DienHinh.comĐiển Hình
Nhân vật hiện đại trước 1945

Nhân vật Xuân Tóc Đỏ trong Số đỏ: kẻ vỉa hè gặp thời và tiếng cười trào phúng

Phân tích nhân vật Xuân Tóc Đỏ: lai lịch vỉa hè, các nấc thăng tiến nhờ số đỏ, vai trò trong Hạnh phúc của một tang gia, nghệ thuật trào phúng và dàn ý viết bài.

Old colonial street corner in Hanoi Old Quarter at noon, a lean young man with sunburnt reddish hair seen from behind, bicycle and shop shutters blurred, warm golden haze

Xuân Tóc Đỏ là một kẻ lưu manh vỉa hè, nhờ láu cá và những cơ may liên tiếp mà trở thành "đốc tờ", "giáo sư quần vợt", "nhà cải cách" rồi "anh hùng cứu quốc" trong tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng. Nhân vật này không được xây dựng để người đọc thương hay ghét, mà để làm một tấm gương phóng đại, soi vào cái xã hội thượng lưu rởm của Hà Nội những năm 1930.

Số đỏ đăng báo năm 1936 và in thành sách năm 1938. Học sinh thường gặp Xuân qua đoạn trích quen gọi là "Hạnh phúc của một tang gia", đã học lâu năm ở THPT và hiện có trong một số bộ sách. Bài dưới đi qua lai lịch, các nấc thăng tiến, bản chất của Xuân, vai trò của Xuân trong đoạn trích, và chỉ ra vì sao phân tích nhân vật này phải gắn với nghệ thuật trào phúng.

Lai lịch: một đứa trẻ vỉa hè không có gì ngoài sự láu lỉnh

Xuân mồ côi từ nhỏ, lớn lên ở vỉa hè Hà Nội. Cái biệt danh Tóc Đỏ đến từ mái tóc cháy nắng vì phơi đầu ngoài đường quanh năm. Xuân làm đủ nghề vặt: nhặt bóng ở sân quần vợt, rao quảng cáo thuốc, chạy việc cho người khác. Học hành gần như không có, nhưng Xuân sớm học được cách quan sát người, bắt chước lời ăn tiếng nói và nhanh nhạy chớp lấy cơ hội.

Bước ngoặt đến khi Xuân gây chuyện ở sân quần vợt và được bà Phó Đoan, một người đàn bà goá giàu có, chuộng lối sống tân thời, bảo lãnh. Bà đưa Xuân đến làm ở tiệm may Âu hoá của vợ chồng Văn Minh. Từ đây Xuân bước chân vào giới thượng lưu thành thị, một môi trường đầy những người thích tỏ ra văn minh, tân tiến mà thực chất rỗng tuếch.

Khi phân tích, bạn nên nhấn vào điểm này: Xuân không có tài năng thật, không có học vấn, không có đạo đức. Thứ Xuân có là sự láu lỉnh của kẻ sống bằng mánh khoé ngoài đường. Việc một người như thế leo lên được những danh hiệu cao nhất mới là điều Vũ Trọng Phụng muốn châm biếm, chứ không phải bản thân Xuân.

Các nấc thăng tiến của Xuân và điều bị châm biếm ở mỗi nấc

Con đường của Xuân giống một chuỗi tình cờ được sắp đặt có chủ ý. Mỗi nấc lại phơi ra một mảng lố bịch của xã hội quanh Xuân. Bảng dưới gom các nấc chính theo mạch truyện.

NấcXuân đạt được nhờ đâuMảng xã hội bị phơi ra
Nhân viên tiệm may Âu hoáBà Phó Đoan bảo lãnh, vợ chồng Văn Minh cần người quảng cáoPhong trào Âu hoá chạy theo mốt, kinh doanh trên sự học đòi
"Đốc tờ", sinh viên trường thuốcNhắc lại vài câu nghe lỏm được khi làm quảng cáo thuốc, mọi người tin ngaySự cả tin và sùng bái danh xưng của giới thượng lưu
Giáo sư quần vợtTừng nhặt bóng nên biết chút ít về sân quầnPhong trào thể thao chạy theo bề ngoài
Người có ơn với gia đình cụ cố HồngGóp phần gây ra cái chết của cụ cố Tổ, điều cả nhà đang mong để chia gia tàiSự băng hoại đạo đức gia đình, bất hiếu đội lốt văn minh
Anh hùng cứu quốcThua trận quần vợt theo sắp đặt rồi được tung hô là biết giữ hoà khíSự lố bịch của những danh hiệu và những người trao danh hiệu

Đọc bảng sẽ thấy quy luật: Xuân không tự leo lên, mà được cả xã hội đẩy lên. Mỗi lần Xuân nói bừa, làm bừa, lại có người tin và tán dương. Đây chính là nghĩa của hai chữ "số đỏ": vận may của kẻ vô học trong một xã hội mà giá trị bị đảo lộn.

