Nhân vật trong truyện hiện lên chủ yếu qua lời kể và miêu tả của người kể chuyện; nhân vật trữ tình trong thơ hiện lên qua dòng cảm xúc, suy tư được bộc lộ trực tiếp; nhân vật kịch hiện lên gần như hoàn toàn qua lời thoại và hành động trong xung đột. Ba loại nhân vật đòi hỏi ba cách đọc khác nhau. Áp cách phân tích nhân vật truyện vào thơ trữ tình, hay chỉ kể lại diễn biến khi phân tích kịch, là lỗi rất phổ biến.
Chương trình Ngữ văn hiện hành tổ chức bài học theo thể loại, nên việc hiểu nhân vật gắn với đặc trưng thể loại càng quan trọng, nhất là khi gặp ngữ liệu ngoài sách giáo khoa. Bài viết so sánh ba loại nhân vật, chỉ ra những dạng lai như truyện thơ, kí, và gợi ý câu hỏi nên đặt ra cho từng loại.
Nhân vật tự sự: con người trong dòng sự kiện
Tác phẩm tự sự như truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện cổ tích kể lại một chuỗi sự kiện, và nhân vật là người trải qua những sự kiện đó. Nhân vật tự sự có điều kiện được khắc hoạ toàn diện nhất: người kể có thể tả ngoại hình, thuật hành động, dẫn lời thoại, đi vào nội tâm, kể quá khứ, bình luận. Chí Phèo hiện lên qua tất cả những phương tiện ấy, từ tiếng chửi mở đầu đến dòng hồi tưởng buổi sáng tỉnh rượu.
Đặc điểm quan trọng nhất của nhân vật tự sự là nó tồn tại trong thời gian và có thể thay đổi. Truyện kể cho ta thấy nhân vật trước và sau một biến cố, nên câu hỏi về sự vận động luôn có chỗ đứng. Nhân vật cũng luôn được nhìn qua một người kể chuyện, nên cách hiểu nhân vật phụ thuộc vào việc người kể đứng ở đâu, biết bao nhiêu và có thái độ gì.
Khi phân tích nhân vật tự sự, các câu hỏi then chốt là: nhân vật trải qua những biến cố nào, thay đổi ra sao, được khắc hoạ qua những bình diện nào, người kể có thái độ gì với nhân vật. Đây cũng là những câu hỏi mà phần lớn đề phân tích nhân vật trong chương trình hướng tới.
Nhân vật trữ tình: con người của cảm xúc
Thơ trữ tình không kể chuyện mà bộc lộ cảm xúc. Con người bộc lộ cảm xúc đó thường được gọi là nhân vật trữ tình hoặc chủ thể trữ tình. Nhân vật trữ tình không có ngoại hình, không có cốt truyện, đôi khi không có cả tên; ta biết họ qua những gì họ cảm, nghĩ, mong ước. Trong bài “Sóng” của Xuân Quỳnh, nhân vật trữ tình “em” hiện lên qua những trạng thái của tình yêu: khát khao, nhớ nhung, thuỷ chung, lo âu trước thời gian.
Cần phân biệt nhân vật trữ tình với tác giả. Nhân vật trữ tình có thể gần với tác giả nhưng không đồng nhất. Trong ca dao, “Thân em như tấm lụa đào, / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai” là lời của người phụ nữ trong xã hội cũ nói chung, không phải của một tác giả cụ thể. Ở nhiều bài thơ, nhà thơ còn nhập vai một nhân vật khác hẳn mình.
Thơ trữ tình cũng có thể có nhân vật được miêu tả, khác với nhân vật trữ tình. Trong “Bếp lửa” của Bằng Việt, người cháu là nhân vật trữ tình bộc lộ nỗi nhớ và lòng biết ơn, còn người bà là hình tượng được khắc hoạ qua hồi ức của cháu. Khi phân tích, hãy xác định rõ bạn đang bàn về ai: người nói hay người được nói tới.
Nhân vật kịch: con người trong xung đột
Tồn tại qua lời thoại và hành động. Kịch viết để diễn, nên không có người kể chuyện miêu tả hay giải thích. Nhân vật kịch tự bộc lộ qua đối thoại, độc thoại, bàng thoại và hành động trên sân khấu. Lời chỉ dẫn sân khấu trong kịch bản chỉ ghi ngắn về bối cảnh, cử chỉ, không thay được lời thoại.
