DienHinh.comĐiển Hình
Lý luận về nhân vật văn học

Điểm nhìn trong truyện và cách nhân vật hiện lên: nhìn qua mắt ai thì thấy gì

Cùng một nhân vật, kể qua mắt người khác hay từ bên trong sẽ hiện lên rất khác. Điểm nhìn chi phối cách ta hiểu lão Hạc, bé Thu, anh thanh niên, người đàn bà hàng chài.

View through a half-open wooden door into a dim Vietnamese family room in Ninh Bình where a grandmother and child sit on a bamboo bed, both seen from behind, soft lamplight

Điểm nhìn là vị trí từ đó câu chuyện được quan sát và kể lại; nó quyết định nhân vật hiện lên trước người đọc qua những gì được thấy, được biết và được cảm. Cùng một con người, nếu nhìn từ bên ngoài qua mắt một người chứng kiến, ta chỉ thấy hành động và bị dẫn tới những phán đoán có khi sai; nếu nhìn từ bên trong, ta hiểu được động cơ và nỗi đau. Lão Hạc được kể qua mắt ông giáo, nên người đọc cũng từng hiểu lầm lão như ông giáo.

Bài viết không nhắc lại toàn bộ lý thuyết ngôi kể, mà tập trung vào câu hỏi quan trọng nhất khi phân tích nhân vật: điểm nhìn đã làm gì với hình ảnh nhân vật. Ví dụ từ “Lão Hạc”, “Lặng lẽ Sa Pa”, “Chiếc lược ngà”, “Những ngôi sao xa xôi”, “Chiếc thuyền ngoài xa” và “Chí Phèo”.

Điểm nhìn, ngôi kể và người kể: ba khái niệm cần tách

Ngôi kể cho biết người kể xưng hô thế nào: ngôi thứ nhất khi người kể tự xưng và tham gia câu chuyện, ngôi thứ ba khi người kể đứng ngoài, gọi nhân vật bằng tên hoặc đại từ. Người kể chuyện là “ai” đang kể. Điểm nhìn là “mắt ai” đang nhìn. Ba khái niệm liên quan nhưng không trùng nhau.

Chỗ khác biệt dễ thấy nhất: một truyện kể ở ngôi thứ ba vẫn có thể nhìn qua mắt một nhân vật. “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam kể ở ngôi thứ ba, nhưng cảnh chiều tàn, chợ tàn, ngọn đèn chị Tí, chuyến tàu đêm đều hiện lên qua cảm nhận của Liên. Người kể đứng ngoài, nhưng điểm nhìn nằm trong nhân vật. Đây là lý do truyện thấm đẫm tâm trạng của Liên dù không có chữ xưng hô ngôi thứ nhất nào.

Điểm nhìn cũng có thể toàn tri, khi người kể biết hết mọi chuyện, cả quá khứ, tương lai và ý nghĩ của mọi nhân vật, như trong phần lớn truyện cổ tích; hoặc hạn tri, khi chỉ biết những gì một người có thể biết. Khi phân tích nhân vật, câu hỏi hữu ích nhất là: người đọc được phép biết gì về nhân vật này, và không được biết gì.

Nhìn từ bên ngoài: lão Hạc qua mắt ông giáo

Truyện “Lão Hạc” của Nam Cao được kể bởi ông giáo, người hàng xóm, ở ngôi thứ nhất. Ông giáo chỉ biết những gì lão Hạc kể, những gì mình thấy và những gì người khác nói. Vì vậy, khi lão Hạc bán chó, ông giáo thấy nỗi đau của lão qua khuôn mặt co rúm, qua tiếng khóc hu hu như con nít, nhưng không thể biết hết những tính toán trong lòng lão.

Điểm nhìn hạn tri này tạo ra một cú ngoặt đáng nhớ. Khi Binh Tư kể rằng lão Hạc xin bả chó để bắt con chó nào hay sang vườn nhà lão, ông giáo ngỡ lão đã tha hoá, và chua chát nghĩ rằng cuộc đời quả thật cứ mỗi ngày một thêm đáng buồn. Người đọc, vì nhìn cùng mắt ông giáo, cũng nghi ngờ theo. Chỉ khi chứng kiến cái chết vật vã của lão Hạc, ông giáo mới hiểu ra, và tự nhận rằng cuộc đời chưa hẳn đã đáng buồn, hay vẫn đáng buồn nhưng theo một nghĩa khác.

Nếu truyện được kể từ bên trong lão Hạc, cú ngoặt ấy sẽ không còn, và nhân cách cao đẹp của lão sẽ không gây chấn động như vậy. Điểm nhìn từ bên ngoài vừa giữ được sự bất ngờ, vừa cho thấy một bài học về cách nhìn con người: phải cố tìm hiểu, đừng vội đánh giá.

