Tính cách là tổng thể những phẩm chất bên trong tương đối bền vững của nhân vật, bộc lộ qua cách nghĩ, cách nói, cách hành động; số phận là con đường đời, những gì xảy đến và kết cục mà nhân vật phải trải qua. Tính cách trả lời câu hỏi “nhân vật là người thế nào”, số phận trả lời “cuộc đời nhân vật đi tới đâu”. Hai thứ gắn chặt nhưng không đồng nhất: một người tốt vẫn có thể có số phận bi thảm, như Thuý Kiều.
Phần lớn đề phân tích nhân vật đều xoay quanh hai trục này, cộng thêm một yêu cầu tinh tế hơn: chỉ ra sự vận động, tức tính cách và số phận thay đổi ra sao qua tác phẩm. Bài viết giúp bạn phân biệt hai khái niệm, nhận diện các kiểu vận động, hiểu cặp khái niệm nhân vật dẹt và nhân vật tròn, và tránh lỗi kể lể diễn biến thay cho phân tích.
Tính cách: con người bên trong nhân vật
Tính cách không phải danh sách tính từ như hiền lành, dũng cảm, nóng nảy. Đó là cách những phẩm chất ấy kết hợp với nhau trong một con người cụ thể, đôi khi mâu thuẫn. Ông Hai trong truyện “Làng” của Kim Lân yêu làng đến mức hay khoe làng với bất kỳ ai, nhưng tình yêu ấy không đứng yên: khi nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc, ông đau đớn, xấu hổ, rồi tự xác định trong lòng rằng làng thì yêu thật nhưng làng theo Tây thì phải thù. Tính cách ông Hai nằm ở chính cuộc giằng co đó.
Tính cách được nhận ra qua nhiều bình diện: hành động trong những tình huống then chốt, lời nói với người khác, ý nghĩ thầm kín, phản ứng trước biến cố, cả cách người xung quanh đối xử với nhân vật. Không bình diện nào đứng riêng đủ thuyết phục; bài phân tích tốt thường kết hợp ít nhất hai bình diện cho mỗi nét tính cách.
Một điểm cần nhớ: nét tính cách quan trọng nhất thường lộ ra ở tình huống khó khăn nhất. Huấn Cao trong “Chữ người tử tù” khinh bạc với viên quản ngục lúc mới đến, nhưng khi hiểu tấm lòng của người coi ngục, ông cho chữ ngay trong đêm cuối cùng trước khi bị giải vào kinh. Sự khẳng khái và lòng trân trọng thiên lương của ông hiện rõ nhất ở chính khoảnh khắc ấy.
Số phận: đường đời và kết cục
Số phận nhân vật là chuỗi những biến cố quan trọng mà nhân vật trải qua và điểm dừng của chuỗi ấy. Khi phân tích số phận, không cần kể lại toàn bộ cốt truyện; hãy chọn những mốc định hình đường đời: xuất thân, biến cố thay đổi cuộc đời, những lần lựa chọn, kết cục. Với Chí Phèo, đó là đứa trẻ bị bỏ ở lò gạch cũ, lần đi tù, cuộc gặp Thị Nở, lời cự tuyệt và cái chết.
Số phận có thể do hoàn cảnh xã hội, do tính cách, do sự ngẫu nhiên, thường là sự đan xen cả ba. Văn học trung đại hay nhìn số phận qua quan niệm “tài mệnh tương đố”; câu thứ hai của “Truyện Kiều”, “Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau”, đã gói quan niệm ấy. Nhưng đọc kỹ, Nguyễn Du vẫn cho thấy những thế lực rất cụ thể đẩy Kiều vào đoạn trường: thằng bán tơ vu oan, bọn buôn người, chốn lầu xanh.
Văn học hiện thực phê phán thì nhấn mạnh nguyên nhân xã hội của số phận, còn văn học sau 1975 thường để ngỏ, buộc người đọc tự suy ngẫm. Khi viết, hãy chỉ ra tác phẩm lý giải số phận nhân vật bằng điều gì, đó là một phần quan trọng của tư tưởng tác phẩm.
