Ngôn ngữ nhân vật là toàn bộ lời nói của nhân vật trong tác phẩm, gồm đối thoại với người khác và độc thoại với chính mình, được nhà văn cá thể hoá để bộc lộ tính cách, địa vị, tâm trạng. Một câu nói đúng giọng có thể thay cho cả trang miêu tả. Chỉ cần nghe Huấn Cao đáp viên quản ngục, người đọc đã thấy khí phách của một con người coi thường cái chết.
Nhiều bài phân tích bỏ qua ngôn ngữ, chỉ nói nhân vật làm gì. Bài này hướng dẫn cách “nghe” nhân vật: lời nói thể hiện gì, cách xưng hô tiết lộ quan hệ ra sao, giọng địa phương và sự im lặng có nghĩa gì, và ngôn ngữ thay đổi thế nào khi nhân vật thay đổi. Ví dụ từ những tác phẩm quen thuộc, trích rất ngắn.
Ngôn ngữ nhân vật khác ngôn ngữ người kể
Trong tác phẩm tự sự có hai lớp lời: lời người kể chuyện và lời nhân vật. Lời người kể dẫn dắt, miêu tả, bình luận; lời nhân vật là tiếng nói riêng của từng con người trong truyện. Phân biệt hai lớp này là bước đầu tiên, vì cùng một câu, nếu là lời người kể thì phản ánh cách nhìn của tác giả, nếu là lời nhân vật thì phản ánh tính cách nhân vật.
Ngôn ngữ nhân vật thành công khi nó được cá thể hoá: nghe là biết ai nói. Lời của Huấn Cao không thể lẫn với lời bà cụ Tứ, lời của Bá Kiến không thể lẫn với lời Chí Phèo. Nhà văn đạt được điều đó bằng cách chọn từ vựng, cấu trúc câu, nhịp điệu, cách xưng hô phù hợp với xuất thân, nghề nghiệp, vùng miền và tính khí của từng người.
Trong kịch, ngôn ngữ nhân vật gần như là tất cả, vì không có người kể chuyện miêu tả nội tâm hay ngoại hình. Nhân vật kịch tồn tại qua lời thoại và hành động; vì thế khi học các trích đoạn kịch như “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” hay “Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài”, phân tích lời thoại là con đường chính để hiểu nhân vật.
Bốn điều lời nói của nhân vật hé lộ
Tính cách. Huấn Cao đáp lại sự ân cần của quản ngục bằng câu: “Ngươi hỏi ta muốn gì? Ta chỉ muốn có một điều. Là nhà ngươi đừng đặt chân vào đây.” Câu văn ngắn, dứt khoát, xưng “ta” gọi “ngươi”, cho thấy thái độ khinh bạc của người anh hùng không chịu cúi đầu trước kẻ đại diện cho cường quyền, dù đang bị giam.
Địa vị và quan hệ quyền lực. Bá Kiến nói với Chí Phèo bằng giọng ngọt, gọi “anh”, mời vào nhà uống nước, lựa lời xoa dịu khi Chí đến ăn vạ. Cái ngọt ấy là của kẻ nắm quyền biết dùng mềm để trị cứng, biết rằng chỉ cần vài lời là biến kẻ liều mạng thành tay sai.
Tâm trạng ở từng thời điểm. Lời nói thay đổi theo cảm xúc. Ông Hai trong “Làng” lúc khoe làng thì nói say sưa không dứt; lúc nghe tin làng theo giặc thì lảng chuyện rồi lẳng lặng bỏ về nhà; lúc tin được cải chính thì đi khắp nơi khoe nhà mình bị đốt, giọng hể hả. Ba kiểu nói, ba trạng thái tâm hồn.
Quan niệm sống. Lục Vân Tiên sau khi đánh cướp cứu Kiều Nguyệt Nga từ chối được đền ơn, với lời lẽ khẳng định lẽ sống của người quân tử: “Nhớ câu kiến nghĩa bất vi, / Làm người thế ấy cũng phi anh hùng.” Lời nói ở đây là tuyên ngôn đạo lý của nhân vật và của cả tác phẩm.
Cách xưng hô: tấm bản đồ quan hệ giữa các nhân vật
Tiếng Việt có hệ thống xưng hô phong phú, nên cách nhân vật gọi nhau là nguồn thông tin rất giàu. Xưng hô cho biết vai vế, mức độ thân sơ, thái độ tôn trọng hay khinh miệt, và quan trọng hơn, cho biết sự thay đổi của quan hệ. Một nhân vật đổi cách xưng hô thường là dấu hiệu một điều gì đó vừa thay đổi bên trong.
