Nhân vật thức tỉnh là nhân vật trải qua một bước ngoặt nội tâm: nhận ra điều mình đã đánh mất, đã bỏ quên hoặc đã nhìn sai, và từ đó thay đổi cách sống hay cách nghĩ. Trong văn học Việt Nam hiện đại, sự thức tỉnh có nhiều dạng: thức tỉnh nhân tính ở Chí Phèo, thức tỉnh sức sống ở Mị, thức tỉnh thiên lương ở viên quản ngục, thức tỉnh nhận thức nghệ thuật ở Phùng và thức tỉnh về những giá trị gần gũi ở Nhĩ.
Bài viết phân tích từng dạng, chỉ ra chất xúc tác và hệ quả của mỗi lần thức tỉnh, rồi nối thành sự vận động: từ thức tỉnh để được làm người đến thức tỉnh để hiểu đời sống sâu hơn.
Cấu trúc chung của một lần thức tỉnh
Dù ở tác phẩm nào, một lần thức tỉnh thường có ba thành phần. Thứ nhất là trạng thái trước đó: tê liệt, mê muội, hoặc nhìn đời một chiều. Thứ hai là chất xúc tác: một con người, một âm thanh, một cảnh vật, một lời nói hay một biến cố. Thứ ba là hệ quả: hành động mới, nhận thức mới, hoặc bi kịch khi không thể sống theo nhận thức mới.
Nắm cấu trúc này giúp bạn phân tích có hệ thống. Thay vì kể lại diễn biến, bạn chỉ ra nhân vật ở trạng thái nào, điều gì đánh thức họ, và họ làm gì sau đó. Đây cũng là cách để so sánh các nhân vật: chất xúc tác của Chí Phèo là tình người, của Mị là tiếng sáo và giọt nước mắt, của Phùng là sự thật đời sống.
Cũng nên phân biệt thức tỉnh với thay đổi tính cách đơn thuần. Một nhân vật chuyển từ vui sang buồn chưa phải là thức tỉnh; thức tỉnh đòi hỏi nhân vật nhận ra một điều gì đó về bản thân hoặc về thế giới mà trước đó họ không thấy. Vì vậy, khi phân tích, bạn cần chỉ ra cụ thể điều nhân vật nhận ra là gì, bằng chi tiết hoặc câu chữ trong văn bản.
Một lưu ý quan trọng: thức tỉnh không phải lúc nào cũng dẫn tới kết cục tốt đẹp. Chí Phèo thức tỉnh rồi rơi vào bi kịch; Nhĩ thức tỉnh khi đã không còn đi lại được. Chính những kết cục ấy mang lại chiều sâu cho tác phẩm, và bạn nên phân tích cả mặt bi kịch chứ không chỉ ca ngợi khoảnh khắc thức tỉnh.
Chí Phèo: thức tỉnh nhân tính sau bát cháo hành
Sau đêm gặp Thị Nở bên bờ sông, Chí Phèo bị cảm và tỉnh dậy vào một buổi sáng. Lần đầu tiên sau nhiều năm, Chí tỉnh rượu và nghe thấy những âm thanh của đời thường: tiếng chim hót ngoài kia, tiếng anh thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá, tiếng những người đi chợ cười nói. Những âm thanh ấy vẫn có hằng ngày, nhưng hôm nay Chí mới nghe thấy.
Chí nhớ lại thời trẻ từng mơ một gia đình nhỏ, rồi nhìn thấy tuổi già cô độc đang chờ phía trước. Bát cháo hành Thị Nở mang đến là lần đầu tiên Chí được một người đàn bà chăm sóc. Hắn ăn và thấy "mắt hình như ướt", khao khát được làm hoà với mọi người, muốn trở về cuộc sống lương thiện.
Nhưng sự thức tỉnh ấy bị chặn lại khi bà cô Thị Nở ngăn cản và Thị Nở cự tuyệt. Chí rơi vào bi kịch bị từ chối quyền làm người. Câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" chính là sự thức tỉnh ở mức cao nhất: Chí nhận ra kẻ đã cướp đi đời mình. Với chuyên đề, đây là dạng thức tỉnh nhân tính dẫn tới bi kịch.
Mị: thức tỉnh sức sống qua hai đêm
Trong Vợ chồng A Phủ, Mị thức tỉnh qua hai lần. Lần thứ nhất là đêm tình mùa xuân ở Hồng Ngài. Uống rượu, nghe tiếng sáo gọi bạn, Mị nhớ thời con gái, thấy mình còn trẻ và muốn đi chơi. Mị thắp thêm đèn, quấn lại tóc, với tay lấy váy hoa. Đây là sự thức tỉnh của sức sống bị vùi lấp lâu năm, nhưng A Sử trói Mị lại, và lần thức tỉnh ấy bị dập tắt.