Phân biệt tính cách và số phận trên cùng một nhân vật
Đặt hai khái niệm cạnh nhau trên ba nhân vật giúp bạn tránh viết lẫn. Hai cột có liên hệ, nhưng mỗi cột cần chứng cứ riêng.
| Nhân vật | Tính cách (là người thế nào) | Số phận (đường đời đi tới đâu) |
|---|---|---|
| Thuý Kiều | Tài sắc, nhạy cảm, hiếu thảo, giàu lòng vị tha, luôn day dứt về nhân phẩm | Bán mình chuộc cha, mười lăm năm lưu lạc, hai lần vào lầu xanh, cuối cùng đoàn tụ gia đình |
| Chí Phèo | Lương thiện bị vùi lấp dưới lớp liều lĩnh, say rượu; khao khát được làm người | Từ canh điền thành tù nhân, thành tay sai, thức tỉnh rồi bị cự tuyệt, giết Bá Kiến và tự sát |
| Ông Hai (“Làng”) | Yêu làng, hay khoe làng, giàu tự trọng, gắn bó với kháng chiến | Đi tản cư, nghe tin làng theo giặc thì đau khổ, khi tin được cải chính thì vui sướng khoe nhà bị đốt |
Cột số phận của ông Hai cho thấy một điều: không phải số phận nào cũng bi kịch. Ở đây biến cố chủ yếu thử thách và làm sáng lên tính cách, chứ không quyết định một kết cục đau thương.
Các kiểu vận động của tính cách
Vận động theo hướng tha hoá. Nhân vật đánh mất phần người tốt đẹp dưới sức ép hoàn cảnh. Chí Phèo từ anh canh điền hiền lành thành “con quỷ dữ của làng Vũ Đại” là ví dụ rõ nhất trong chương trình. Khi phân tích, cần chỉ ra những tác nhân cụ thể gây ra sự tha hoá.
Vận động theo hướng thức tỉnh, hồi sinh. Nhân vật tìm lại phần người đã bị vùi lấp. Chí Phèo sau đêm gặp Thị Nở, Mị trong đêm tình mùa xuân và đêm cắt dây trói cứu A Phủ đều có khoảnh khắc ấy. Đây thường là chỗ thể hiện giá trị nhân đạo sâu nhất.
Vận động theo hướng trưởng thành, mở rộng nhận thức. Nhân vật hiểu ra điều mới về cuộc đời và về chính mình. Ông Hai đặt tình yêu nước lên trên tình yêu làng; Phùng trong “Chiếc thuyền ngoài xa” nhận ra phía sau vẻ đẹp chiếc thuyền là một sự thật nghiệt ngã, và hiểu rằng không thể nhìn đời đơn giản.
Vận động trong thái độ, tình cảm. Có khi tính cách không đổi mà thái độ đổi. Bé Thu trong “Chiếc lược ngà” vẫn bướng bỉnh, cứng cỏi từ đầu đến cuối, nhưng thái độ với ông Sáu chuyển từ lạnh lùng, cự tuyệt sang tình yêu thương bùng vỡ khi em hiểu vì sao ba có vết thẹo trên mặt. Chính sự nhất quán của tính cách làm tiếng gọi “Ba” lúc chia tay thêm xúc động.
Không vận động. Có những nhân vật được xây dựng nhất quán từ đầu đến cuối, nhất là nhân vật lý tưởng như Lục Vân Tiên. Điều đó không phải nhược điểm, mà là lựa chọn phù hợp với mục đích đề cao đạo lý của tác phẩm.
Nhân vật dẹt và nhân vật tròn
Cặp khái niệm này do nhà văn Anh E. M. Forster đưa ra trong cuốn “Aspects of the Novel”, thường được dịch là “Những phương diện của tiểu thuyết”. Nhân vật dẹt được xây dựng quanh một ý, một nét duy nhất, có thể tóm trong một câu; nhân vật tròn có nhiều mặt, có khả năng khiến người đọc bất ngờ một cách thuyết phục. Forster không coi nhân vật dẹt là kém; theo ông, chúng dễ nhận ra, dễ nhớ và rất cần cho tác phẩm.
Áp vào văn học Việt Nam, Lý Thông là nhân vật dẹt điển hình: gian xảo, vong ân từ đầu đến cuối, mọi hành động đều đoán được. Bá Kiến tuy là nhân vật phụ nhưng có nhiều mặt hơn: cáo già, biết lúc mềm lúc rắn, biết dùng người. Chí Phèo và Mị là nhân vật tròn: họ thay đổi, tự mâu thuẫn, và ở những khoảnh khắc then chốt có hành động bất ngờ mà người đọc vẫn thấy hợp lý.
Khái niệm này có ích khi so sánh nhân vật hoặc nhận xét nghệ thuật xây dựng nhân vật. Thay vì viết “nhân vật được xây dựng thành công”, bạn có thể viết cụ thể hơn: nhà văn xây dựng nhân vật tròn, đặt vào những tình huống buộc nhân vật bộc lộ các mặt trái ngược của mình.
Các bước phân tích sự vận động của nhân vật
Phân tích sự vận động dễ sa vào kể lại diễn biến. Trình tự dưới đây giúp bạn giữ mạch phân tích, mỗi chặng đều trả lời câu hỏi “vì sao” chứ không chỉ “cái gì”.
