DienHinh.comĐiển Hình
Lý luận về nhân vật văn học

Các loại nhân vật văn học: chính – phụ, chính diện – phản diện, chức năng, tư tưởng

Phân loại nhân vật văn học theo vai trò, theo lý tưởng và theo cấu trúc: chính, phụ, chính diện, phản diện, chức năng, loại hình, tính cách, tư tưởng, kèm ví dụ.

Teacher arranging blank paper cards on a long wooden table in a Hà Nội school library, two students leaning in to sort them, overhead view, warm gold lamp light

Nhân vật văn học thường được phân loại theo ba cách: theo vai trò trong cốt truyện (chính, phụ, trung tâm), theo quan hệ với lý tưởng của tác giả (chính diện, phản diện, trung gian) và theo cách xây dựng (chức năng, loại hình, tính cách, tư tưởng). Ba cách này không loại trừ nhau. Chí Phèo vừa là nhân vật chính, vừa không hẳn chính diện hay phản diện, vừa là nhân vật tính cách được xây dựng nhiều tầng.

Hiểu các loại nhân vật giúp bạn chọn đúng thuật ngữ khi viết, tránh những câu như “ông Bụt là nhân vật có nội tâm phức tạp” hay “Bá Kiến là nhân vật phụ nên không quan trọng”. Bài dưới đây đi qua từng cách phân loại, chỉ ra tiêu chí, ví dụ quen thuộc và những trường hợp khó xếp mà đề thi hay khai thác.

Vì sao cần phân loại nhân vật

Phân loại không nhằm dán nhãn cho đẹp. Mỗi loại nhân vật đòi hỏi một cách đọc khác. Với nhân vật chức năng trong truyện cổ, đi tìm diễn biến tâm lý là đi sai hướng; điều đáng hỏi là nhân vật ấy làm nhiệm vụ gì trong cốt truyện và thể hiện ước mơ gì của nhân dân. Với nhân vật tính cách trong truyện hiện đại, chỉ kể nhân vật làm gì lại là quá mỏng; phải đi vào nội tâm, động cơ, sự thay đổi.

Phân loại cũng giúp đọc mối quan hệ giữa các nhân vật. Một tác phẩm hay hiếm khi để nhân vật đứng riêng. Nhân vật phụ soi sáng nhân vật chính, nhân vật phản diện tạo xung đột để nhân vật chính diện bộc lộ, nhân vật trung gian khiến bức tranh đời sống bớt trắng đen. Khi biết nhân vật thuộc loại nào, bạn dễ thấy nó được đặt vào tác phẩm để làm gì.

Cuối cùng, nhiều đề đọc hiểu theo chương trình 2018 hỏi trực tiếp: “Xác định nhân vật chính”, “Nhân vật này thuộc kiểu nhân vật nào”, “Nêu tác dụng của nhân vật phụ”. Nắm tiêu chí phân loại giúp bạn trả lời có căn cứ thay vì đoán theo cảm giác.

Theo vai trò: nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm

Nhân vật chính là nhân vật xuất hiện nhiều, gắn với các sự kiện chủ yếu, được nhà văn tập trung khắc hoạ và trực tiếp thể hiện chủ đề. Một tác phẩm có thể có nhiều nhân vật chính: trong “Vợ nhặt”, Tràng, người vợ nhặt và bà cụ Tứ đều là nhân vật chính.

Nhân vật trung tâm là nhân vật chính quan trọng nhất, nơi mọi tuyến sự kiện hội tụ. Thuý Kiều là nhân vật trung tâm của “Truyện Kiều”; Kim Trọng, Thúc Sinh, Từ Hải đều là nhân vật chính trong từng chặng nhưng xoay quanh cuộc đời Kiều.

Nhân vật phụ xuất hiện ít hơn, giữ vai trò hỗ trợ: làm nổi bật nhân vật chính, thúc đẩy cốt truyện, bổ sung bức tranh đời sống. Binh Tư trong “Lão Hạc” chỉ có mấy câu, nhưng nhờ lời kể của hắn mà ông giáo và người đọc hiểu lầm lão Hạc trước khi sự thật bày ra.