Lần thứ hai là đêm cởi trói cho A Phủ. Lúc đầu Mị dửng dưng trước cảnh A Phủ bị trói, nhưng khi thấy dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen của A Phủ, Mị nhớ lại đêm mình bị trói. Từ thương mình, Mị chuyển sang thương người, nhận ra sự bất công. Mị cắt dây trói rồi chạy theo A Phủ.
Điều đáng chú ý là lần thức tỉnh thứ hai dẫn đến hành động giải thoát, không dừng ở cảm xúc. So với Chí Phèo, sự thức tỉnh của Mị mở ra con đường sống, phù hợp với cảm hứng của văn học kháng chiến tin vào khả năng tự giải phóng của con người.
Viên quản ngục: thức tỉnh thiên lương nhờ cái đẹp
Trong Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân, viên quản ngục là người làm nghề coi ngục nhưng có tâm hồn yêu cái đẹp, quý chữ đẹp. Nguyễn Tuân ví ông như một âm thanh trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mà nhạc luật đều hỗn loạn xô bồ. Ông đối xử biệt đãi với Huấn Cao chỉ mong xin được chữ.
Sau cảnh cho chữ, Huấn Cao khuyên ông nên tìm về quê mà ở, giữ thiên lương cho lành vững, vì ở chốn ngục tù khó giữ được cái đẹp. Viên quản ngục cảm động, vái người tù một vái và nói một câu ngắn mà nghẹn ngào: "Kẻ mê muội này xin bái lĩnh."
Đây là dạng thức tỉnh nhờ cái đẹp và nhân cách của người khác. Viên quản ngục nhận ra môi trường mình đang sống có thể làm hoen ố thiên lương, và chữ "mê muội" ông tự nhận cho thấy sự tự ý thức. Tác phẩm không kể ông có về quê hay không; khi viết, bạn chỉ nên nói đến khoảnh khắc nhận thức, không thêm chi tiết ngoài văn bản.
Phùng và Nhĩ: thức tỉnh nhận thức trong văn học sau 1975
Văn học sau 1975 mở ra một dạng thức tỉnh khác: không phải thức tỉnh để thoát khỏi áp bức, mà để hiểu đời sống sâu hơn. Nghệ sĩ Phùng trong Chiếc thuyền ngoài xa từ chỗ say mê vẻ đẹp chiếc thuyền trong sương, chứng kiến cảnh bạo lực, rồi qua câu chuyện của người đàn bà hàng chài mà nhận ra cái nhìn của mình quá đơn giản. Phùng thức tỉnh về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống.
Nhĩ trong Bến quê của Nguyễn Minh Châu từng đi khắp nơi trên thế giới, đến cuối đời mắc bệnh, nằm liệt giường. Qua khung cửa sổ, Nhĩ nhìn thấy bãi bồi bên kia sông Hồng với vẻ đẹp bình dị mà cả đời anh chưa từng đặt chân đến, dù nó ở rất gần. Nhĩ cũng nhận ra sự tảo tần, tình yêu lặng lẽ của Liên, người vợ.
Nhĩ nhờ con trai sang bên kia sông, nhưng cậu con trai sa vào đám chơi cờ thế trên hè phố và lỡ chuyến đò. Từ đó Nhĩ ngộ ra: con người trên đường đời thật khó tránh được những điều vòng vèo, chùng chình. Cuối truyện, Nhĩ cố giơ tay ra ngoài cửa sổ như ra hiệu cho ai đó. Sự thức tỉnh đến muộn, khi không còn khả năng thực hiện, tạo nên một nỗi xót xa mang tính triết lý.
Năm lần thức tỉnh đặt cạnh nhau
Bảng dưới đặt năm nhân vật vào cùng cấu trúc ba thành phần để bạn thấy rõ sự vận động.
| Nhân vật | Trạng thái trước | Chất xúc tác | Hệ quả |
|---|---|---|---|
| Chí Phèo | Say triền miên, mất nhân tính | Tình thương của Thị Nở, âm thanh đời thường | Khao khát lương thiện, rồi bi kịch |
| Mị | Tê liệt, quen khổ | Rượu, tiếng sáo; giọt nước mắt của A Phủ | Cởi trói, chạy trốn tìm tự do |
| Viên quản ngục | Sống giữa chốn ngục tù | Cái đẹp và lời khuyên của Huấn Cao | Tự nhận mê muội, nhận lời khuyên |
| Phùng | Nhìn đời qua vẻ đẹp bề ngoài | Cảnh bạo lực và lời kể của người đàn bà | Hiểu lại nghệ thuật và đời sống |
| Nhĩ | Mải đi xa, bỏ qua điều gần gũi | Bệnh tật, bãi bồi bên kia sông | Ngộ ra quy luật vòng vèo của đời người |
Đọc cột hệ quả, bạn thấy sự thức tỉnh trong văn học trước và trong kháng chiến thường gắn với khát vọng làm người, được sống tự do; còn sau 1975 nghiêng về nhận thức, chiêm nghiệm. Đó là một hướng đánh giá có cơ sở. Bạn có thể dùng nó làm khung rồi viết lại bằng nhận xét của riêng mình, bám chặt vào chi tiết văn bản.