Gắn chặt với xung đột. Kịch là nghệ thuật của xung đột, và nhân vật được đẩy vào trung tâm xung đột ấy. Trong “Vũ Như Tô” của Nguyễn Huy Tưởng, người kiến trúc sư tài năng muốn xây Cửu Trùng Đài như một kiệt tác, nhưng công trình ấy được dựng bằng mồ hôi, xương máu của dân dưới triều Lê Tương Dực. Xung đột giữa khát vọng nghệ thuật và quyền lợi của nhân dân làm nên bi kịch của nhân vật.
Bộc lộ tính cách qua lựa chọn. Nhân vật kịch thường được đặt trước những lựa chọn khó. Vũ Như Tô không chịu trốn dù Đan Thiềm hết lời khuyên, vì tin mình không có tội. Hồn Trương Ba trong vở kịch của Lưu Quang Vũ cuối cùng chọn không sống nhờ trong xác người khác nữa, vì hiểu rằng không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo.
Thời gian và không gian dồn nén. Kịch diễn ra trong thời lượng giới hạn, nên nhân vật kịch ít khi được kể toàn bộ tiểu sử. Mỗi lời thoại phải mang nhiều thông tin, vì vậy phân tích kịch cần đọc kỹ từng câu, chú ý cả điều nhân vật né tránh không nói.
So sánh ba loại nhân vật
Bảng tổng hợp giúp bạn chọn đúng hướng phân tích khi gặp đề về nhân vật ở các thể loại khác nhau.
| Tiêu chí | Nhân vật tự sự | Nhân vật trữ tình | Nhân vật kịch |
|---|---|---|---|
| Hiện lên qua | Lời kể, miêu tả, lời thoại, nội tâm | Cảm xúc, suy tư bộc lộ trực tiếp | Lời thoại và hành động |
| Có cốt truyện không | Có | Thường không | Có, xoay quanh xung đột |
| Người trung gian | Người kể chuyện | Không, chủ thể tự nói | Không, nhân vật tự nói trên sân khấu |
| Câu hỏi nên đặt | Trải qua gì, thay đổi ra sao | Cảm thấy gì, cảm xúc vận động thế nào | Xung đột gì, lựa chọn gì, vì sao |
| Ví dụ | Chí Phèo, Mị, ông Hai | Nhân vật “em” trong “Sóng”, người cháu trong “Bếp lửa” | Vũ Như Tô, Hồn Trương Ba |
Hãy nhớ rằng bảng chỉ nêu xu hướng chính. Thể loại trong thực tế thường giao thoa, như phần tiếp theo cho thấy.
Những dạng lai: truyện thơ, kí, truyện có chất thơ
Ranh giới thể loại không cứng nhắc, và nhiều tác phẩm quen thuộc nằm ở vùng giao thoa. Nhận ra đặc điểm lai giúp bạn kết hợp đúng cách đọc.
- Truyện thơ: “Truyện Kiều”, “Lục Vân Tiên”, truyện thơ dân gian của các dân tộc thiểu số như “Tiễn dặn người yêu” của dân tộc Thái. Có cốt truyện và nhân vật như tự sự, nhưng viết bằng thơ, giàu chất trữ tình. Nhân vật Kiều vừa có số phận được kể, vừa có những đoạn độc thoại trữ tình như ở lầu Ngưng Bích.
- Kí, tuỳ bút: nhân vật thường có nguyên mẫu người thật. Ông lái đò trong “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân là người lao động được khắc hoạ qua cái nhìn tài hoa của tác giả, không hư cấu như nhân vật truyện. Phân tích nhân vật kí cần chú ý đến cá tính và cách nhìn riêng của người viết, vốn in rất đậm trên trang văn.
- Truyện ngắn trữ tình: như “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam, cốt truyện rất mờ, nhân vật hiện lên chủ yếu qua cảm xúc, cảm giác. Đọc Liên cần cách đọc gần với thơ hơn là cách đọc nhân vật hành động.
- Thơ tự sự: những bài thơ có cốt truyện, có nhân vật, như nhiều bài thơ kháng chiến kể về một người lính, một bà mẹ. Ở đây vừa có nhân vật được kể, vừa có chủ thể trữ tình bày tỏ cảm xúc về nhân vật đó.
Khi gặp dạng lai, hãy kết hợp câu hỏi của cả hai loại, ví dụ với truyện thơ, vừa hỏi nhân vật trải qua gì, vừa hỏi cảm xúc của nhân vật được thể hiện qua ngôn ngữ thơ ra sao.
Đọc một nhân vật kịch qua trích đoạn: các bước gợi ý
Trích đoạn kịch trong sách và trong đề thi thường ngắn, chỉ một cảnh. Trình tự dưới đây giúp bạn khai thác tối đa những gì một cảnh kịch cho biết về nhân vật, lấy ví dụ cảnh Hồn Trương Ba đối thoại với xác anh hàng thịt.