Cuối “Chữ người tử tù”, sau cảnh cho chữ, viên quản ngục vái người tù một vái, chắp tay nói một câu mà dòng nước mắt rỉ vào kẽ miệng làm cho nghẹn ngào: “Kẻ mê muội này xin bái lĩnh.” Người giữ quyền giam giữ tự xưng “kẻ mê muội”, cúi mình trước người tử tù. Cách xưng hô đảo ngược trật tự xã hội, cho thấy cái đẹp và thiên lương đã chiến thắng vị thế quyền lực.
Trong “Chiếc lược ngà”, bé Thu kiên quyết không gọi ông Sáu là ba, chỉ nói trống không kiểu “vô ăn cơm”, “cơm chín rồi”, hoặc nói với mẹ rằng “con kêu rồi mà người ta không nghe”. Cách nói tránh né ấy thể hiện sự ương ngạnh trẻ con nhưng cũng là tình yêu dành trọn cho người cha trong tấm ảnh. Vì thế, tiếng gọi “Ba” vỡ ra lúc chia tay trở thành đỉnh điểm cảm xúc của truyện.
Những phương diện cần nghe khi phân tích lời thoại
Khi gặp một đoạn đối thoại trong đề bài, hãy lần lượt để tai vào những phương diện dưới đây. Không phải đoạn nào cũng có đủ, nhưng thường có ít nhất hai ba phương diện đáng nói.
- Từ ngữ: nhân vật dùng từ Hán Việt trang trọng hay khẩu ngữ, có từ địa phương, tiếng lóng, từ chửi rủa không. Tiếng chửi của Chí Phèo, chửi trời, chửi đời, chửi cả làng Vũ Đại, là ngôn ngữ của kẻ bị đẩy ra ngoài cộng đồng, khao khát được ai đó đáp lời.
- Độ dài và nhịp câu: câu ngắn, cộc thường đi với tính cách dứt khoát hoặc tâm trạng căng thẳng; câu dài, vòng vo đi với sự lấp liếm, rào đón hoặc say sưa.
- Xưng hô: ai gọi ai thế nào, có thay đổi trong truyện không.
- Giọng vùng miền: lời nhân vật Nam Bộ trong “Chiếc lược ngà” với “vô”, “kêu”, “ba” tạo không khí chân thực và tính cách mộc mạc, thẳng thắn.
- Ẩn ý: điều nhân vật nói và điều nhân vật muốn nói có trùng nhau không. Ông Hai hỏi đứa con út những câu như con là con ai, nhà ta ở đâu, thực chất là đang tự nói với chính mình về tình yêu làng và lòng trung thành với kháng chiến.
- Phản ứng của người nghe: lời nói được đáp lại ra sao cũng cho thấy quan hệ giữa các nhân vật.
Ghi nhanh vài từ khoá cho từng phương diện khi đọc đề sẽ giúp bạn có sẵn ý cho đoạn phân tích mà không phải nghĩ lại từ đầu.
Im lặng cũng là ngôn ngữ
Có những nhân vật nói rất ít, và chính sự im lặng ấy là điều đáng phân tích. Mị trong phần đầu “Vợ chồng A Phủ” gần như không nói gì, chỉ cúi mặt, lùi lũi làm việc. Sự câm lặng cho thấy Mị đã bị tê liệt đến mức không còn nhu cầu giao tiếp. Khi sức sống trỗi dậy, Mị mới có những ý nghĩ thành lời, như muốn đi chơi, và hành động.
Người đàn bà hàng chài trong “Chiếc thuyền ngoài xa” khi bị chồng đánh không kêu một tiếng, không chống trả, không tìm cách chạy trốn. Ở toà án huyện, bà mới nói, và nói rất nhiều, giải thích vì sao không thể bỏ chồng. Sự đối lập giữa im lặng trên bãi xe tăng hỏng và lời giãi bày ở toà án làm lộ ra chiều sâu của một con người mà Phùng và chánh án Đẩu không ngờ tới.
Khi phân tích sự im lặng, hãy đặt câu hỏi: nhân vật im lặng vì sợ, vì cam chịu, vì khinh bỉ hay vì hiểu điều người khác không hiểu. Câu trả lời thường mở ra một tầng tính cách mà lời nói không thể hiện được.
