cho đề chuyên đề người lao động

Dàn ý sau là khung để bạn tự triển khai, mỗi bước cần dẫn chứng cụ thể từ văn bản.

  1. Mở bài: nêu vị trí của hình tượng người lao động và hai lăng kính khác nhau qua các giai đoạn.
  2. Luận điểm một: lao động vất vả trong ca dao và văn học trước 1945, dẫn ca dao và nhắc ngắn các nhân vật nghèo khổ.
  3. Luận điểm hai: niềm vui lao động tập thể, phân tích ngư dân trong thơ Huy Cận qua tiếng hát và cảnh kéo lưới.
  4. Luận điểm ba: tài hoa và trí dũng, phân tích ông lái đò qua cảnh vượt thác và thái độ sau chiến thắng.
  5. Luận điểm bốn: cống hiến thầm lặng, phân tích anh thanh niên qua công việc, cách sống và sự khiêm tốn.
  6. Đánh giá: sự vận động của hình tượng, lý do lịch sử, đóng góp nghệ thuật của mỗi tác giả (thơ, tuỳ bút, truyện ngắn).
  7. Kết bài: nêu suy nghĩ riêng về ý nghĩa của lao động, ngắn gọn, không khẩu hiệu.

Mỗi luận điểm nên có một nhận xét nghệ thuật: bút pháp lãng mạn và cảm hứng vũ trụ ở Huy Cận, ngôn ngữ tài hoa và liên tưởng bất ngờ ở Nguyễn Tuân, tình huống gặp gỡ và chất thơ ở Nguyễn Thành Long. Như vậy bài viết vừa nói về nhân vật vừa nói được về văn chương.

Câu hỏi thường gặp

Ông lái đò có tên trong tác phẩm không?

Trong tuỳ bút, nhân vật được gọi là ông lái đò hoặc ông đò, không có tên riêng. Việc không đặt tên làm ông trở thành đại diện cho những người lao động vô danh ở Tây Bắc. Khi viết, bạn chỉ cần gọi là ông lái đò.

Anh thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa có phải là nhân vật chính không?

Anh thanh niên là nhân vật trung tâm được các nhân vật khác nhìn nhận, nhưng câu chuyện được kể chủ yếu qua điểm nhìn của ông hoạ sĩ. Anh xuất hiện trong một khoảng thời gian ngắn, song là người để lại ấn tượng sâu nhất.

Đoàn thuyền đánh cá thuộc giai đoạn văn học nào?

Bài thơ được viết cuối những năm 1950, thuộc giai đoạn văn học miền Bắc thời kỳ xây dựng cuộc sống mới sau kháng chiến chống Pháp. Đây là giai đoạn thơ ca hứng khởi ngợi ca lao động và con người mới.

Có thể đưa người đàn bà hàng chài vào chuyên đề người lao động không?

Có thể, nếu bạn muốn mở rộng sang văn học sau 1975. Người đàn bà hàng chài cho thấy một góc khác của người lao động: vất vả, nghèo khó, phải đối mặt với nhiều nghịch lý. Đặt cạnh các chân dung thời kỳ xây dựng, nhân vật giúp thấy cái nhìn đa chiều hơn của văn học sau này.

Nên phân tích ông lái đò theo hướng nhân vật hay hình tượng?

Vì Người lái đò Sông Đà là tuỳ bút, ông lái đò thường được gọi là hình tượng hơn là nhân vật truyện có cốt truyện đầy đủ. Bạn có thể dùng cả hai từ, nhưng nên chú ý đặc trưng thể loại: dấu ấn tài hoa và cảm xúc riêng của tác giả hiện diện rất rõ.

Liên hệ người lao động hôm nay có cần thiết không?

Nếu đề yêu cầu, bạn có thể liên hệ ngắn với những người làm công việc thầm lặng hôm nay. Nếu đề không yêu cầu, phần này không bắt buộc. Liên hệ nên cụ thể, ngắn và không lấn át phần phân tích văn bản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138