Nhân vật phụ không có nghĩa là không quan trọng. Thị Nở là nhân vật phụ nhưng là chất xúc tác làm Chí Phèo thức tỉnh; chị Tí bán nước chè, bác phở Siêu trong “Hai đứa trẻ” xuất hiện thoáng qua mà góp phần dựng nên kiếp sống mòn mỏi của phố huyện. Khi đề hỏi về nhân vật phụ, hãy chỉ ra chức năng cụ thể của nó với nhân vật chính và với chủ đề.

Tiêu chí xác định không chỉ là số lần xuất hiện. Có nhân vật xuất hiện ít mà là nhân vật chính về tư tưởng; có nhân vật xuất hiện nhiều nhưng chủ yếu để dẫn chuyện. Hãy hỏi: nếu bỏ nhân vật này, chủ đề tác phẩm có còn nguyên không.

Theo lý tưởng: chính diện, phản diện và vùng xám ở giữa

Nhân vật chính diện mang những phẩm chất, lý tưởng mà tác giả và cộng đồng khẳng định; nhân vật phản diện đại diện cho cái xấu, cái ác, cái lỗi thời bị phê phán. Truyện cổ tích và truyện thơ trung đại phân tuyến khá rõ: Thạch Sanh và Lý Thông, Lục Vân Tiên và Trịnh Hâm, kẻ đã đẩy Vân Tiên xuống sông vì lòng đố kỵ. Sự phân tuyến này phục vụ bài học đạo đức và niềm tin “ở hiền gặp lành”.

Văn học hiện đại làm vùng xám rộng ra. Viên quản ngục trong “Chữ người tử tù” làm nghề coi ngục, đứng về phía bộ máy giam giữ Huấn Cao, nhưng lại biệt nhỡn liên tài, biết quý cái đẹp, cuối truyện cúi đầu nhận lời khuyên của người tử tù. Chí Phèo gây bao tội ác cho dân làng, nhưng tác phẩm khiến người đọc thương hơn là ghét. Gọi những nhân vật ấy là chính diện hay phản diện đều không đúng hẳn.

Với văn xuôi sau 1975, vùng xám càng đậm. Lão chồng vũ phu trong “Chiếc thuyền ngoài xa” đánh vợ tàn nhẫn, nhưng qua lời người vợ, ta biết lão từng là anh con trai cục tính mà hiền lành, không hề đánh vợ; chính nghèo khổ và bế tắc đã biến lão thành kẻ vũ phu. Cách đọc phù hợp lúc này là gọi tên các mặt của nhân vật thay vì xếp vào một tuyến.

Theo cách xây dựng: bốn kiểu nhân vật hay gặp

Đây là cách phân loại quan trọng nhất khi phân tích, vì nó quyết định nên đọc nhân vật ở bình diện nào. Ranh giới giữa các kiểu không tuyệt đối; bảng chỉ nêu nét trội.

Kiểu nhân vậtĐặc điểmVí dụ quen thuộcNên đọc ở đâu
Nhân vật chức năngÍt hoặc không có đời sống nội tâm, tồn tại để làm một việc trong cốt truyệnÔng Bụt trong “Tấm Cám”, các nhân vật trợ giúp thần kỳChức năng trong cốt truyện, ước mơ của nhân dân
Nhân vật loại hìnhThể hiện tập trung một thói tật, một phẩm chất của một loại ngườiÔng Giuốc-đanh trong “Trưởng giả học làm sang” của Mô-li-e, kẻ trưởng giả học đòi làm quý tộcNét trội được phóng đại, tiếng cười hoặc lời phê phán
Nhân vật tính cáchCó cá tính phức tạp, nhiều mặt, có quá trình hình thành và thay đổiChí Phèo, Mị, Thuý KiềuNội tâm, động cơ, mâu thuẫn bên trong, sự vận động
Nhân vật tư tưởngMang một tư tưởng, một quan niệm sống được đặt ra để thử tháchVũ Như Tô với khát vọng nghệ thuật đặt cạnh nỗi khổ của dân; Hồn Trương Ba với câu hỏi được sống là chính mìnhXung đột quan niệm, lựa chọn cuối cùng của nhân vật

