Liên là cô bé trông hàng tạp hoá cho mẹ ở một phố huyện nghèo, có tâm hồn nhạy cảm với buổi chiều tàn, thương những kiếp người quanh mình, và đêm nào cũng thức đợi chuyến tàu từ Hà Nội về như đợi một chút ánh sáng của thế giới khác. Phân tích nhân vật này không phải lần theo hành động, vì Liên gần như không làm gì đáng kể, mà lần theo những gì Liên nhìn, nghe và cảm.
Truyện ngắn "Hai đứa trẻ" in trong tập "Nắng trong vườn" của Thạch Lam năm 1938, đã học lâu năm ở THPT và hiện có trong một số bộ sách Ngữ văn. Truyện thường được gọi là "truyện không có cốt truyện"; mọi thứ diễn ra trong một buổi chiều và một buổi tối. Bài dưới đi qua từng khoảnh khắc trong tâm trạng Liên và gợi ý cách viết để không biến bài phân tích thành bài tả cảnh.
Liên là ai: một đứa trẻ từng biết đến Hà Nội
Gia đình Liên vốn sống ở Hà Nội. Khi bố mất việc, cả nhà chuyển về quê, về một phố huyện nhỏ. Mẹ Liên mở một gian hàng tạp hoá nhỏ xíu và giao cho hai chị em Liên trông coi. Liên là chị, An là em. Hai đứa trẻ có tuổi thơ khác hẳn bọn trẻ con nhà nghèo ở phố huyện: chúng từng biết một cuộc sống sung túc hơn và còn giữ ký ức về những ngày ấy.
Chi tiết lai lịch này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Nó giải thích vì sao Liên nhìn phố huyện với ánh mắt vừa gắn bó vừa có khoảng cách, và vì sao chuyến tàu đêm từ Hà Nội có ý nghĩa đặc biệt với hai chị em. Liên không phải người ngoài, nhưng cũng chưa hoàn toàn hoà vào cuộc sống tù đọng ở đây.
Thạch Lam không tả ngoại hình Liên nhiều. Nhân vật hiện lên chủ yếu qua cảm giác: Liên thấy buồn, thấy thương, thấy nhớ, thấy mong đợi. Vì thế, khi phân tích, bạn nên lấy các trạng thái cảm xúc làm luận điểm, mỗi luận điểm gắn với một thời điểm trong truyện: chiều tàn, chợ tàn, đêm xuống, tàu qua.
Liên trước buổi chiều tàn: một tâm hồn nhạy cảm
Truyện mở ra bằng buổi chiều ở phố huyện: tiếng trống thu không trên chòi canh của huyện nhỏ gọi buổi chiều về, phương tây đỏ rực như lửa cháy, những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn. Tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng, muỗi bắt đầu vo ve. Liên ngồi lặng bên gian hàng, nhìn cảnh và cảm nhận nó bằng tất cả các giác quan.
Thạch Lam viết rằng cái buồn của buổi chiều quê thấm thía vào tâm hồn ngây thơ của chị. Liên không hiểu vì sao mình buồn, nhưng cảm thấy rõ nỗi buồn ấy. Chỉ một đứa trẻ có tâm hồn tinh tế mới để ý đến những biến đổi nhỏ của ánh sáng, âm thanh và màu sắc như thế. Liên còn ngửi thấy một mùi âm ẩm, hơi nóng ban ngày lẫn mùi cát bụi, và nghĩ đó là mùi riêng của đất, của quê hương này.
Khi phân tích đoạn này, điều quan trọng là đừng chỉ tả lại cảnh. Hãy viết về Liên qua cảnh: Liên cảm nhận được gì, cách cảm nhận ấy cho thấy Liên là người thế nào. Chẳng hạn, việc Liên nhận ra mùi của quê hương cho thấy tình cảm gắn bó âm thầm với nơi mình đang sống, dù phố huyện nghèo và buồn.
Những kiếp người Liên quan sát và điều đó cho thấy về Liên
Khi chợ tàn và đêm xuống, phố huyện hiện ra qua những con người nghèo khổ. Tất cả đều được nhìn qua đôi mắt của Liên, nên mỗi người là một dẫn chứng về lòng thương người của nhân vật.
| Người Liên nhìn thấy | Chi tiết trong truyện | Điều cho thấy ở Liên |
|---|---|---|
| Lũ trẻ con nhà nghèo | Nhặt nhạnh thanh nứa, thanh tre còn sót lại sau phiên chợ | Thương chúng nhưng không có tiền để cho, nỗi thương mang theo sự bất lực |
| Mẹ con chị Tí | Ngày mò cua bắt tép, tối dọn hàng nước dù chẳng kiếm được bao nhiêu | Liên để ý đến sự kiên nhẫn đến nhẫn nại của người lớn |
| Bác phở Siêu | Gánh phở là thứ quà xa xỉ mà chị em Liên không bao giờ mua được | Liên nhận ra khoảng cách giữa mình và những thứ ngoài tầm với |
| Vợ chồng bác xẩm | Ngồi trên manh chiếu rách, góp chuyện bằng mấy tiếng đàn bầu | Liên lắng nghe cả những âm thanh buồn của cuộc sống |
| Bà cụ Thi hơi điên | Đến mua rượu rồi đi lần vào bóng tối | Liên có chút sợ hãi, chút thương cảm với một con người cô độc |
Điểm chung của những kiếp người này là cuộc sống lặp lại, không có gì thay đổi, và tất cả đều chờ đợi một điều gì đó mơ hồ. Thạch Lam viết rằng chừng ấy người trong bóng tối mong đợi một cái gì tươi sáng cho sự sống nghèo khổ hằng ngày của họ. Liên nhìn thấy điều đó vì chính Liên cũng đang chờ đợi.