Ngôn ngữ thay đổi khi nhân vật thay đổi
Một dấu hiệu tinh tế của sự vận động tính cách là ngôn ngữ đổi khác. Bảng dưới gợi ý ba trường hợp.
| Nhân vật | Ngôn ngữ trước | Ngôn ngữ sau | Điều thay đổi phản ánh |
|---|---|---|---|
| Viên quản ngục (“Chữ người tử tù”) | Khép nép, ân cần, chịu đựng lời khinh bạc | Tự xưng “kẻ mê muội”, xin bái lĩnh lời khuyên | Sự giác ngộ, lựa chọn đứng về phía cái đẹp |
| Bé Thu (“Chiếc lược ngà”) | Nói trống không, tránh gọi ba | Thét lên tiếng gọi “Ba” lúc chia tay | Hiểu ra sự thật, tình yêu cha bùng vỡ |
| Người vợ nhặt (“Vợ nhặt”) | Cong cớn, đanh đá ở chợ, đòi ăn | Ít nói, nhẹ nhàng, lễ phép khi về làm dâu | Từ cảnh sống vất vưởng trở về nề nếp của một người vợ, người con dâu |
Khi viết, đặt hai lời nói trước và sau cạnh nhau sẽ cho người đọc thấy rõ sự vận động mà không cần nhiều lời bình.
Các bước viết đoạn phân tích ngôn ngữ nhân vật
Bạn có thể lồng đoạn này vào luận điểm về tính cách hoặc về nghệ thuật xây dựng nhân vật. Trình tự gợi ý như sau.
- Chọn một hai câu nói tiêu biểu nhất, trích ngắn và chính xác.
- Xác định hoàn cảnh nói: nói với ai, lúc nào, trong tâm trạng gì.
- Phân tích các phương diện nổi bật: từ ngữ, nhịp câu, xưng hô, ẩn ý.
- Rút ra nét tính cách hoặc tâm trạng mà lời nói bộc lộ.
- Nhận xét nghệ thuật cá thể hoá ngôn ngữ của nhà văn, nếu có thể so sánh với lời của nhân vật khác.
Đoạn gợi ý sau chỉ minh hoạ cách đi, bạn nên tự viết theo cảm nhận của mình: “Lời đáp của Huấn Cao chỉ gồm ba câu ngắn, câu sau dứt khoát hơn câu trước. Cách xưng ‘ta’ gọi ‘ngươi’ đặt người tử tù lên vị thế bề trên, đảo ngược quan hệ giữa kẻ bị giam và người coi ngục. Không một lời than vãn hay cầu xin, câu nói cho thấy một con người coi thường cả cường quyền lẫn cái chết, khí phách vẫn nguyên vẹn trong cảnh gông xiềng.”
Để ý cách đoạn văn đi từ hình thức câu nói tới xưng hô rồi mới tới tính cách: mỗi nhận xét đều đứng trên một dấu hiệu cụ thể của lời thoại. Đoạn phân tích ngôn ngữ thường ngắn nhưng rất ghi dấu, vì nó chứng tỏ bạn đọc văn bản kỹ đến từng câu chữ.
Câu hỏi thường gặp
Ngôn ngữ nhân vật và giọng điệu tác phẩm có liên quan không?
Có liên quan nhưng khác nhau. Giọng điệu tác phẩm là thái độ, cảm xúc chung của tác giả toát ra từ toàn bộ văn bản. Ngôn ngữ nhân vật là tiếng nói riêng của từng nhân vật. Một tác phẩm giọng trào phúng vẫn có nhân vật nói rất nghiêm túc, và chính sự chênh lệch đó tạo tiếng cười.
Có cần thuộc nguyên văn lời thoại nhân vật không?
Nên thuộc chính xác một vài câu then chốt của nhân vật chính, vì đó là dẫn chứng mạnh nhất. Với những câu không nhớ chắc, hãy diễn đạt lại ý thay vì trích sai, vì trích sai làm giảm độ tin cậy của cả đoạn văn.
Nhân vật dùng lời chửi tục thì phân tích thế nào cho đúng mực?
Không cần trích lại lời tục. Bạn chỉ cần nêu hành vi chửi, đối tượng bị chửi và ý nghĩa của nó, như tiếng chửi của Chí Phèo thể hiện sự cô độc và khao khát được giao tiếp. Giữ giọng văn phân tích nghiêm túc là đủ.
Trong thơ có ngôn ngữ nhân vật không?
Có, ở thơ tự sự, truyện thơ và một số bài thơ có lời đối đáp, như lời các nhân vật trong “Truyện Kiều” hay “Lục Vân Tiên”. Với thơ trữ tình, người ta thường nói về giọng điệu của chủ thể trữ tình hơn là ngôn ngữ nhân vật.
Làm sao nhận ra ẩn ý trong lời thoại?
Hãy so điều nhân vật nói với hoàn cảnh và hành động của họ. Khi lời nói và tình thế không khớp nhau, như ông Hai hỏi con những câu đã biết rõ câu trả lời, thì thường có ẩn ý. Đọc chậm, đặt câu hỏi vì sao nhân vật lại nói như vậy ở đúng lúc đó.