DienHinh.comĐiển Hình
Các kiểu nhân vật qua nhiều tác phẩm

Hình tượng người anh hùng trong văn học: Thánh Gióng, Thạch Sanh, Từ Hải, Tnú

Người anh hùng từ Thánh Gióng, Thạch Sanh, Từ Hải, Quang Trung đến Tnú: từ người khổng lồ thần kỳ, bậc anh hùng cá nhân đến người anh hùng của cộng đồng.

Young man walking alone along a forest trail among tall pine trees in the Central Highlands near Pleiku, seen from behind, shafts of morning light through the canopy

Hình tượng người anh hùng trong văn học Việt Nam đi từ người khổng lồ mang sức mạnh thần kỳ trong truyền thuyết, qua người dũng sĩ cổ tích, người anh hùng cá nhân phi thường của văn học trung đại, đến người anh hùng gắn với cộng đồng trong văn học sử thi thời chống Mỹ. Điểm không đổi là lý tưởng bảo vệ cái thiện, bảo vệ quê hương; điểm thay đổi là nguồn gốc sức mạnh và mối quan hệ giữa người anh hùng với cộng đồng.

Bài viết nối năm chân dung: Thánh Gióng, Thạch Sanh, Từ Hải, vua Quang Trung trong Hoàng Lê nhất thống chí và Tnú trong Rừng xà nu. Với văn học dân gian có nhiều dị bản, bài bám theo bản phổ biến thường gặp trong sách giáo khoa.

Thánh Gióng: người anh hùng mang sức mạnh của cả cộng đồng

Truyền thuyết Thánh Gióng kể về cậu bé làng Gióng ra đời kỳ lạ: bà mẹ ướm chân vào một vết chân to ngoài đồng rồi thụ thai. Lên ba tuổi, cậu vẫn không biết nói, biết cười, cũng chẳng biết đi. Khi giặc Ân xâm lược và sứ giả đi tìm người tài, tiếng nói đầu tiên của cậu là đòi đi đánh giặc.

Từ đó cậu lớn nhanh như thổi, cơm ăn mấy cũng không no, áo vừa mặc xong đã chật. Bà con trong làng vui lòng góp gạo nuôi cậu. Khi sứ giả mang ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt đến, Gióng vươn vai thành tráng sĩ, ra trận đánh tan giặc. Roi sắt gãy, Gióng nhổ những cụm tre bên đường quật vào giặc. Thắng giặc, Gióng cởi giáp sắt để lại rồi cưỡi ngựa bay về trời từ núi Sóc.

Hình ảnh cậu bé vươn vai thành tráng sĩ cũng đáng chú ý: sự trưởng thành vượt bậc ấy chỉ xảy ra khi đất nước gặp nạn. Nhiều bài giảng hiểu đây là cách nhân dân nói rằng hoàn cảnh giữ nước đòi hỏi và làm nên người anh hùng. Bạn có thể nêu cách hiểu này, kèm lời rằng đó là một cách cắt nghĩa phổ biến.

Chi tiết bà con góp gạo nuôi Gióng thường được phân tích như biểu tượng cho sức mạnh của cả cộng đồng kết tinh trong người anh hùng. Chi tiết bay về trời không nhận bổng lộc cho thấy người anh hùng làm việc nghĩa không vì danh lợi. Với chuyên đề, Thánh Gióng là hình mẫu anh hùng đánh giặc giữ nước sớm nhất, mang màu sắc thần kỳ.

Thạch Sanh: người dũng sĩ hiền lành trong truyện cổ tích

Khác với Thánh Gióng của truyền thuyết, Thạch Sanh là nhân vật cổ tích, thuộc kiểu nhân vật dũng sĩ kết hợp với kiểu nhân vật mồ côi. Thạch Sanh mồ côi cha mẹ, sống nghèo khổ dưới gốc đa, được thiên thần dạy võ nghệ và phép thần thông. Chàng thật thà, tin người, nên bị Lý Thông lừa đi canh miếu thay mình để nộp mạng cho chằn tinh.

Thạch Sanh lần lượt giết chằn tinh, bắn đại bàng cứu công chúa, cứu thái tử con vua Thuỷ Tề, và lần nào cũng bị Lý Thông cướp công. Cây đàn thần chàng có được đã giúp công chúa khỏi câm và giúp chàng được minh oan. Khi quân mười tám nước chư hầu kéo đến, tiếng đàn làm quân giặc bủn rủn, niêu cơm thần ăn mãi không hết khiến chúng phục và rút quân.

Sức mạnh của Thạch Sanh vẫn có yếu tố thần kỳ, nhưng phẩm chất được đề cao là lòng tốt, sự vị tha và tinh thần yêu chuộng hoà bình. Chàng tha cho mẹ con Lý Thông, dùng tiếng đàn và niêu cơm để thuyết phục kẻ thù thay vì giết chóc. Đây là quan niệm của nhân dân về người anh hùng: người tốt, hiền lành sẽ được đền đáp, kẻ ác bị trừng phạt.

