Nhân vật điển hình là nhân vật vừa có diện mạo, tính cách, số phận riêng không thể lẫn với ai, vừa khái quát được bản chất của cả một lớp người trong một thời đại. Chí Phèo là một con người cụ thể ở làng Vũ Đại, có tiếng chửi, có vết xăm, có bát cháo hành, nhưng qua hắn người đọc nhận ra số phận của nhiều người nông dân lương thiện bị đẩy vào con đường tha hoá trong xã hội cũ. Hai vế “riêng” và “chung” phải có cùng lúc; thiếu một vế thì không còn là điển hình.
Bài này giải thích khái niệm theo cách dùng được khi đọc và viết bài: nguồn gốc của thuật ngữ, hai quá trình khái quát hoá và cá thể hoá, cách phân biệt điển hình với nhân vật khuôn mẫu, và những nhầm lẫn hay gặp khi học sinh viết câu “nhân vật là điển hình cho…”. Ví dụ lấy từ các tác phẩm quen thuộc trong chương trình Ngữ văn, trích ngắn và bám đúng văn bản.
Điển hình nghĩa là gì trong văn học
Trong đời thường, “điển hình” hay được hiểu là “tiêu biểu nhất” hoặc “đúng mẫu nhất”. Trong lý luận văn học, nghĩa của từ này hẹp và chặt hơn. Một nhân vật điển hình không phải người có nhiều phẩm chất tốt nhất hay xấu nhất, cũng không phải hình ảnh trung bình cộng của một tầng lớp. Đó là một con người được nhà văn xây dựng sống động đến mức có cá tính riêng, đồng thời những nét riêng ấy lại hé lộ quy luật chung của đời sống mà nhiều người cùng cảnh ngộ chia sẻ.
Thuật ngữ này gắn chặt với văn học hiện thực thế kỷ XIX. Trong thư gửi nhà văn Anh Margaret Harkness, Ph. Ăng-ghen nêu một ý về sau được dẫn rất nhiều: chủ nghĩa hiện thực, ngoài sự chân thực của chi tiết, còn đòi hỏi tái hiện chân thực những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình. Nhà phê bình Nga Bê-lin-xki thì có một cách nói dễ nhớ thường được trích trong sách lý luận: nhân vật điển hình giống một “người quen lạ mặt”, ta chưa gặp bao giờ mà vẫn thấy như đã biết từ lâu.
Cách nói thứ hai giúp học sinh hình dung rất nhanh. Khi đọc xong “Lão Hạc”, người đọc không thể gặp lão ngoài đời, nhưng lại thấy bóng dáng của bao người nông dân nghèo, già, giàu lòng tự trọng, thà chết chứ không tiêu vào đồng tiền dành cho con. Cảm giác “quen” đến từ cái chung, cảm giác “lạ” đến từ cái riêng chỉ lão mới có: con chó tên cậu Vàng, cách lão nhờ ông giáo giữ mảnh vườn, cái chết bằng bả chó.
Hai quá trình làm nên nhân vật điển hình
Khái quát hoá. Nhà văn quan sát nhiều số phận ngoài đời, chắt ra những nét có tính quy luật: người nông dân bị cướp ruộng, bị tù tội, bị xã hội gạt ra ngoài thì dễ đi tới đâu; người phụ nữ nghèo chịu sưu thuế thì phải bán những gì. Không có bước này, nhân vật chỉ là một trường hợp lạ, đọc xong không gợi suy nghĩ gì về đời sống rộng hơn.
Cá thể hoá. Cùng lúc đó, những nét chung phải được “đúc” vào một con người cụ thể với ngoại hình, giọng nói, thói quen, hành động không ai giống. Chí Phèo không chỉ là “nông dân bị tha hoá” mà là kẻ vừa đi vừa chửi, mặt đầy vết sẹo, hay rạch mặt ăn vạ. Thiếu bước này, nhân vật hoá thành cái khung minh hoạ cho một luận điểm.
Hai bước diễn ra đồng thời. Trên trang viết, khái quát và cá thể không tách thành hai công đoạn trước sau. Mỗi chi tiết riêng được chọn vì nó mang ý nghĩa chung: cái lò gạch cũ nơi Chí Phèo bị bỏ rơi khi mới đẻ vừa là chi tiết tiểu sử riêng, vừa gợi một vòng luẩn quẩn của những phận người không chốn nương thân.
