Lão Hạc là người nông dân nghèo, goá vợ, thương con đến mức chấp nhận chết đói chứ không tiêu vào mảnh vườn để dành cho con, và chọn cái chết bằng bả chó để giữ trọn lòng tự trọng. Phân tích nhân vật này cần làm rõ ba điều: tình cha sâu nặng, nỗi day dứt khi bán cậu Vàng, và nhân cách trong sạch được giữ bằng giá của chính mạng sống.
Truyện ngắn "Lão Hạc" của Nam Cao đăng báo lần đầu năm 1943, được dạy ở THCS nhiều năm và hiện có trong một số bộ sách Ngữ văn. Truyện kể qua lời ông giáo, một người hàng xóm có học, nên muốn hiểu lão Hạc bạn phải chú ý cả cách ông giáo nhìn lão, từ hiểu lầm đến thấu hiểu. Bài dưới đi theo các luận điểm thường gặp, có bảng diễn biến tâm trạng lúc bán chó và dàn ý để bạn tự viết.
Hoàn cảnh của lão Hạc: một mình với con chó và mảnh vườn
Lão Hạc goá vợ, có một người con trai. Anh con trai muốn lấy vợ nhưng nhà gái thách cưới cao, nhà nghèo không lo nổi, anh phẫn chí bỏ đi phu đồn điền cao su. Trước khi đi, anh để lại con chó vàng. Từ đó lão sống một mình, gia tài chỉ có mảnh vườn ba sào và con chó mà lão gọi là cậu Vàng.
Cái nghèo của lão được đẩy dần lên. Lão ốm một trận dài, tiêu hết số tiền dành dụm. Sau đó trời bão, hoa màu trong vườn bị phá sạch; làng lại ít việc, những việc nhẹ lão có thể làm thuê thì đã có người khác tranh. Giá gạo cao, mỗi ngày nuôi thân lão với con chó là một gánh nặng. Hoàn cảnh này điển hình cho người nông dân trước Cách mạng tháng Tám: không ruộng, không vốn, chỉ cần một trận ốm là rơi xuống đáy.
Khi viết đoạn hoàn cảnh, bạn nên ngắn gọn và chọn chi tiết có ý nghĩa: con trai bỏ đi vì nghèo, cậu Vàng là kỷ vật, mảnh vườn là tài sản để dành cho con. Ba chi tiết này chuẩn bị cho mọi lựa chọn đau đớn của lão về sau, nên đừng bỏ sót.
Tình thương con thầm lặng mà quyết liệt
Lão không cản con, chỉ thương con. Lão hiểu nỗi tủi của con khi không cưới được vợ, nên không trách mà chỉ day dứt vì mình nghèo. Lão khuyên con lấy vợ nơi khác, nhưng không ép.
Mảnh vườn là của con, không phải của lão. Dù đói, lão nhất định không bán một sào vườn nào. Lão tính rằng tiền bán vườn mà tiêu dần thì đến lúc con về sẽ không còn gì cho con. Với lão, giữ được vườn là giữ được chỗ dựa cho con sau này.
Con chó vàng là phần còn lại của con. Lão chăm cậu Vàng như chăm người, gọi nó bằng "cậu", cho nó ăn trong bát, trò chuyện với nó. Ở cái làng mà người còn thiếu ăn, cách nuôi chó ấy cho thấy lão dồn tình thương con vào con vật con để lại.
Đến cái chết cũng là vì con. Lão chọn chết chứ không tiêu vào tiền vườn, không ăn vào số tiền để dành cho đám ma. Hành động cuối cùng của lão là để con trai có vườn khi về, và để hàng xóm không phải tốn kém vì mình.
Chuyện bán cậu Vàng: diễn biến tâm trạng qua từng chi tiết
Đoạn lão kể với ông giáo chuyện bán chó là đoạn hay được chọn làm đề nhất. Đi theo từng chi tiết sẽ thấy tâm trạng lão chuyển rất rõ, và mỗi chi tiết là một dẫn chứng.
| Chi tiết trong truyện | Tâm trạng của lão Hạc | Gợi ý nhận xét |
|---|---|---|
| Lão báo tin "Cậu Vàng đi đời rồi, ông giáo ạ!", cố làm ra vẻ vui vẻ | Đau đớn nhưng cố giấu, nói như bâng quơ | Lời nói và tâm trạng đối lập, càng cố vui càng lộ buồn |
| Ông giáo hỏi lại, mặt lão đột nhiên co rúm, những vết nhăn xô lại ép cho nước mắt chảy ra, đầu ngoẹo về một bên, miệng móm mém mếu như con nít | Không kìm được nữa, vỡ oà | Chuỗi động từ, từ tượng hình tả tận độ nỗi đau của một ông già |
| Lão kể con chó bị thằng Mục, thằng Xiên trói bốn chân, nhìn lão như muốn trách | Day dứt, thấy mình có lỗi | Lão tự nhận đã lừa một con chó, cho thấy lương tâm rất trong sạch |
| Lão nói chuyện kiếp chó, kiếp người với ông giáo | Chua chát về thân phận | Nỗi buồn mở rộng từ con chó sang chính cuộc đời lão |
Điều cần nhấn mạnh khi phân tích: bán chó là chuyện bình thường ở làng quê, nhưng với lão Hạc nó là một sự phản bội cả với con vật lẫn với con trai. Một người coi trọng điều đó đến vậy là người có tâm hồn tinh tế và lương tâm khắt khe với chính mình.