Dàn ý và đoạn mẫu ngắn cho chuyên đề thức tỉnh
Dàn ý sau dùng cấu trúc ba thành phần làm xương sống, sắp các nhân vật theo trình tự thời gian để thấy sự vận động.
- Mở bài: nêu khái niệm nhân vật thức tỉnh và ba thành phần của một lần thức tỉnh.
- Luận điểm một: thức tỉnh nhân tính, phân tích buổi sáng tỉnh rượu và bát cháo hành của Chí Phèo, kết thúc bằng bi kịch bị cự tuyệt.
- Luận điểm hai: thức tỉnh sức sống, phân tích hai đêm của Mị, nhấn sự khác nhau giữa cảm xúc và hành động.
- Luận điểm ba: thức tỉnh thiên lương, phân tích viên quản ngục sau cảnh cho chữ.
- Luận điểm bốn: thức tỉnh nhận thức, phân tích Phùng trước sự thật đời sống và Nhĩ trước bãi bồi bên kia sông.
- Đánh giá: sự vận động từ khát vọng làm người sang chiêm nghiệm đời sống; nhận xét về nghệ thuật miêu tả tâm lý.
- Kết bài: nêu khoảnh khắc thức tỉnh khiến bạn suy nghĩ nhiều nhất và lý do.
Đoạn mẫu ngắn để thấy cách nối hai nhân vật: "Tiếng chim hót buổi sáng đánh thức Chí Phèo, tiếng sáo đêm xuân đánh thức Mị. Cả hai âm thanh vẫn vang lên mỗi ngày, chỉ có con người là lâu nay không còn nghe thấy. Khi nghe lại được, nhân vật cũng tìm lại được một phần con người đã mất." Đoạn này chỉ để minh hoạ cách đặt hai chi tiết cạnh nhau; bài của bạn nên chọn chi tiết khiến chính bạn rung động và viết theo cách riêng.
Câu hỏi thường gặp
Tràng trong Vợ nhặt có phải nhân vật thức tỉnh không?
Có thể xem là một dạng thức tỉnh nhẹ. Sáng hôm sau ngày có vợ, Tràng thấy mình như thay đổi, nhận ra trách nhiệm với gia đình, và cuối truyện hướng về đoàn người phá kho thóc. Tuy vậy, mức độ đậm nét không bằng Chí Phèo hay Mị, nên nên dùng như dẫn chứng phụ.
Mị thức tỉnh hoàn toàn trong đêm tình mùa xuân không?
Chưa hoàn toàn. Đêm tình mùa xuân đánh thức sức sống, nhưng Mị bị A Sử trói và lại rơi vào trạng thái cũ. Phải đến đêm cởi trói cho A Phủ, sự thức tỉnh mới chuyển thành hành động. Phân biệt hai lần này giúp bài phân tích sâu hơn.
Câu "Kẻ mê muội này xin bái lĩnh" có nghĩa là gì?
Đây là lời viên quản ngục đáp lại lời khuyên của Huấn Cao. Ông tự nhận mình là kẻ còn mê muội và cung kính nhận lời dạy bảo. Câu nói thể hiện sự khiêm nhường và tự ý thức, cho thấy cái đẹp có sức cảm hoá con người.
Sự thức tỉnh của Nhĩ có ý nghĩa gì với người đọc trẻ?
Nhĩ nhắc người đọc trân trọng những giá trị gần gũi, bình dị như gia đình, quê hương, trước khi quá muộn. Bạn có thể liên hệ ngắn ở phần kết, nhưng nên giữ trọng tâm vào phân tích văn bản và tránh biến bài thành lời khuyên đạo đức chung.
Có nên đưa viên quản ngục và Phùng vào cùng một bài không?
Có. Cả hai đều thức tỉnh nhờ tiếp xúc với một con người khác: viên quản ngục nhờ Huấn Cao, Phùng nhờ người đàn bà hàng chài. Điểm khác là viên quản ngục được cái đẹp dẫn dắt, còn Phùng bị chính sự thật trần trụi đánh thức. Đây là cặp so sánh thú vị.
Thức tỉnh khác với giác ngộ như thế nào khi viết bài?
Trong bài phân tích văn học nhà trường, giác ngộ thường dùng cho nhận thức về lý tưởng cách mạng, còn thức tỉnh dùng rộng hơn cho mọi bước ngoặt nội tâm. Bạn nên dùng từ thức tỉnh cho các nhân vật trong bài này, chỉ dùng giác ngộ khi văn bản nói rõ.