Nhân vật hiện lên qua mắt một nhân vật khác

Anh thanh niên qua mắt ông họa sĩ. Trong “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long, anh thanh niên làm công tác khí tượng kiêm vật lý địa cầu một mình trên đỉnh Yên Sơn không có tên riêng, và được nhìn chủ yếu qua mắt ông họa sĩ già. Cái nhìn của người nghệ sĩ đang đi tìm người để vẽ khiến anh hiện lên như một bức chân dung đẹp, khiêm tốn, đáng trân trọng, đồng thời gợi suy nghĩ về những con người lặng lẽ làm việc cho đất nước.

Bé Thu và ông Sáu qua lời bác Ba. “Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng được kể bởi bác Ba, đồng đội của ông Sáu. Người kể chứng kiến những ngày ông Sáu về phép, rồi chứng kiến ông làm chiếc lược và hy sinh. Điểm nhìn của một người ngoài cuộc mà thân thiết tạo độ lùi vừa phải: câu chuyện xúc động mà không ủy mị, và cả hành trình của chiếc lược được nối liền nhờ người kể còn sống.

Tác dụng chung. Khi nhân vật được nhìn qua một nhân vật khác, ta thấy cả nhân vật được nhìn lẫn người nhìn. Cái nhìn của ông họa sĩ cho biết về anh thanh niên, nhưng cũng cho biết về một người nghệ sĩ biết rung động trước vẻ đẹp con người lao động.

Giới hạn cần nhớ. Với kiểu điểm nhìn này, bạn chỉ nên khẳng định về nội tâm nhân vật được nhìn ở mức văn bản cho phép. Những điều người kể không biết, bài viết không nên khẳng định thay.

Nhìn từ bên trong: Phương Định và Phùng tự kể

Khi nhân vật tự kể ở ngôi thứ nhất, người đọc được dẫn thẳng vào thế giới nội tâm của họ. “Những ngôi sao xa xôi” của Lê Minh Khuê được kể bởi Phương Định, cô gái thanh niên xung phong trong tổ trinh sát mặt đường cùng chị Thao và Nho. Nhờ điểm nhìn bên trong, ta biết những cảm giác căng thẳng khi phá bom, những kỷ niệm về thành phố, cả chút kiêu hãnh hồn nhiên của cô gái trẻ. Nhân vật hiện lên chân thực, gần gũi, vừa dũng cảm vừa rất đời thường.

Trong “Chiếc thuyền ngoài xa”, Phùng là người kể và cũng là nhân vật có hành trình nhận thức. Người đọc đi cùng Phùng qua hai phát hiện: vẻ đẹp tuyệt mỹ của chiếc thuyền trong sương sớm, rồi cảnh người đàn ông đánh vợ trên bãi xe tăng hỏng ngay khi thuyền vào bờ. Vì nhìn qua mắt Phùng, người đọc cũng ngỡ ngàng như anh, và cũng phải nghĩ lại về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống.

Điểm nhìn bên trong cho ta sự gần gũi, nhưng cũng có giới hạn: nhân vật tự kể có thể không hiểu hết chính mình hay người khác. Một bài phân tích tinh tế sẽ nhận ra chỗ nhân vật tự kể còn ngộ nhận, như Phùng ban đầu nghĩ đơn giản về người đàn bà hàng chài.

Điểm nhìn di động: Chí Phèo qua nhiều con mắt

“Chí Phèo” kể ở ngôi thứ ba, nhưng điểm nhìn liên tục dịch chuyển, và chính sự dịch chuyển ấy làm nhân vật nhiều chiều. Mở đầu, Chí hiện lên qua cái nhìn và thái độ của dân làng Vũ Đại: một kẻ vừa đi vừa chửi mà không ai thèm đáp, một con quỷ dữ ai cũng tránh. Từ góc nhìn đó, Chí chỉ là mối đe doạ.

Khi câu chuyện tới buổi sáng tỉnh rượu, điểm nhìn chuyển vào bên trong Chí: ta nghe được những âm thanh hắn nghe, nhớ những điều hắn nhớ, lo những điều hắn lo. Nam Cao còn để ta nhìn qua Thị Nở và qua Bá Kiến ở những đoạn khác. Mỗi điểm nhìn mở ra một mặt của Chí: kẻ đáng sợ trong mắt làng, con người khao khát lương thiện từ bên trong, công cụ hữu ích trong mắt kẻ cường hào.

Khi phân tích, bạn có thể chỉ ra sự dịch chuyển này như một thành công nghệ thuật: Nam Cao không để người đọc đứng yên ở một chỗ, buộc ta lần lượt nhìn Chí Phèo bằng con mắt của cộng đồng rồi bằng chính con mắt của hắn, và từ đó hiểu được bi kịch bị cự tuyệt.