Lưu ý trích dẫn: đoạn tả lão khóc nên trích ngắn vài cụm, rồi phân tích tác dụng của các từ tượng hình như co rúm, xô lại, ngoẹo, móm mém. Không cần chép cả đoạn đối thoại.
Lòng tự trọng: thà nhịn đói chứ không phiền ai
Sau khi bán chó, lão Hạc sang nhà ông giáo nhờ hai việc: trông giữ mảnh vườn ba sào để khi con trai về thì trao lại, và giữ hộ ba mươi đồng bạc để khi lão chết thì có tiền lo ma chay, khỏi phiền hàng xóm. Một người nghèo đến mức sắp chết đói mà lo trước cả đám ma của mình để không làm khổ ai, đó là lòng tự trọng ở mức cao nhất.
Lão từ chối mọi sự giúp đỡ. Ông giáo ngấm ngầm muốn giúp thì lão từ chối gần như hách dịch, khiến ông giáo cũng ngại. Lão sống bằng những gì tự kiếm được: củ chuối, sung luộc, rau má, hôm có hôm không. Lão không đi xin, không ăn vào số tiền đã gửi. Nam Cao cho thấy một người nông dân có nhân cách không kém bất cứ ai, dù ở vị trí thấp nhất xã hội.
Bạn nên đặt chi tiết này cạnh hoàn cảnh nghèo đói để thấy sự tương phản. Lòng tự trọng của lão không phải thứ trừu tượng; nó được trả bằng từng bữa đói. Câu văn của bạn càng gắn với chi tiết cụ thể thì luận điểm càng có sức thuyết phục, thay vì dừng ở lời khen chung là lão giàu lòng tự trọng.
Cái chết dữ dội và ý nghĩa của nó
Lão Hạc xin Binh Tư, người làm nghề ăn trộm trong làng, một ít bả chó, nói là để đánh con chó lạ hay sang vườn. Ông giáo nghe Binh Tư kể thì hiểu lầm, tưởng lão cũng sắp theo gót Binh Tư để có ăn, và buồn vì thấy cuộc đời quả thật mỗi ngày một thêm đáng buồn. Đây là nút thắt nghệ thuật: người đọc cùng ông giáo bị dẫn sang một hướng sai.
Rồi lão Hạc chết. Nam Cao tả cái chết ấy rất dữ dội: lão vật vã trên giường, đầu tóc rũ rượi, quần áo xộc xệch, hai mắt long sòng sọc, tru tréo, bọt mép sùi ra, người giật nảy lên từng cơn. Cái chết đau đớn như thế đối lập hoàn toàn với cuộc đời hiền lành của lão, và chính sự đối lập ấy là lời tố cáo xã hội đã đẩy một người tốt đến chỗ phải chết như vậy.
Cái chết có nhiều tầng nghĩa mà bài viết nên trình bày: lão chết để giữ vườn cho con, để không phải tiêu vào tiền của con; lão chọn bả chó như một cách tự trừng phạt vì đã lừa cậu Vàng; và lão chết để giữ trọn nhân cách, không sa vào con đường trộm cắp. Khi kết luận đoạn này, nên nối với câu ông giáo nghĩ: cuộc đời chưa hẳn đã đáng buồn, hay vẫn đáng buồn nhưng lại đáng buồn theo một nghĩa khác.
Ông giáo: điểm nhìn giúp người đọc hiểu lão Hạc
Truyện kể từ ngôi thứ nhất qua ông giáo, một trí thức nghèo trong làng. Nhờ điểm nhìn này, lão Hạc hiện ra qua đôi mắt của một người vừa gần gũi vừa có khoảng cách, có lúc hiểu lão, có lúc hiểu lầm. Câu chuyện vì thế có độ căng: người đọc chỉ biết những gì ông giáo biết, nên cũng bị bất ngờ như ông.