- Đọc kỹ lời chỉ dẫn sân khấu ở đầu cảnh và xen giữa các lời thoại: không gian, ánh sáng, cử chỉ, giọng điệu. Đây là những gợi ý hiếm hoi của tác giả về trạng thái nhân vật.
- Xác định xung đột của cảnh: ai đối mặt với ai, mỗi bên muốn gì. Ở cảnh này, hồn muốn giữ sự trong sạch của mình, còn xác đòi được thừa nhận những thèm khát của nó.
- Theo dõi lời thoại theo từng nấc: bên nào lấn lên, bên nào yếu đi, lý lẽ thay đổi ra sao. Hồn mỗi lúc một đuối lý khi xác nhắc lại những việc làm trái với bản tính Trương Ba mà hồn đã làm từ khi sống nhờ.
- Tìm hành động then chốt hoặc lựa chọn của nhân vật. Lựa chọn cuối cùng của Hồn Trương Ba, trả lại thân xác và không nhập vào xác cu Tị, là đỉnh điểm thể hiện quan niệm sống.
- Rút ra ý nghĩa: nhân vật đại diện cho điều gì, xung đột gửi gắm thông điệp nào về con người và lối sống.
Với cảnh kịch, đừng tóm tắt diễn biến quá dài. Hãy trích vài câu thoại ngắn tiêu biểu cho từng nấc của xung đột, rồi để phần phân tích làm nổi lên tính cách và lựa chọn của nhân vật.
Những lỗi hay gặp do nhầm thể loại
Kể lại “nội dung” bài thơ trữ tình như kể chuyện. Viết “nhân vật trữ tình đi qua nhiều nơi rồi nhớ về người yêu” là biến thơ thành truyện. Cần theo dõi sự vận động của cảm xúc, không phải chuỗi sự kiện.
Đồng nhất nhân vật trữ tình với tác giả. Viết “Xuân Quỳnh lo âu…” thay cho “nhân vật trữ tình lo âu…” có thể chấp nhận khi bài thơ rõ là tự bạch, nhưng nên thận trọng, nhất là với ca dao và những bài thơ nhập vai.
Phân tích kịch mà bỏ qua xung đột. Nhân vật kịch chỉ có nghĩa khi đặt trong xung đột. Phân tích Hồn Trương Ba mà không nói tới mâu thuẫn giữa hồn và xác, giữa sống thật và sống giả, là bỏ mất trọng tâm.
Đi tìm nội tâm phức tạp ở nhân vật chức năng. Nhân vật cổ tích, ngụ ngôn, truyện cười có quy luật riêng. Phân tích chúng theo kiểu nhân vật tiểu thuyết hiện đại là lệch thể loại.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật trữ tình và chủ thể trữ tình có phải là một không?
Nhiều tài liệu dùng hai thuật ngữ gần như thay thế nhau, đều chỉ con người bộc lộ cảm xúc trong thơ trữ tình. Một số tài liệu dùng chủ thể trữ tình theo nghĩa rộng hơn. Trong bài làm, bạn nên dùng thống nhất một thuật ngữ theo sách giáo khoa đang học.
Kịch bản văn học và vở diễn có khác nhau về nhân vật không?
Có. Trong kịch bản, nhân vật tồn tại qua lời thoại và chỉ dẫn sân khấu; trên sân khấu, diễn viên và đạo diễn bổ sung giọng nói, nét mặt, trang phục. Khi học trong nhà trường, bạn phân tích nhân vật dựa trên kịch bản văn học là chính.
Nhân vật trong kí có được hư cấu không?
Kí coi trọng tính xác thực, nên nhân vật thường dựa trên người thật, việc thật. Tuy vậy, người viết vẫn chọn lọc, sắp xếp và nhìn nhân vật qua cá tính, cảm xúc của chính mình. Khi phân tích, đừng coi nhân vật kí là hư cấu hoàn toàn như nhân vật truyện.
Thơ trào phúng có nhân vật không?
Có thể có, thường là đối tượng bị châm biếm được khắc hoạ bằng vài nét phóng đại. Khi phân tích, bạn chú ý cách tác giả chọn chi tiết gây cười và thái độ phê phán ẩn sau tiếng cười, giống cách đọc nhân vật loại hình.
Đề yêu cầu phân tích nhân vật trong truyện thơ thì nên theo hướng nào?
Nên kết hợp cả hai hướng: theo dõi số phận và hành động như nhân vật tự sự, đồng thời phân tích ngôn ngữ thơ, hình ảnh, nhịp điệu thể hiện tâm trạng nhân vật. Trích dẫn thơ chính xác là điểm cộng lớn trong dạng bài này.