DienHinh.comĐiển Hình
Lý luận về nhân vật văn học

Miêu tả ngoại hình nhân vật: bút pháp ước lệ của Nguyễn Du và tả thực của Nam Cao

Ngoại hình nhân vật không chỉ để tả cho đẹp hay xấu. So sánh bút pháp ước lệ trong Truyện Kiều với lối tả thực của văn xuôi hiện đại, cách đọc chân dung nhân vật.

Vietnamese art student sketching a faceless figure in charcoal at an easel in a Hồ Chí Minh City studio, side view, paper mostly blank, warm window light, plum shadows

Miêu tả ngoại hình nhân vật là khắc hoạ dáng vẻ bên ngoài như gương mặt, vóc dáng, trang phục, cử chỉ, nhưng mục đích sâu xa là gợi ra tính cách, thân phận và thái độ của tác giả. Văn học trung đại thường dùng bút pháp ước lệ, lấy cái đẹp của thiên nhiên làm chuẩn mực để tả người; văn xuôi hiện đại chuộng lối tả thực, chọn những nét riêng, có khi thô ráp, để nhân vật hiện lên như người thật.

Đặt cạnh nhau chân dung Thuý Vân, Thuý Kiều, Từ Hải với chân dung Chí Phèo, người vợ nhặt, người đàn bà hàng chài, bạn sẽ thấy hai cách nhìn con người rất khác. Bài viết giải thích từng bút pháp, cách đọc ý nghĩa của một bức chân dung, và những lỗi hay gặp khi phân tích ngoại hình.

Vì sao ngoại hình không bao giờ chỉ là ngoại hình

Trong đời thường, vẻ ngoài có thể đánh lừa. Trong tác phẩm, mọi nét ngoại hình đều do nhà văn chọn, và sự lựa chọn ấy luôn có dụng ý. Nhà văn không thể tả hết, nên chỉ giữ lại những gì phục vụ cho nhân vật: một vết sẹo, một đôi mắt, một tấm lưng áo. Đọc ngoại hình vì thế là đọc dụng ý của tác giả.

Ngoại hình có ít nhất ba chức năng. Thứ nhất, gợi tính cách: dáng vẻ thô lỗ hay thanh tú thường tương ứng với một kiểu người. Thứ hai, báo hiệu số phận: một vẻ đẹp khiến thiên nhiên ghen tị có thể là dấu hiệu của cuộc đời trắc trở. Thứ ba, thể hiện thái độ của tác giả: ngợi ca, cảm thông hay mỉa mai.

Ngoại hình cũng có thể thay đổi theo số phận. Người vợ nhặt lần đầu gặp Tràng còn cong cớn ở chợ; lần thứ hai, thị gầy sọp hẳn đi, áo quần tả tơi như tổ đỉa, trên khuôn mặt lưỡi cày xám xịt chỉ còn thấy hai con mắt. Chỉ vài nét tả đã đủ cho thấy nạn đói tàn phá con người khủng khiếp đến đâu.

Bút pháp ước lệ: tả người bằng thiên nhiên

Ước lệ là cách miêu tả theo những quy ước có sẵn được cộng đồng thừa nhận: dùng hình ảnh thiên nhiên đẹp như trăng, hoa, ngọc, tuyết, mây, liễu để gợi vẻ đẹp con người. Bút pháp này không nhằm tả chính xác từng đường nét, mà gợi ra một vẻ đẹp lý tưởng. Người đọc không biết mắt Kiều to hay nhỏ, nhưng biết đó là một vẻ đẹp phi thường.

Đoạn “Chị em Thuý Kiều” là mẫu mực của bút pháp này. Mở đầu, Nguyễn Du tả chung hai chị em bằng hình ảnh “Mai cốt cách tuyết tinh thần, / Mỗi người một vẻ mười phân vẹn mười”. Đến Thuý Vân: “Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang, / Hoa cười ngọc thốt đoan trang, / Mây thua nước tóc tuyết nhường màu da”. Thiên nhiên “thua”, “nhường” Thuý Vân, vẻ đẹp phúc hậu, hài hoà ấy dự báo một cuộc đời êm ả.

Đến Thuý Kiều, Nguyễn Du chỉ tập trung vào đôi mắt: “Làn thu thuỷ nét xuân sơn, / Hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh”. Thiên nhiên không còn chịu thua mà “ghen”, “hờn”. Vẻ đẹp vượt chuẩn mực gây đố kỵ, và theo quan niệm thời ấy, báo trước một số phận nhiều sóng gió. Như vậy, bút pháp ước lệ trong tay Nguyễn Du vẫn tạo được nét riêng và mang dụng ý dự báo.