Ông giáo còn là người đưa ra những suy ngẫm làm nên chiều sâu của truyện. Câu nổi tiếng về việc nếu ta không cố mà tìm hiểu những người quanh ta thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc, bần tiện, xấu xa, bỉ ổi, toàn những cớ để cho ta tàn nhẫn, là một tuyên ngôn về cách nhìn con người. Nam Cao đòi hỏi người đọc phải nhìn bằng lòng thương và sự thấu hiểu, đúng như ông giáo cuối cùng đã hiểu lão Hạc.
Khi phân tích lão Hạc, bạn không cần viết một phần dài về ông giáo, nhưng nên có một đoạn chỉ ra vai trò của người kể chuyện trong việc khắc hoạ nhân vật. Chẳng hạn, nhờ ông giáo hiểu lầm rồi vỡ lẽ, vẻ đẹp của lão Hạc được làm nổi bật mạnh hơn. Đây là điểm cộng về nhận xét nghệ thuật mà nhiều bài viết thiếu.
Dàn ý tự viết bài phân tích nhân vật lão Hạc
Dàn ý dưới đây theo trình tự hay dùng. Bạn có thể đảo luận điểm hai và ba nếu muốn nhấn vào tình cảm với cậu Vàng trước.
- Mở bài: giới thiệu Nam Cao và truyện ngắn "Lão Hạc"; nêu nhận xét chung: lão Hạc là người nông dân nghèo khổ mà giàu tình thương và lòng tự trọng.
- Hoàn cảnh: goá vợ, con trai bỏ đi phu vì nghèo, sống một mình với cậu Vàng và mảnh vườn; ốm đau, bão gió, không việc làm.
- Tình thương con: không bán vườn, dồn tình cảm vào cậu Vàng, chết để giữ vườn cho con.
- Nỗi day dứt khi bán cậu Vàng: diễn biến tâm trạng qua chi tiết khóc, lời tự trách, chuyện kiếp chó kiếp người.
- Lòng tự trọng: gửi vườn, gửi tiền ma chay, từ chối giúp đỡ, sống bằng củ chuối, sung luộc.
- Cái chết: xin bả chó, ông giáo hiểu lầm, cái chết dữ dội; ý nghĩa giữ nhân cách và tố cáo xã hội.
- Nghệ thuật: kể từ điểm nhìn ông giáo, tình huống bất ngờ, miêu tả tâm lý và ngoại hình bằng từ tượng hình, ngôn ngữ đối thoại tự nhiên.
- Kết bài: khẳng định giá trị hiện thực và nhân đạo; nêu cảm nhận riêng về nhân vật.
Viết đoạn nào cũng nên có đủ ba phần: câu nêu luận điểm, dẫn chứng ngắn từ truyện, và câu phân tích rút ra ý nghĩa. Thiếu phần cuối thì đoạn văn thành kể chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Lão Hạc chết vì sao?
Lão Hạc tự tử bằng bả chó xin của Binh Tư. Lão chọn cái chết vì không muốn tiêu vào mảnh vườn để dành cho con và số tiền gửi lo ma chay, đồng thời không muốn sa vào con đường bất lương khi đã cùng đường.
Vì sao lão Hạc gọi con chó là cậu Vàng?
Con chó là kỷ vật con trai để lại trước khi đi phu đồn điền. Lão gọi nó bằng "cậu", cho ăn trong bát, trò chuyện như với người, cho thấy lão dồn tình thương con vào con vật. Vì thế bán nó với lão là một nỗi đau lớn.
Ông giáo hiểu lầm lão Hạc ở chi tiết nào?
Khi Binh Tư kể lão xin bả chó, ông giáo tưởng lão định bẫy chó nhà người khác để ăn, tức là sắp sa vào con đường như Binh Tư. Đến khi lão chết, ông giáo mới hiểu ra và có những suy ngẫm sâu sắc về cuộc đời.
Nghệ thuật nổi bật nhất khi xây dựng nhân vật lão Hạc là gì?
Đáng chú ý là việc kể qua điểm nhìn ông giáo, tạo tình huống bất ngờ quanh chuyện xin bả chó, và miêu tả ngoại hình gắn với tâm lý bằng từ tượng hình như co rúm, móm mém, vật vã. Bạn nên chọn một hai nét để phân tích kỹ.
Có nên viết lão Hạc là người dại vì không bán vườn mà chịu chết không?
Có thể nêu như một băn khoăn của người đọc hiện nay, nhưng cần đặt trong hoàn cảnh: với lão, mảnh vườn là tương lai của con, và nhân cách quý hơn mạng sống. Bài viết nên giải thích vì sao lão chọn như vậy thay vì phán đúng sai.
Truyện Lão Hạc có học ở lớp mấy?
Truyện được dạy ở THCS trong chương trình trước và hiện có trong một số bộ sách Ngữ văn của chương trình 2018. Vì có nhiều bộ sách, bạn nên kiểm tra sách đang học để biết truyện nằm ở bài nào hoặc là ngữ liệu đọc mở rộng.