Từ Hải: người anh hùng cá nhân phi thường

Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du dành cho Từ Hải những vần thơ đậm cảm hứng lý tưởng hoá: "Râu hùm, hàm én, mày ngài / Vai năm tấc rộng, thân mười thước cao". Từ Hải là người "đội trời đạp đất ở đời", tung hoành bốn phương, không chịu khuất phục trước triều đình. Chàng cứu Kiều khỏi lầu xanh, coi nàng là tri kỷ, giúp nàng báo ân báo oán.

Chân dung Từ Hải được xây dựng theo bút pháp ước lệ, phóng đại: ngoại hình khác thường, chí khí lớn lao, lời nói khẳng khái. Đoạn thơ quen thuộc kể về lúc Từ Hải từ biệt Kiều ra đi: "Nửa năm hương lửa đương nồng / Trượng phu thoắt đã động lòng bốn phương". Chàng ra đi dứt khoát, hẹn ngày trở về với cơ nghiệp lớn.

Tuy vậy, Từ Hải cũng là một bi kịch. Mắc mưu Hồ Tôn Hiến, chàng nghe lời khuyên của Kiều ra hàng, rồi bị phản trắc và chết đứng giữa trận. Với chuyên đề, Từ Hải đại diện cho kiểu anh hùng cá nhân trong văn học trung đại: phi thường, tự do, nhưng đơn độc và chưa gắn với một cộng đồng cụ thể.

Vua Quang Trung: người anh hùng lịch sử trong văn xuôi trung đại

Hồi thứ mười bốn của Hoàng Lê nhất thống chí, tác phẩm của Ngô gia văn phái, kể về việc Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi tự mình đốc suất đại binh ra Bắc đánh quân Thanh. Trên đường, nhà vua tuyển thêm quân ở Nghệ An, duyệt binh và dụ quân lính bằng lời lẽ khích lệ lòng yêu nước.

Hình tượng Quang Trung hiện lên với những phẩm chất nổi bật: hành động quyết đoán, trí tuệ sáng suốt trong việc nhận định tình hình, tài dùng binh như thần. Ông hẹn với tướng sĩ ngày mùng bảy năm mới sẽ vào thành Thăng Long mở tiệc, nhưng thực tế đã vào thành sớm hơn hạn định. Trong khi đó, tướng giặc Tôn Sĩ Nghị sợ mất mật, ngựa không kịp đóng yên, người không kịp mặc giáp, bỏ chạy.

Điều đáng chú ý là các tác giả họ Ngô vốn có tư tưởng trung thành với nhà Lê, nhưng vẫn viết về Quang Trung với thái độ tôn trọng sự thật lịch sử. Với chuyên đề, Quang Trung là người anh hùng có thật, khác với Từ Hải hư cấu, và gắn trực tiếp với sự nghiệp bảo vệ đất nước.

Tnú: người anh hùng của buôn làng trong văn học sử thi

Trong Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành, Tnú là người con của làng Xô Man ở Tây Nguyên. Mồ côi từ nhỏ, Tnú được dân làng nuôi lớn, cùng Mai vào rừng nuôi giấu cán bộ, học chữ. Có lần học quên, Tnú tự lấy đá đập vào đầu mình. Bị giặc bắt, Tnú vượt ngục trở về.

Bi kịch lớn nhất là khi giặc bắt và đánh chết vợ con Tnú ngay trước mắt anh. Tnú lao ra với hai bàn tay không, bị bắt, bị giặc đốt mười đầu ngón tay bằng giẻ tẩm nhựa xà nu. Ngay lúc ấy, dân làng do cụ Mết dẫn đầu nổi dậy, tiêu diệt bọn giặc. Câu nói của cụ Mết "Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo!" trở thành chân lý của cả làng.

Đôi bàn tay của Tnú là chi tiết nghệ thuật xuyên suốt: bàn tay từng cầm phấn học chữ, cầm đá đập đầu tự trách, bàn tay bị đốt cháy, rồi về sau, khi Tnú vào lực lượng vũ trang, chính đôi bàn tay ấy tiếp tục cầm súng chiến đấu. Phân tích chi tiết này giúp bạn thấy nỗi đau cá nhân đã chuyển thành sức mạnh, đúng với tinh thần của tác phẩm.

Điểm khác căn bản giữa Tnú với Từ Hải là ở mối quan hệ với cộng đồng. Cuộc đời Tnú gắn liền với số phận buôn làng; sức mạnh của anh đến từ dân làng, từ truyền thống được kể lại qua lời cụ Mết bên bếp lửa. Đây là đặc trưng của cảm hứng sử thi: người anh hùng tiêu biểu cho phẩm chất và con đường của cả cộng đồng.

Năm chân dung và sự vận động của hình tượng

Bảng dưới gom năm chân dung theo ba tiêu chí để bạn thấy hình tượng thay đổi thế nào qua các thời kỳ.