Ước lệ với người anh hùng: chân dung Từ Hải

Hình ảnh phi thường. Từ Hải được tả bằng những nét lớn lao: “Râu hùm hàm én mày ngài, / Vai năm tấc rộng thân mười thước cao”. Các con số không để đo đạc mà để gợi tầm vóc vượt khỏi người thường, giống cách văn học trung đại vẫn tả người anh hùng.

Ước lệ phục vụ lý tưởng. Chân dung Từ Hải là hình mẫu người anh hùng tự do, đội trời đạp đất mà Nguyễn Du gửi vào đó ước mơ công lý. Ngoại hình ở đây không nhằm cá thể hoá mà nhằm lý tưởng hoá.

Đối lập với chân dung nhân vật phản diện. Cũng trong “Truyện Kiều”, những nhân vật như Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh lại được tả bằng nét gần với tả thực, có phần châm biếm: Mã Giám Sinh “Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao”. Như vậy, ngay trong một tác phẩm trung đại, Nguyễn Du đã dùng hai bút pháp cho hai loại nhân vật, ước lệ cho nhân vật chính diện và tả thực cho nhân vật phản diện.

Giới hạn của ước lệ. Ước lệ dễ làm các nhân vật chính diện giống nhau, bởi cùng dùng một kho hình ảnh. Tài năng của tác giả thể hiện ở chỗ vẫn tạo được nét riêng trong khuôn khổ quy ước, như cách Nguyễn Du phân biệt Vân và Kiều.

Bút pháp tả thực: chân dung như người thật

Văn xuôi hiện đại thường từ bỏ ước lệ để tả thực: chọn những chi tiết cụ thể, riêng biệt, có thể thô ráp, xấu xí, để nhân vật hiện lên như người ta gặp ngoài đời. Lần trở về làng sau khi ra tù, Chí Phèo được Nam Cao tả bằng một loạt nét gai góc: cái đầu trọc lốc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt đen mà rất cơng cơng, hai mắt gườm gườm trông gớm chết, cái ngực phanh đầy những nét chạm trổ rồng phượng với một ông tướng cầm chuỳ.

Bức chân dung ấy cho thấy nhà tù đã biến anh canh điền hiền lành thành một kẻ mang dáng dấp du côn. Mỗi nét là một dấu vết của sự tha hoá. Nam Cao không tả cho đẹp, cũng không tả để chế giễu; ông tả để người đọc thấy rõ xã hội đã làm biến dạng con người tới mức nào.

Người đàn bà hàng chài trong “Chiếc thuyền ngoài xa” cũng được tả thực: thân hình cao lớn thô kệch, khuôn mặt rỗ, mệt mỏi, tấm lưng áo bạc phếch và rách rưới. Vẻ ngoài lam lũ ấy khiến người đọc, giống như Phùng, ban đầu chỉ thấy một người đàn bà cam chịu; đến cuộc trò chuyện ở toà án huyện mới vỡ ra rằng sau vẻ ngoài đó là một tâm hồn sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời. Tả thực ở đây còn để tạo độ vênh giữa bề ngoài và bên trong.

Ngoại hình trong chuyển động: dáng điệu, cử chỉ, trang phục

Ngoại hình không chỉ là bức chân dung đứng yên lúc nhân vật mới xuất hiện. Văn xuôi hiện đại hay tả ngoại hình gắn với hành động, khiến dáng vẻ nhân vật thay đổi theo từng tình huống. Bà cụ Tứ trong “Vợ nhặt” xuất hiện với dáng lọng khọng đi vào ngõ, vừa đi vừa lẩm bẩm tính toán gì trong miệng. Dáng đi ấy gợi tuổi già, cái nghèo và sự lo toan của người mẹ, trước cả khi bà biết con trai vừa dẫn vợ về.

Trong “Chiếc lược ngà”, vết thẹo trên má ông Sáu mỗi lần ông xúc động lại đỏ ửng lên, giần giật. Một chi tiết ngoại hình mà gắn với cảm xúc, khiến người đọc thấy nỗi khổ của người cha khi đứa con không chịu nhận mình. Cuối “Chữ người tử tù”, Huấn Cao hiện ra trong cảnh cho chữ với cổ đeo gông, chân vướng xiềng mà vẫn ung dung dậm tô từng nét chữ trên tấm lụa trắng. Dáng vẻ bị trói buộc đặt cạnh tư thế ung dung làm nổi bật vẻ đẹp của khí phách và tài hoa.

Khi phân tích, hãy chú ý những nét ngoại hình đi kèm động từ: đi, đứng, cúi, ngẩng, run, đỏ lên. Chúng thường mang nhiều thông tin về nội tâm hơn những tính từ tả dáng vẻ đứng riêng.

So sánh hai bút pháp miêu tả ngoại hình

Bảng tổng hợp giúp bạn nhận diện nhanh bút pháp khi gặp một đoạn chân dung trong đề bài.