Một nhân vật có thể mang nét của hai kiểu. Hồn Trương Ba trong vở kịch của Lưu Quang Vũ vừa có tính cách riêng của một người làm vườn hiền hậu, vừa là nơi tác giả đặt ra vấn đề tư tưởng về sự hài hoà giữa tâm hồn và thể xác.

Những kiểu nhân vật khác nên biết

Ngoài ba trục chính, sách lý luận và đề thi còn dùng một số thuật ngữ bổ sung. Biết chúng giúp bạn gọi đúng tên những hiện tượng đặc biệt trong tác phẩm.

  • Nhân vật người kể chuyện: người kể đồng thời tham gia câu chuyện, như ông giáo trong “Lão Hạc”, bác Ba trong “Chiếc lược ngà”, Phùng trong “Chiếc thuyền ngoài xa”. Đọc họ cần chú ý cả hai vai: người chứng kiến và người có số phận riêng.
  • Nhân vật tập thể: một cộng đồng hành động như một nhân vật, ví dụ dân làng Xô Man trong “Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành, nơi cụ Mết, Dít, bé Heng và cả làng cùng làm nên hình tượng sức mạnh Tây Nguyên.
  • Nhân vật biểu tượng: nhân vật được đẩy lên thành biểu tượng cho một phẩm chất hay một ý niệm, như ông lão Xan-ti-a-gô trong “Ông già và biển cả” của Hê-minh-uê, biểu tượng cho ý chí con người trước thiên nhiên và thất bại.
  • Nhân vật trữ tình: trong thơ, đó là con người bộc lộ cảm xúc trực tiếp, không cần cốt truyện. Đây là khái niệm riêng của loại trữ tình, không nên đánh đồng với nhân vật trong truyện.
  • Nhân vật vắng mặt: nhân vật không xuất hiện trực tiếp mà vẫn chi phối câu chuyện, như người con trai đi phu đồn điền cao su của lão Hạc, nguyên nhân sâu xa của mọi lựa chọn của lão.

Khi dùng những thuật ngữ này, hãy giải thích ngắn bằng chi tiết trong văn bản. Một thuật ngữ đúng mà không có chứng cứ đi kèm vẫn chưa thuyết phục.

Những trường hợp khó xếp loại và cách xử lý

Có những nhân vật đề thi cố tình chọn vì chúng khó xếp. Thị Nở xuất hiện ít, ngoại hình xấu “ma chê quỷ hờn”, thoạt nhìn là nhân vật phụ có chức năng gây cười. Nhưng chính Thị Nở mang tới bát cháo hành và khoảnh khắc thức tỉnh của Chí Phèo, cũng chính lời từ chối của Thị, theo lệnh bà cô, đẩy Chí vào bi kịch cuối cùng. Cách trả lời tốt là nêu rõ: về dung lượng Thị Nở là nhân vật phụ, về chức năng nghệ thuật Thị Nở giữ vai trò bước ngoặt.

Bà cụ Tứ cũng thú vị. Bà xuất hiện ở nửa sau truyện “Vợ nhặt”, nhưng tâm trạng của bà, từ ngạc nhiên, xót thương đến cố gắng gieo hy vọng, là nơi giá trị nhân đạo của tác phẩm đọng lại sâu nhất. Nhiều tài liệu xếp bà là một trong ba nhân vật chính; bạn có thể lập luận theo hướng đó, miễn có chi tiết làm căn cứ.

Nguyên tắc chung: khi một nhân vật khó xếp, đừng chọn bừa một nhãn. Hãy nêu tiêu chí bạn dùng, thừa nhận phần lưng chừng, rồi chứng minh bằng văn bản. Lập luận rõ ràng có giá trị hơn một kết luận dứt khoát mà thiếu cơ sở.