Khi đưa bảng này vào bài viết, bạn nên chọn hai ba người tiêu biểu thay vì kể hết. Mỗi người đi kèm một câu nhận xét về Liên, để giữ trọng tâm là nhân vật chứ không phải bức tranh phố huyện.
Nỗi nhớ Hà Nội và khoảnh khắc chuyến tàu đêm đi qua
Đêm nào hai chị em cũng cố thức để đợi chuyến tàu từ Hà Nội về. Liên đợi không phải để bán hàng, vì giờ ấy cũng chẳng ai mua gì, mà vì muốn được nhìn thấy chuyến tàu, đó là hoạt động cuối cùng của đêm khuya. An buồn ngủ, dặn chị khi nào tàu đến thì đánh thức em dậy. Chi tiết nhỏ cho thấy việc đợi tàu đã thành thói quen, gần như một nghi thức của tuổi thơ.
Ký ức Hà Nội trở lại với Liên trong những đêm ấy: một Hà Nội xa xăm, sáng rực, vui vẻ và huyên náo, những lần được đi chơi Bờ Hồ, uống những cốc nước lạnh xanh đỏ. Ánh sáng của Hà Nội trong ký ức đối lập với ngọn đèn con của chị Tí chỉ chiếu sáng một vùng đất nhỏ trên phố huyện. Sự đối lập ấy cho thấy Liên mang trong lòng một khát khao về cuộc sống sáng sủa hơn.
Khi tàu qua, Liên nhìn những toa sáng trưng, đồng và kền lấp lánh, rồi chỉ còn lại một chấm nhỏ xa xa. Thạch Lam viết rằng con tàu như đã đem một chút thế giới khác đi qua, một thế giới khác hẳn với ánh đèn của chị Tí và ánh lửa của bác Siêu. Với Liên, chuyến tàu là cầu nối mong manh với quá khứ và với một thế giới ngoài phố huyện. Đây là đoạn bạn nên dành nhiều chữ nhất, vì nó chứa đựng tư tưởng của truyện: niềm khao khát ánh sáng của những con người sống trong bóng tối.
Ánh sáng và bóng tối: hình ảnh soi rõ nội tâm Liên
Cả truyện được dựng trên thế đối lập giữa ánh sáng và bóng tối, và mỗi nguồn sáng đều gắn với một trạng thái tâm hồn của Liên. Theo dõi các nguồn sáng là một cách chắc chắn để phân tích nhân vật mà không lạc sang tả cảnh.
- Ánh hoàng hôn đỏ rực rồi tắt dần: tương ứng với nỗi buồn mơ hồ của Liên khi ngày tàn, cảm giác một cái gì đó đang mất đi mà không gọi được tên.
- Ngọn đèn con của chị Tí chỉ chiếu sáng một vùng đất nhỏ: hình ảnh của những kiếp người nhỏ bé mà Liên thương, cũng là thứ ánh sáng yếu ớt của chính cuộc sống Liên.
- Ánh lửa bếp của bác phở Siêu và những hột sáng lọt qua phên nứa của các nhà: những đốm sáng rời rạc giữa bóng tối mênh mông, khiến Liên càng thấy phố huyện tối.
- Ngàn sao trên trời lấp lánh: Liên ngước nhìn, thấy vũ trụ rộng lớn và bí ẩn, gợi một tâm hồn biết mơ mộng.
- Ánh sáng chuyến tàu đêm rực rỡ rồi vụt qua: cao trào của khát khao, cũng là khoảnh khắc Liên nhận ra thế giới ấy ở rất xa mình.
Khi viết, bạn có thể gom các nguồn sáng thành một đoạn ngắn ở phần nghệ thuật, hoặc rải vào từng luận điểm tương ứng. Cách thứ hai khó hơn nhưng giúp bài liền mạch, vì mỗi hình ảnh ánh sáng trở thành bằng chứng cho một trạng thái cảm xúc của Liên.
Liên và An: vì sao nhan đề là "Hai đứa trẻ"
An làm nổi Liên. An ít nói, hồn nhiên, buồn ngủ sớm. Bên cạnh em, Liên hiện ra như người chị chu đáo, có trách nhiệm, và có đời sống nội tâm sâu hơn tuổi.
Hai đứa trẻ là hai người cùng chờ đợi. Nhan đề không đặt tên riêng cho ai, gợi rằng hai chị em đại diện cho những đứa trẻ sống ở phố huyện nghèo, mang theo cùng một niềm mong đợi mơ hồ.