Tiêu chíBút pháp ước lệBút pháp tả thực
Chất liệuHình ảnh thiên nhiên mang tính quy ước: trăng, hoa, ngọc, liễu, tuyếtChi tiết cụ thể của cơ thể, trang phục, dấu vết đời sống
Mục đích chínhGợi vẻ đẹp lý tưởng, chuẩn mực, kèm dự báo số phậnCá thể hoá, cho thấy dấu ấn hoàn cảnh lên con người
Thời kỳ hay gặpVăn học trung đại, truyện thơ, ca daoVăn xuôi hiện đại, nhất là văn học hiện thực
Thái độ tác giảThường ngợi ca, trân trọngĐa dạng: cảm thông, phê phán, châm biếm, khách quan
Ví dụThuý Vân, Thuý Kiều, Từ HảiChí Phèo, người vợ nhặt, người đàn bà hàng chài

Hai bút pháp không loại trừ nhau. Nhiều tác phẩm hiện đại vẫn dùng ước lệ ở chỗ cần lý tưởng hoá, và văn học trung đại cũng có những nét tả thực sắc sảo, như chân dung Mã Giám Sinh.

Những lỗi hay gặp khi phân tích ngoại hình

Chỉ diễn xuôi lại câu thơ. Viết “Thuý Vân có khuôn mặt tròn như trăng, lông mày đậm” là giải nghĩa từ, chưa phải phân tích. Cần nói tiếp: vẻ đẹp ấy phúc hậu, hài hoà với thiên nhiên, dự báo cuộc đời bình lặng.

Đánh giá nhân vật theo vẻ ngoài. Kết luận nhân vật xấu vì ngoại hình xấu là sai. Thị Nở xấu mà có tấm lòng; Chí Phèo dữ tợn mà vẫn còn phần lương thiện. Ngoại hình nhiều khi được dùng để tạo đối lập với bên trong.

Bỏ qua sự thay đổi ngoại hình. Ngoại hình biến đổi theo số phận là chi tiết rất đắt, như hai lần xuất hiện của người vợ nhặt. Đừng chỉ phân tích một bức chân dung tĩnh.

Nhầm bút pháp. Gọi chân dung Chí Phèo là ước lệ hay gọi chân dung Từ Hải là tả thực đều là lỗi khái niệm. Hãy dựa vào chất liệu miêu tả để xác định: hình ảnh quy ước hay chi tiết cụ thể riêng biệt.

Tả lại ngoại hình bằng lời của mình rồi dừng. Có bài chép lại gần đủ các nét chân dung rồi chuyển sang ý khác. Ngoại hình chỉ có giá trị trong bài khi được nối với tính cách, số phận hoặc thái độ của tác giả; mỗi nét được nhắc tới nên kèm ít nhất một câu nói nó gợi ra điều gì về con người bên trong.

Câu hỏi thường gặp

Ước lệ tượng trưng là gì?

Đó là cách gọi đầy đủ thường dùng trong sách giáo khoa, chỉ bút pháp dùng những hình ảnh mang tính quy ước để tượng trưng cho vẻ đẹp hay phẩm chất con người. Ví dụ trăng tượng trưng cho gương mặt tròn đầy, liễu cho dáng người mềm mại, tuyết cho làn da trắng.

Vì sao văn học trung đại chuộng bút pháp ước lệ?

Một phần do quan niệm thẩm mỹ lấy thiên nhiên làm chuẩn mực của cái đẹp, một phần do văn học thời đó coi trọng cái chung, cái lý tưởng hơn cá tính riêng. Người đọc đương thời quen với kho hình ảnh quy ước nên hiểu ngay dụng ý của tác giả.

Tả ngoại hình trong văn xuôi hiện đại có dự báo số phận không?

Có thể, nhưng thường kín đáo hơn. Ngoại hình hiện đại hay cho thấy dấu ấn của số phận đã xảy ra, như chân dung Chí Phèo sau khi ra tù, hơn là báo trước số phận sắp tới như cách Nguyễn Du tả Kiều.

Khi đề không yêu cầu, có nên phân tích ngoại hình không?

Nên nếu ngoại hình giúp làm rõ luận điểm về tính cách hay số phận, nhưng chỉ cần ngắn gọn. Một hai câu phân tích chân dung đúng chỗ giúp bài sinh động hơn mà không lạc đề.

Làm sao nhớ được các câu thơ tả chân dung trong “Truyện Kiều”?

Hãy học theo cặp câu và gắn mỗi cặp với một ý: câu tả chung hai chị em, câu tả Vân, câu tả đôi mắt Kiều. Đọc to vài lần theo nhịp lục bát và tự giải thích nghĩa từng hình ảnh sẽ giúp nhớ lâu hơn học vẹt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138