Mức độ điển hình khác nhau ở từng nhân vật. Không phải nhân vật nào cũng điển hình như nhau. Nhân vật chính được dồn bút lực thường đạt độ khái quát cao hơn nhân vật phụ. Có nhân vật chỉ đậm một nét, có nhân vật nhiều tầng. Khi phân tích, nên chỉ ra nhân vật điển hình ở nét nào, cho lớp người nào, thay vì gắn nhãn chung chung.
Ba nhân vật điển hình quen thuộc: riêng ở đâu, chung ở đâu
Bảng dưới đây tách hai vế của khái niệm trên ba nhân vật học sinh hay gặp. Cột “cái riêng” chỉ ghi chi tiết có trong văn bản; cột “cái chung” là phần khái quát mà nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra, bạn có thể diễn đạt lại theo cách hiểu của mình.
| Nhân vật | Cái riêng (chi tiết trong văn bản) | Cái chung (lớp người, quy luật) |
|---|---|---|
| Chí Phèo (Nam Cao) | Đứa trẻ bị bỏ ở lò gạch cũ, từng là anh canh điền hiền lành, đi tù về thành kẻ rạch mặt ăn vạ, gặp Thị Nở, bát cháo hành, câu hỏi “Ai cho tao lương thiện?” | Người nông dân lương thiện bị xã hội thực dân nửa phong kiến đẩy vào tha hoá, bị cướp cả hình người lẫn quyền làm người |
| Chị Dậu (Ngô Tất Tố, “Tắt đèn”) | Bán con, bán chó để nộp sưu cho chồng và cho cả người em chồng đã chết, chống lại cai lệ và người nhà lý trưởng khi họ đến hành hạ anh Dậu | Người phụ nữ nông dân nghèo bị sưu thuế dồn tới đường cùng, giàu tình thương và có sức phản kháng tiềm tàng |
| AQ (Lỗ Tấn, “AQ chính truyện”) | Người làm thuê không nhà ở làng Vị Trang, bị đánh thì tự coi như “bị con đánh”, quên rất nhanh nỗi nhục | Kiểu người tự lừa mình bằng “phép thắng lợi tinh thần”, một căn bệnh tinh thần mà Lỗ Tấn muốn phơi ra để chữa |
Đọc theo bảng, bạn sẽ thấy cái chung không tự đứng được: nó chỉ có sức thuyết phục khi được chứng minh bằng chi tiết riêng. Trong bài viết, mỗi lần khẳng định nhân vật “tiêu biểu cho” điều gì, hãy kèm ít nhất một chi tiết của chính nhân vật đó làm điểm tựa.
Điển hình khác nhân vật khuôn mẫu ở chỗ nào
Nhầm lẫn phổ biến nhất là đồng nhất điển hình với khuôn mẫu. Nhân vật khuôn mẫu là nhân vật chỉ có những nét chung, được lặp lại từ tác phẩm này sang tác phẩm khác gần như nguyên vẹn: ông quan tham, mụ dì ghẻ độc ác, chàng trai tốt bụng nghèo khó. Người đọc đoán được nhân vật sẽ làm gì trước khi đọc tới. Nhân vật khuôn mẫu có chỗ đứng hợp lý trong văn học dân gian, truyện ngụ ngôn hay hài kịch, nơi mục đích là bài học hoặc tiếng cười hơn là chân dung con người.
Nhân vật điển hình thì khác: nó khiến người đọc bất ngờ ở những chỗ chỉ riêng nó có, mà bất ngờ ấy vẫn hợp lý. Chí Phèo sau khi được Thị Nở chăm sóc lại khóc, lại muốn làm hoà với mọi người. Một nhân vật khuôn mẫu “kẻ côn đồ” sẽ không bao giờ có khoảnh khắc ấy. Chính khoảnh khắc thức tỉnh đó làm bi kịch của Chí Phèo sâu hơn, và làm nét chung “bị cự tuyệt quyền làm người” rõ hơn.
Cũng cần phân biệt điển hình với “tiêu biểu” theo nghĩa thống kê. Nhân vật điển hình không cần giống số đông. Xuân Tóc Đỏ trong “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng là trường hợp hiếm có, một kẻ nhặt bóng quần vợt leo lên thành người được xã hội thượng lưu tung hô, nhưng chính sự phi lý ấy phơi ra bản chất của cả một lối sống chạy theo văn minh rởm. Điển hình nằm ở sức khái quát bản chất, không nằm ở chỗ có nhiều người giống hệt.