Người kể giấu thông tin: bài học từ “Chuyện người con gái Nam Xương”

Truyện trung đại và truyện cổ tích thường dùng người kể toàn tri, đứng ngoài và biết hết. Nhưng biết hết không có nghĩa là kể hết ngay. “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ là ví dụ thú vị: suốt phần đầu, người đọc chỉ được biết những gì Trương Sinh biết, tức lời ngây thơ của bé Đản về một người cha đêm nào cũng đến. Người kể không nói trước cho ta rằng đó chỉ là cái bóng.

Phải đến cuối truyện, khi bé Đản chỉ bóng Trương Sinh trên vách và gọi đó là cha, người kể mới cho biết ngày thường Vũ Nương hay đùa con, trỏ bóng mình mà bảo là cha Đản. Cách sắp xếp thông tin ấy khiến người đọc phần nào cùng chịu cảm giác của Trương Sinh: có chút nghi ngờ, rồi bàng hoàng và xót xa khi sự thật bày ra. Nỗi oan của Vũ Nương vì thế càng nặng.

Bài học cho việc phân tích nhân vật: ngoài câu hỏi ai nhìn, hãy hỏi thêm người kể cho ta biết điều gì vào lúc nào. Thứ tự hé lộ thông tin là một cách điều khiển cảm xúc của người đọc đối với nhân vật, và là chỗ thể hiện tay nghề của tác giả.

Các bước đưa điểm nhìn vào bài phân tích nhân vật

Điểm nhìn không nên là một đoạn lý thuyết tách rời. Hãy lồng nó vào lập luận về nhân vật theo trình tự sau.

  1. Xác định ngôi kể và người kể của tác phẩm hoặc đoạn trích.
  2. Xác định điểm nhìn chủ đạo: nhân vật được nhìn từ bên ngoài, từ bên trong, hay qua một nhân vật khác; điểm nhìn có dịch chuyển không.
  3. Chỉ ra điều người đọc được biết và không được biết về nhân vật do điểm nhìn ấy.
  4. Phân tích tác dụng: điểm nhìn tạo bất ngờ, tạo độ tin cậy, tạo sự gần gũi hay tạo độ lùi khách quan.
  5. Nối về nhân vật: nhờ điểm nhìn này, phẩm chất, bi kịch hay vẻ đẹp nào của nhân vật nổi bật hơn.

Chỉ cần hai ba câu đúng chỗ về điểm nhìn, bài phân tích nhân vật của bạn đã khác hẳn những bài chỉ tập trung vào nội dung. Đây là dấu hiệu của người đọc hiểu cách tác phẩm được làm ra.

Câu hỏi thường gặp

Ngôi kể thứ nhất có phải lúc nào cũng là điểm nhìn bên trong không?

Không hẳn. Người kể ngôi thứ nhất có thể là nhân vật chính tự kể về mình, khi đó là điểm nhìn bên trong; nhưng cũng có thể là người chứng kiến kể về nhân vật khác, như ông giáo kể về lão Hạc, khi đó nhân vật chính được nhìn từ bên ngoài.

Làm sao nhận ra điểm nhìn trong truyện kể ở ngôi thứ ba?

Hãy chú ý cảnh vật, sự việc được cảm nhận qua giác quan, cảm xúc của ai. Nếu các câu tả cảnh mang tâm trạng của một nhân vật, có những từ như thấy, nghe, nhớ gắn với nhân vật đó, nhiều khả năng điểm nhìn đang nằm trong nhân vật ấy.

Người kể không đáng tin là gì?

Đó là người kể mà lời kể có thể sai lệch do hiểu biết hạn chế, định kiến hay cố ý che giấu. Người đọc phải tự đối chiếu để nhận ra sự thật. Ông giáo trong “Lão Hạc” có lúc hiểu lầm nhưng không cố ý lừa dối, nên thường được xem là người kể hạn tri hơn là không đáng tin.

Đề đọc hiểu hỏi “tác dụng của ngôi kể” thì trả lời thế nào?

Hãy nêu ngôi kể, rồi chỉ ra tác dụng với nội dung cụ thể của văn bản: tạo cảm giác chân thực, giúp bộc lộ nội tâm, tạo khoảng cách khách quan hay tạo bất ngờ. Tránh câu trả lời chung chung có thể áp cho mọi truyện; luôn gắn với nhân vật và chi tiết của đề.

Có nên thử viết lại một đoạn truyện theo điểm nhìn khác không?

Đó là bài tập rất tốt để hiểu sức mạnh của điểm nhìn, ví dụ viết lại cảnh bán chó theo cảm nhận của lão Hạc. Tuy vậy, đây là bài luyện cảm thụ, không nên đưa vào bài nghị luận, và khi viết nhớ giữ đúng chi tiết gốc, không bịa thêm sự việc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138