- Xác định trạng thái ban đầu của nhân vật bằng một hai chi tiết tiêu biểu, ví dụ Mị “lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa”.
- Tìm các tác nhân làm nhân vật thay đổi: một biến cố, một con người, một âm thanh, một kỷ niệm.
- Phân tích từng bước chuyển trong nội tâm, chú ý những chi tiết nhỏ như một ý nghĩ thoáng qua, một cử chỉ.
- Xác định đỉnh điểm của sự vận động, nơi nhân vật có hành động hoặc nhận thức quyết định.
- Nhận xét trạng thái cuối và ý nghĩa của sự thay đổi với chủ đề, với tư tưởng nhân đạo hay quan niệm về con người của nhà văn.
- Đánh giá nghệ thuật: nhà văn đã dùng những phương tiện gì để làm sự vận động thuyết phục, như độc thoại nội tâm, chi tiết lặp lại, nhịp kể.
Nếu thời gian làm bài ngắn, hãy dồn sức vào bước ba và bốn. Đó là phần thể hiện năng lực đọc sâu, và cũng là nơi cảm nhận riêng của bạn có đất để thể hiện.
Lỗi hay gặp khi viết về tính cách và số phận
Liệt kê tính từ thay cho phân tích. Câu “Lão Hạc là người hiền lành, tốt bụng, giàu lòng tự trọng, thương con” gom bốn nét mà không chứng minh nét nào. Chọn hai nét quan trọng nhất và đi sâu bằng chi tiết sẽ thuyết phục hơn liệt kê dài.
Gộp tính cách và số phận vào một đoạn lẫn lộn. Khi đề yêu cầu cả hai, hãy tách luận điểm hoặc ít nhất tách câu chủ đề. Người đọc cần thấy rõ đâu là con người bên trong, đâu là đường đời nhân vật đi qua, rồi mới tới mối liên hệ giữa chúng.
Coi số phận bi thảm là bằng chứng nhân vật xấu hoặc yếu. Kiều, Vũ Nương, lão Hạc đều là người tốt mà khổ. Văn học thường đặt người tốt vào số phận nghiệt ngã chính để đặt câu hỏi về xã hội và về công bằng.
Bỏ qua phần không thay đổi. Khi phân tích sự vận động, nhiều bài chỉ nói nhân vật đã khác đi mà quên chỉ ra điều gì ở họ vẫn còn nguyên. Chính phần bền vững ấy, như lòng lương thiện bị vùi lấp của Chí Phèo, giải thích vì sao sự thức tỉnh có thể xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Phân tích tính cách và phân tích tâm lý nhân vật khác nhau ra sao?
Tính cách là phẩm chất tương đối bền vững, còn tâm lý là trạng thái cảm xúc, suy nghĩ ở từng thời điểm. Phân tích tâm lý đi theo diễn biến từng khoảnh khắc; phân tích tính cách rút ra những nét bền vững đứng sau các trạng thái ấy. Bài tốt thường đi từ tâm lý tới tính cách.
Có phải nhân vật tròn bao giờ cũng hay hơn nhân vật dẹt?
Không. Mỗi kiểu phục vụ một mục đích. Nhân vật dẹt phù hợp với truyện cổ tích, ngụ ngôn, hài kịch hoặc làm nhân vật phụ để nhân vật chính nổi bật. Giá trị nằm ở chỗ nhân vật có phù hợp với ý đồ nghệ thuật và thể loại hay không.
Số phận nhân vật có phải do tác giả quyết định tuỳ ý không?
Về kỹ thuật thì tác giả viết ra mọi thứ, nhưng trong tác phẩm hiện thực, số phận phải có lôgic từ tính cách và hoàn cảnh; một kết cục gượng ép sẽ làm người đọc mất tin. Khi phân tích, hãy tìm lôgic ấy thay vì coi số phận là ngẫu nhiên.
Làm sao để không kể lại truyện khi phân tích số phận?
Hãy chọn tối đa ba đến bốn mốc định hình đường đời và với mỗi mốc trả lời câu hỏi vì sao nó xảy ra, nó làm nhân vật thay đổi thế nào. Câu kể chỉ nên chiếm phần nhỏ, phần lớn dành cho lý giải và nhận xét.
Nhân vật không thay đổi gì thì có gì để phân tích?
Vẫn có nhiều điều. Bạn có thể phân tích sự nhất quán của tính cách qua nhiều thử thách, cách nhà văn làm nổi bật phẩm chất ấy bằng đối lập với nhân vật khác, và ý nghĩa của hình mẫu lý tưởng mà nhân vật đại diện.