Trong bài viết, bạn không cần liệt kê hết các nấc. Chọn hai ba nấc tiêu biểu, phân tích kỹ cách Xuân đạt được và điều nó cho thấy về xã hội, sẽ thuyết phục hơn kể lại toàn bộ.

Bản chất của Xuân: lưu manh, láu cá và hãnh tiến

Lưu manh từ gốc. Xuân sống bằng mánh khoé, không ngại lừa, không có nguyên tắc gì ngoài việc có lợi cho mình. Những thói vỉa hè ấy không mất đi khi Xuân khoác lên mình danh hiệu mới, chỉ được che bằng lớp vỏ văn minh.

Láu cá và biết thời cơ. Xuân nhanh trí, đọc được người đối diện muốn nghe gì và nói đúng điều đó. Sự nhanh trí này không phải trí tuệ mà là bản năng sinh tồn của kẻ quen sống ngoài đường.

Hãnh tiến và ngày càng tự tin. Càng được tung hô, Xuân càng tin mình là người quan trọng, bắt đầu nói những lời to tát về xã hội, về đất nước. Sự tự tin lố bịch ấy là một nguồn gây cười lớn của tác phẩm.

Không có chiều sâu nội tâm. Vũ Trọng Phụng gần như không cho Xuân suy nghĩ, day dứt hay tự vấn. Đây không phải thiếu sót mà là lựa chọn: nhân vật trào phúng cần những nét được phóng đại, không cần đời sống tâm lý phức tạp như Chí Phèo hay lão Hạc.

Xuân trong đoạn trích "Hạnh phúc của một tang gia"

Đoạn trích kể đám ma cụ cố Tổ, một đám tang mà cả nhà đều vui vì cuối cùng di chúc sẽ được thực hiện, gia tài sẽ được chia. Mỗi thành viên vui một kiểu: cụ cố Hồng mơ được mặc đồ xô gai, chống gậy, ho khạc cho thiên hạ khen; cô Tuyết có dịp mặc bộ y phục tân thời; cậu Tú Tân được chụp ảnh; Văn Minh tính chuyện di chúc. Nhan đề nghịch lý "hạnh phúc của một tang gia" đã nói hết.

Xuân xuất hiện như một người có công rất lớn với gia đình, vì đã góp phần gây ra cái chết của cụ cố Tổ. Trong đám ma, ông Phán mọc sừng lén dúi tiền vào tay Xuân như một lời cảm ơn. Chi tiết này vừa buồn cười vừa đáng sợ: người ta trả công cho kẻ làm ông cụ chết, ngay giữa đám tang của ông cụ, mà không ai thấy có gì sai.

Khi phân tích Xuân trong đoạn trích, bạn nên chỉ ra rằng Xuân là chất xúc tác chứ không phải trung tâm. Trung tâm là cái gia đình bất hiếu, đạo đức giả. Xuân giống như một tấm gương: sự có mặt và được tôn vinh của Xuân làm lộ ra bản chất của những người quanh mình. Đây là cách đọc giúp bài viết đi sâu hơn những bài chỉ kể Xuân được thưởng tiền.

Xuân như tấm gương soi xã hội thượng lưu rởm

Vũ Trọng Phụng không viết Số đỏ để kể chuyện một người gặp may. Ông dùng Xuân để soi vào cả một tầng lớp ở Hà Nội những năm 1930: những người chạy theo phong trào Âu hoá, thể thao, cải cách xã hội một cách hình thức, sùng bái danh xưng, trọng bề ngoài. Một xã hội như vậy không phân biệt được tài thật với tài giả, nên kẻ vô học như Xuân có thể thành "vĩ nhân".

Từ đó có thể thấy Xuân là một nhân vật điển hình theo kiểu riêng của văn học trào phúng: điển hình cho loại người cơ hội, leo lên nhờ thời thế, đồng thời điển hình cho cách xã hội đó vận hành. Nhân vật được phóng đại đến mức phi lý, nhưng cái phi lý ấy lại phản ánh đúng sự thật về một lối sống.

Một gợi ý triển khai, không phải đoạn văn để chép: "Xuân càng lên cao, người đọc càng cười, nhưng tiếng cười ấy dần chuyển thành sự chua chát. Bởi người được tôn vinh không có gì đáng tôn vinh, và những người tôn vinh Xuân cũng không hơn gì Xuân." Bạn nên diễn đạt lại theo cách cảm nhận của mình.

Nghệ thuật trào phúng trong cách xây dựng Xuân

Phóng đại và cường điệu. Mọi thành công của Xuân đều vượt xa khả năng thật, đến mức phi lý. Chính sự phi lý tạo ra tiếng cười và buộc người đọc tự hỏi vì sao một xã hội lại để điều đó xảy ra.

Tình huống trớ trêu nối tiếp. Thua trận mà thành anh hùng, làm người chết mà được cảm ơn, nói bừa mà được tin là bác sĩ. Mỗi tình huống là một nghịch lý, và tác phẩm là chuỗi nghịch lý như thế.