Cách nhận ra một nhân vật có phải điển hình hay không
Khi đọc một tác phẩm mới, nhất là ngữ liệu ngoài sách giáo khoa trong đề thi theo chương trình 2018, bạn có thể tự hỏi lần lượt mấy câu sau. Nếu phần lớn câu trả lời là “có”, việc gọi nhân vật là điển hình mới có cơ sở.
- Nhân vật có những chi tiết riêng mà nếu đổi sang nhân vật khác thì không còn đúng nữa không (một câu nói, một thói quen, một vật gắn liền với họ)?
- Số phận nhân vật có giải thích được bằng hoàn cảnh xã hội cụ thể trong tác phẩm, chứ không chỉ do tình cờ hay do tính nết bẩm sinh?
- Đọc xong, bạn có liên tưởng được tới một lớp người, một kiểu quan hệ, một vấn đề của thời đại vượt ra ngoài câu chuyện không?
- Nhân vật có chiều sâu, có lúc giằng co, thay đổi, hay chỉ đứng yên ở một phẩm chất từ đầu đến cuối?
- Nhà văn có dồn những chi tiết đắt nhất của tác phẩm vào nhân vật này không, hay nhân vật chỉ làm nền?
- Các nhà nghiên cứu, sách giáo khoa và tài liệu tham khảo có thống nhất nhận định nhân vật khái quát được điều gì không? Nếu ý kiến khác nhau, hãy nêu cả hai cách hiểu.
Danh sách này không phải thước đo chấm điểm nhân vật. Nó chỉ giúp bạn tránh gắn chữ “điển hình” cho mọi nhân vật một cách máy móc, và biết phải tìm chứng cứ ở đâu khi muốn khẳng định.
Điển hình có còn dùng được với văn học hiện đại và đương đại
Khái niệm điển hình ra đời cùng văn học hiện thực, nên có ý kiến cho rằng nó chỉ hợp với Nam Cao, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng hay Balzac. Thực tế các nhà nghiên cứu vẫn dùng khái niệm này rộng hơn, nhưng với ý thức về giới hạn. Với văn học lãng mạn, nhân vật thường được xây dựng để thể hiện lý tưởng, cảm xúc của tác giả hơn là khái quát quy luật xã hội; Huấn Cao trong “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân là hiện thân của cái đẹp tài hoa, khí phách, thiên lương hơn là đại diện cho một tầng lớp theo nghĩa xã hội học.
Với văn xuôi sau 1975, nhiều nhân vật được viết đa chiều, không còn ranh giới tốt xấu rạch ròi. Người đàn bà hàng chài trong “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu vừa cam chịu vừa sâu sắc, vừa khổ vừa có lý lẽ riêng. Nói bà là điển hình cho người phụ nữ lao động nghèo vùng biển là có cơ sở, nhưng bài viết sẽ hay hơn nếu chỉ ra rằng tác phẩm cố tình làm phức tạp hoá cái nhìn của người đọc về “điển hình” ấy.
Lời khuyên thực tế: dùng chữ “điển hình” khi bạn chứng minh được cả hai vế; với nhân vật lãng mạn, nhân vật tượng trưng hay nhân vật chức năng trong truyện cổ, hãy dùng thuật ngữ phù hợp hơn như hình tượng lý tưởng, nhân vật biểu tượng, nhân vật chức năng.
Những nhầm lẫn hay gặp khi viết về nhân vật điển hình
Gọi mọi nhân vật chính là điển hình. Nhân vật chính chưa chắc là điển hình theo nghĩa lý luận. Thánh Gióng là nhân vật chính, nhưng là người anh hùng mang tính thần kỳ, được xây dựng theo lối huyền thoại; gọi Gióng là “điển hình cho người nông dân” là kéo khái niệm đi quá xa.
Chỉ nói vế chung, quên vế riêng. Câu “Lão Hạc điển hình cho người nông dân nghèo trước Cách mạng” đúng nhưng rỗng nếu không có chi tiết riêng đi kèm. Người chấm bài và người đọc đều cần thấy vì sao lại là lão, chứ không phải bất kỳ ai.
Đánh đồng điển hình với tốt đẹp. Bá Kiến, Nghị Quế, cai lệ cũng có thể là điển hình, điển hình cho tầng lớp cường hào, địa chủ, tay sai. Điển hình là phạm trù nhận thức, không phải lời khen.
Khái quát quá đà. Một nhân vật không thể “điển hình cho toàn bộ người Việt Nam” hay “cho mọi thời đại”. Phạm vi khái quát cần vừa với những gì tác phẩm cho thấy: một tầng lớp, một vùng, một giai đoạn, một kiểu quan hệ.