Quy trình xác định loại nhân vật khi đọc một văn bản mới

Với ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, bạn có thể đi lần lượt các bước sau để trả lời câu hỏi phân loại trong vài phút, có căn cứ rõ ràng.

  1. Liệt kê các nhân vật xuất hiện và đánh dấu nhân vật gắn với nhiều sự kiện nhất, nhân vật mà nhan đề hoặc đoạn kết hướng tới.
  2. Xác định nhân vật nào trực tiếp thể hiện chủ đề; đó thường là nhân vật chính hoặc trung tâm.
  3. Xem thái độ của người kể với từng nhân vật: ngợi ca, mỉa mai, cảm thông hay khách quan. Từ đó xác định tuyến chính diện, phản diện hoặc vùng xám.
  4. Kiểm tra nhân vật có đời sống nội tâm không, có thay đổi không. Nếu không, nhiều khả năng đó là nhân vật chức năng hoặc loại hình.
  5. Hỏi xem nhân vật có được đặt vào một tình huống thử thách một quan niệm sống không. Nếu có, hãy cân nhắc gọi là nhân vật tư tưởng.
  6. Viết câu trả lời theo mẫu: nhân vật là kiểu gì, căn cứ là chi tiết nào, tác dụng với chủ đề ra sao.

Quy trình này cũng hữu ích khi bạn đọc sách ngoài giờ: nó giúp bạn nhìn ra cách tác giả bố trí hệ thống nhân vật, một kỹ năng đọc rất đáng có.

Câu hỏi thường gặp

Một tác phẩm có thể có bao nhiêu nhân vật chính?

Không có giới hạn cố định. Truyện ngắn thường tập trung vào một đến ba nhân vật chính, tiểu thuyết có thể có nhiều hơn. Điều quan trọng là xác định nhân vật nào gắn trực tiếp với các sự kiện chủ yếu và chủ đề, chứ không đếm số lần xuất hiện.

Nhân vật chính và nhân vật chính diện có giống nhau không?

Không. Nhân vật chính là khái niệm về vai trò trong cốt truyện, nhân vật chính diện là khái niệm về quan hệ với lý tưởng. Chí Phèo là nhân vật chính nhưng không phải nhân vật chính diện theo nghĩa thông thường, vì hắn từng gây nhiều tội ác cho dân làng.

Con vật hay đồ vật có được gọi là nhân vật không?

Có, khi chúng được nhân hoá, có hành động, lời nói, suy nghĩ như con người, chẳng hạn trong truyện đồng thoại hay ngụ ngôn. Còn con chó Vàng trong “Lão Hạc” là một con vật được miêu tả chân thực, thường được xem là hình ảnh gắn với nhân vật hơn là một nhân vật độc lập.

Nhân vật loại hình có phải là nhân vật kém giá trị không?

Không. Nhân vật loại hình được xây dựng có chủ đích để khắc sâu một thói tật hay phẩm chất, rất phù hợp với hài kịch, truyện cười, ngụ ngôn. Giá trị của nó nằm ở sức phê phán và tiếng cười, không nằm ở chiều sâu tâm lý như nhân vật tính cách.

Đề hỏi “tác dụng của nhân vật phụ” thì trả lời thế nào?

Hãy nêu nhân vật phụ làm được gì với nhân vật chính, như tạo hoàn cảnh, đối chiếu, khơi dậy, và làm được gì với chủ đề, như mở rộng bức tranh đời sống, tăng sức tố cáo hay sức cảm thông. Mỗi ý cần một chi tiết cụ thể làm chứng.

Người kể chuyện ở ngôi thứ ba có phải là nhân vật không?

Thường không. Người kể chuyện ngôi thứ ba đứng ngoài câu chuyện, chỉ là một vai trò trần thuật. Chỉ khi người kể tham gia vào sự kiện, có quan hệ và số phận riêng trong truyện, người kể mới đồng thời là nhân vật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138