Giọng kể tỉnh, gần như nghiêm trang. Người kể thuật lại những việc lố bịch bằng giọng bình thản như đang kể chuyện đứng đắn. Sự đối lập giữa giọng kể và sự việc làm tăng sức châm biếm.

Ngôn ngữ nhại. Xuân và các nhân vật khác nói những câu thời thượng, chêm từ ngoại lai, dùng những khẩu hiệu to tát mà rỗng. Ngôn ngữ nhại giúp vạch ra sự học đòi.

Nhân vật dẹt có chủ ý. Xuân ít đổi khác về bản chất từ đầu đến cuối; chỉ có danh hiệu thay đổi. Sự bất biến ấy nhấn mạnh rằng vấn đề không nằm ở Xuân mà ở cái xã hội đẩy Xuân lên.

Lỗi hay gặp và dàn ý gợi ý

Bài về Xuân Tóc Đỏ hay bị viết lệch theo hai hướng: kể lại các vận may như một câu chuyện vui, hoặc chỉ phê phán Xuân là kẻ xấu mà quên mục đích trào phúng. Dàn ý dưới đây giúp giữ đúng hướng.

  • Mở bài: giới thiệu Vũ Trọng Phụng, Số đỏ và Xuân Tóc Đỏ là nhân vật trung tâm của tiếng cười trào phúng.
  • Lai lịch: mồ côi, vỉa hè, làm nghề vặt, láu lỉnh; được bà Phó Đoan đưa vào giới thượng lưu.
  • Các nấc thăng tiến: chọn hai ba nấc tiêu biểu, chỉ ra cách Xuân đạt được và mảng xã hội bị phơi ra.
  • Bản chất: lưu manh, láu cá, hãnh tiến, không chiều sâu nội tâm.
  • Xuân trong "Hạnh phúc của một tang gia": người có công làm cụ cố Tổ chết, được trả tiền giữa đám tang.
  • Ý nghĩa: Xuân là tấm gương soi xã hội Âu hoá rởm; điển hình cho kẻ cơ hội và cho xã hội đảo lộn giá trị.
  • Nghệ thuật: phóng đại, tình huống trớ trêu, giọng kể tỉnh, ngôn ngữ nhại.
  • Kết bài: khẳng định giá trị phê phán, nêu cảm nhận riêng về tiếng cười của Vũ Trọng Phụng.

Lỗi lớn nhất cần tránh là chép lại danh sách các danh hiệu của Xuân mà không giải thích. Sau mỗi danh hiệu, bạn hãy tự hỏi: ai đã trao nó cho Xuân, và việc trao như vậy cho thấy điều gì về người trao.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nhân vật được gọi là Xuân Tóc Đỏ?

Xuân là đứa trẻ lang thang ở vỉa hè Hà Nội, phơi đầu ngoài nắng quanh năm nên tóc cháy đỏ. Biệt danh ấy gắn với gốc gác vỉa hè, và việc nó đi theo Xuân cả khi đã thành "vĩ nhân" cũng là một nét châm biếm.

Số đỏ ra đời năm nào?

Tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng đăng báo năm 1936 và in thành sách năm 1938. Tác phẩm thuộc dòng văn học hiện thực phê phán, nổi bật ở bút pháp trào phúng nhắm vào lối sống thượng lưu thành thị.

Xuân Tóc Đỏ là nhân vật chính diện hay phản diện?

Không nên xếp theo kiểu chính diện hay phản diện. Xuân là nhân vật trào phúng, được phóng đại để làm lộ ra sự lố bịch của xã hội quanh mình. Bài viết nên phân tích chức năng châm biếm của nhân vật hơn là phán xét đạo đức.

Xuân có vai trò gì trong đoạn Hạnh phúc của một tang gia?

Xuân không phải trung tâm đoạn trích mà là chất xúc tác: người góp phần gây ra cái chết của cụ cố Tổ và được trả công ngay trong đám ma. Chi tiết ấy làm lộ ra sự bất hiếu và đạo đức giả của cả gia đình.

Nên trích dẫn gì khi viết về Xuân Tóc Đỏ?

Bạn có thể trích ngắn các danh xưng như đốc tờ, giáo sư quần vợt, anh hùng cứu quốc, và chi tiết ông Phán mọc sừng dúi tiền cho Xuân. Phần còn lại nên diễn đạt bằng lời của mình, tránh chép dài đoạn văn.

Có thể so sánh Xuân Tóc Đỏ với Chí Phèo không?

Có thể, nhưng cần lưu ý hai nhân vật thuộc hai lối viết khác nhau. Chí Phèo là nhân vật hiện thực có chiều sâu tâm lý và bi kịch; Xuân là nhân vật trào phúng được phóng đại. So sánh nên dựa vào cách mỗi nhà văn dùng nhân vật để phản ánh xã hội.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138