Trẻ con nhìn thấy điều người lớn đã quen. Những người lớn quanh Liên đã quen với cuộc sống tù đọng. Chỉ trẻ con mới còn đủ nhạy cảm để buồn trước chiều tàn và háo hức trước chuyến tàu. Thạch Lam chọn điểm nhìn trẻ thơ để làm mới những điều tưởng như bình thường.
Tuổi thơ trong hoàn cảnh nghèo. Việc hai đứa trẻ phải trông hàng đến khuya, không có tiền mua quà, không có trò chơi, cũng là một cách Thạch Lam lặng lẽ nói về những phận người nhỏ bé trong xã hội đương thời mà không cần lên tiếng tố cáo.
Dàn ý và cách viết để không biến bài thành tả cảnh
Khó khăn lớn nhất khi viết về Liên là truyện ít sự kiện, nên bài dễ trượt sang tả cảnh phố huyện. Dàn ý dưới đây lấy cảm xúc của Liên làm trục, cảnh chỉ là dẫn chứng.
- Mở bài: giới thiệu Thạch Lam, tập "Nắng trong vườn", truyện "Hai đứa trẻ"; nêu Liên là nhân vật trung tâm với tâm hồn nhạy cảm, giàu yêu thương và khát khao ánh sáng.
- Lai lịch: từng sống ở Hà Nội, về phố huyện khi bố mất việc, trông hàng cùng em.
- Cảm nhận buổi chiều: tiếng trống thu không, ánh hoàng hôn, mùi riêng của quê hương; nỗi buồn mơ hồ của đứa trẻ tinh tế.
- Lòng thương người: lũ trẻ nhặt nhạnh, mẹ con chị Tí, bác phở Siêu, bác xẩm, bà cụ Thi; thương mà bất lực.
- Nỗi nhớ và khát khao: ký ức Hà Nội sáng rực, chuyến tàu đêm như một thế giới khác đi qua.
- Nghệ thuật: truyện không có cốt truyện, điểm nhìn trẻ thơ, đối lập ánh sáng và bóng tối, giọng văn nhẹ nhàng giàu chất thơ.
- Kết bài: giá trị nhân đạo lặng lẽ của Thạch Lam; cảm nhận riêng về nhân vật Liên.
Mẹo kiểm tra khi viết xong: đọc lại từng đoạn và xem câu chủ đề có nói về Liên không. Nếu câu chủ đề chỉ nói về cảnh, hãy sửa thành câu nói về cảm nhận của Liên trước cảnh đó.
Bạn có thể dùng những cảm xúc của chính mình khi nhìn một buổi chiều quê, một chuyến xe đêm, để viết phần cảm nhận cuối bài. Đó là chỗ bài viết của bạn khác với mọi bài khác.
Câu hỏi thường gặp
Hai đứa trẻ được in trong tập truyện nào?
Truyện ngắn Hai đứa trẻ in trong tập Nắng trong vườn của Thạch Lam, xuất bản năm 1938. Thạch Lam là thành viên Tự lực văn đoàn, nổi bật với những truyện ngắn giàu chất thơ, ít sự kiện, đi sâu vào cảm giác.
Vì sao Liên đêm nào cũng đợi tàu?
Chuyến tàu từ Hà Nội là hoạt động cuối cùng của phố huyện mỗi đêm. Với Liên, nó gợi lại ký ức Hà Nội sáng rực và đem đến cảm giác về một thế giới khác hẳn cuộc sống tù đọng quanh mình. Đợi tàu là cách Liên nuôi một niềm mong đợi mơ hồ.
Nhân vật Liên có hành động gì nổi bật không?
Hầu như không. Liên chủ yếu ngồi trông hàng, quan sát và cảm nhận. Vì thế khi phân tích, bạn cần lấy cảm xúc và cách nhìn của Liên làm luận điểm, thay vì tìm kiếm hành động như với các nhân vật khác.
Truyện không có cốt truyện nghĩa là gì?
Đó là cách gọi những truyện ít sự kiện, không có xung đột hay bước ngoặt rõ ràng. Sức hấp dẫn đến từ tâm trạng nhân vật và không khí. Hai đứa trẻ chỉ diễn ra trong một buổi chiều và tối, nhưng chứa đựng nhiều suy ngẫm về con người.
Có nên trích nhiều câu văn tả cảnh trong bài phân tích Liên không?
Chỉ nên trích ngắn những câu gắn với cảm nhận của Liên, như cái buồn của buổi chiều quê thấm thía vào tâm hồn ngây thơ của chị, hay con tàu như đã đem một chút thế giới khác đi qua. Trích dài cảnh sẽ khiến bài trượt khỏi nhân vật.
Giá trị nhân đạo qua nhân vật Liên là gì?
Qua Liên, Thạch Lam bày tỏ niềm thương những kiếp người nghèo sống quẩn quanh, đồng thời trân trọng khát khao vươn tới ánh sáng của họ. Giá trị nhân đạo ở đây lặng lẽ, không tố cáo gay gắt mà thấm qua cảm xúc của một đứa trẻ.