Nhân vậtThể loại, giai đoạnNguồn sức mạnhQuan hệ với cộng đồng
Thánh GióngTruyền thuyết, dân gianThần kỳ, cộng đồng góp sức nuôiKết tinh sức mạnh cộng đồng
Thạch SanhCổ tích, dân gianVõ nghệ, phép thần, lòng tốtĐại diện cho người hiền lành
Từ HảiTruyện thơ Nôm, trung đạiTài năng, chí khí cá nhânĐơn độc, tung hoành riêng
Quang TrungTiểu thuyết chương hồi, trung đạiTrí tuệ, tài dùng binhLãnh đạo quân dân giữ nước
TnúTruyện ngắn sử thi, chống MỹLòng căm thù, truyền thống buôn làngGắn bó máu thịt với dân làng

Đọc theo cột cuối, bạn thấy hình tượng người anh hùng không đi theo một đường thẳng mà dao động giữa hai cực: anh hùng kết tinh từ cộng đồng và anh hùng cá nhân. Văn học sử thi thời chống Mỹ trở lại với cực cộng đồng, nhưng con người đã có đời sống nội tâm, có đau thương cụ thể. Đây là nhận xét đánh giá bạn có thể phát triển thêm bằng lập luận riêng.

Những chỗ dễ sai khi viết chuyên đề người anh hùng

Lẫn thể loại. Thánh Gióng là truyền thuyết, Thạch Sanh là cổ tích. Truyền thuyết gắn với lịch sử, cổ tích gắn với ước mơ công lý. Ghi sai thể loại làm sai cả hướng phân tích.

Đồng nhất Từ Hải với nhân vật lịch sử. Từ Hải trong Truyện Kiều là nhân vật văn học, dù có gốc từ truyện Trung Quốc. Đừng gán cho chàng những sự kiện ngoài văn bản.

Thêm chi tiết dị bản không cần thiết. Truyện dân gian có nhiều dị bản; nếu không chắc chi tiết nằm trong bản sách giáo khoa, hãy ghi "theo bản phổ biến" hoặc bỏ đi.

Ca ngợi chung chung. Mỗi chân dung nên có một chi tiết nghệ thuật được phân tích kỹ: vươn vai thành tráng sĩ, tiếng đàn thần, bút pháp ước lệ khi tả Từ Hải, hình ảnh mười ngón tay của Tnú.

Bỏ qua bi kịch. Từ Hải chết đứng, Tnú mất vợ con và đôi bàn tay. Người anh hùng trong văn học không chỉ chiến thắng; bi kịch làm hình tượng có chiều sâu.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Thánh Gióng bay về trời sau khi thắng giặc?

Chi tiết này thường được hiểu là người anh hùng làm xong việc nghĩa thì ra đi, không màng danh lợi, và nhân dân muốn bất tử hoá người anh hùng của mình. Đây là cách hiểu phổ biến; bạn có thể nêu và phát triển thêm bằng cảm nhận riêng.

Thạch Sanh có phải là anh hùng chống ngoại xâm không?

Thạch Sanh chủ yếu chiến đấu với cái ác (chằn tinh, đại bàng, Lý Thông) và cuối truyện đối mặt với quân mười tám nước chư hầu. Chàng đánh lui quân giặc bằng tiếng đàn và niêu cơm, thể hiện tinh thần yêu chuộng hoà bình hơn là chiến đấu bằng vũ lực.

Có nên đưa Lục Vân Tiên vào chuyên đề người anh hùng?

Có thể. Lục Vân Tiên đánh cướp cứu Kiều Nguyệt Nga, thể hiện lý tưởng nhân nghĩa và tinh thần trọng nghĩa khinh tài. Nhân vật phù hợp nếu bạn muốn thêm một kiểu anh hùng trung đại gắn với đạo lý, nhưng cần đúng chi tiết trong đoạn trích đã học.

Tnú có phải là nhân vật có thật không?

Tnú là nhân vật hư cấu do Nguyễn Trung Thành sáng tạo, dù tác phẩm lấy chất liệu từ cuộc sống và cuộc đấu tranh thật của đồng bào Tây Nguyên. Khi viết, gọi Tnú là nhân vật văn học và không gắn với một người cụ thể ngoài đời.

Hoàng Lê nhất thống chí là của một tác giả hay nhiều tác giả?

Tác phẩm được ghi là của Ngô gia văn phái, tức nhóm tác giả trong dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai. Các hồi được viết bởi nhiều người trong dòng họ. Khi trích dẫn, bạn chỉ cần ghi Ngô gia văn phái.

Bài chuyên đề người anh hùng có nên kết bằng liên hệ thời nay?

Có thể liên hệ ngắn về tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, nhưng nên tránh khẩu hiệu. Một hai câu nêu điều bạn rút ra từ các nhân vật là đủ; trọng tâm vẫn là phân tích văn bản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138