Lấy nhận định của người khác làm kết luận thay cho phân tích. Trích một câu nhận định nổi tiếng thì tốt, nhưng bài viết cần tự đi từ chi tiết tới kết luận. Nhận định chỉ nên đứng ở vị trí xác nhận, không thay cho lập luận của chính bạn.
Viết một đoạn chứng minh nhân vật điển hình
Khi đề yêu cầu làm rõ tính điển hình, bạn có thể đi theo trình tự ba bước trong một đoạn: nêu nhận định ngắn gọn về lớp người mà nhân vật khái quát; đưa hai hoặc ba chi tiết riêng làm chứng cứ và phân tích ý nghĩa của từng chi tiết; khép lại bằng nhận xét về cách nhà văn đã kết hợp cái chung với cái riêng. Thứ tự này giúp đoạn văn không biến thành kể lại truyện.
Đoạn gợi ý dưới đây chỉ để bạn thấy cách triển khai, đừng chép nguyên vào bài. “Chí Phèo hiện lên trước hết như một con người không thể lẫn: kẻ vừa đi vừa chửi, gương mặt chằng chịt vết sẹo, sống bằng rượu và những cú rạch mặt ăn vạ. Nhưng Nam Cao không dừng ở chân dung một tay côn đồ. Ngược về quá khứ, hắn từng là anh canh điền hiền lành, từng mơ một gia đình nhỏ; nhà tù và Bá Kiến đã biến hắn thành công cụ. Từ một số phận riêng, tác phẩm chỉ ra quy luật tha hoá của người nông dân bị dồn vào đường cùng.”
Sau khi viết, hãy đọc lại và tự hỏi: mỗi câu khái quát đã có chi tiết đỡ chưa, mỗi chi tiết đã được giải thích ý nghĩa chưa. Cảm nhận riêng của bạn, ví dụ điều làm bạn day dứt nhất ở nhân vật, nên có mặt trong đoạn; đó là phần khiến bài viết thành của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật điển hình và hình tượng nhân vật có phải một không?
Không hoàn toàn. Hình tượng nhân vật là cách gọi chung cho hình ảnh con người được nhà văn sáng tạo trong tác phẩm. Điển hình là một phẩm chất mà một số hình tượng đạt được, khi chúng vừa có cá tính riêng vừa khái quát được bản chất của một lớp người hay một hiện tượng đời sống.
Nhân vật phản diện có thể là nhân vật điển hình không?
Có. Điển hình là khái niệm về khả năng khái quát, không phải sự đánh giá đạo đức. Bá Kiến trong “Chí Phèo” với thủ đoạn mềm nắn rắn buông, dùng người này trị người kia, được nhiều nhà nghiên cứu xem là điển hình cho tầng lớp cường hào nông thôn trong xã hội cũ.
Nhân vật trong truyện cổ tích có phải là nhân vật điển hình không?
Thường không được gọi như vậy. Nhân vật cổ tích chủ yếu là nhân vật chức năng, ít nội tâm và cá tính, được xây dựng để thể hiện ước mơ, quan niệm đạo đức của nhân dân. Gọi là nhân vật tiêu biểu cho một kiểu như người mồ côi, người em út sẽ chính xác hơn.
Câu “tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình” là của ai?
Ý này được nêu trong thư Ph. Ăng-ghen gửi nhà văn Margaret Harkness khi bàn về chủ nghĩa hiện thực, và được sách lý luận văn học ở Việt Nam dẫn rất nhiều. Khi đưa vào bài, bạn chỉ cần dẫn ý chính và tên người nói, không cần chép nguyên văn dài.
Một nhân vật có thể điển hình cho nhiều lớp người cùng lúc không?
Có thể, nếu tác phẩm đủ phong phú. AQ vừa được đọc như điển hình của người cố nông nghèo khổ ở nông thôn Trung Quốc đầu thế kỷ XX, vừa như điển hình của một căn bệnh tinh thần tự lừa dối mình. Khi viết, nên nêu rõ từng tầng khái quát và chứng cứ cho mỗi tầng.
Làm sao để đoạn văn về tính điển hình không bị khô?
Hãy bắt đầu từ một chi tiết gây ấn tượng mạnh với chính bạn rồi mới đi tới khái quát, thay vì mở bằng định nghĩa. Xen một câu cảm nhận cá nhân, ví dụ điều làm bạn thương hay ám ảnh, giúp đoạn văn có hơi thở riêng mà vẫn chặt chẽ.