Phân tích nhân vật trong một truyện chưa từng học vẫn làm được nếu bạn đọc văn bản hai lượt: lượt đầu nắm tình huống và người kể, lượt sau đánh dấu chi tiết về nhân vật theo bốn nhóm (ngoại hình, hành động, lời nói, nội tâm), rồi rút nhận định từ chính những chi tiết đó. Thứ bạn cần không phải kiến thức thuộc sẵn về tác phẩm, mà là kỹ năng đọc và thói quen chỉ nói điều văn bản cho phép.
Đề dùng văn bản ngoài sách giáo khoa ngày càng quen thuộc, vì nó đánh giá được bạn có đọc được một văn bản mới hay không, thay vì đã học thuộc bài phân tích có sẵn hay chưa. Bài này đi qua cách đọc hai lượt, bảng bốn nhóm chi tiết, cách tận dụng phần tóm tắt và chú thích, một ví dụ với đoạn truyện giả định do người biên tập tự viết, giới hạn của suy luận và một dàn ý nhanh cho giờ kiểm tra.
Đọc lượt một: nắm khung câu chuyện
Lượt đầu đọc liền một mạch, không dừng lại phân tích. Mục tiêu là trả lời được những câu hỏi khung dưới đây, ghi rất ngắn ra nháp.
- Ai là nhân vật chính, có những nhân vật nào khác và quan hệ giữa họ ra sao?
- Chuyện xảy ra ở đâu, khi nào, trong hoàn cảnh nào; phần tóm tắt phía trên đoạn trích nói gì?
- Ai kể chuyện: người kể giấu mình hay một nhân vật xưng hô ngôi thứ nhất? Người kể nhìn từ bên ngoài hay biết cả suy nghĩ của nhân vật?
- Tình huống chính là gì: chuyện gì xảy ra khiến nhân vật phải bộc lộ mình?
- Đoạn trích kết thúc ở đâu, nhân vật có thay đổi gì so với đầu đoạn không?
- Đề hỏi khía cạnh nào của nhân vật; đọc lại đề sau lượt một để biết lượt hai cần tìm gì.
Đừng bỏ qua bước người kể. Nếu truyện kể bằng một nhân vật xưng ngôi thứ nhất, những gì bạn biết về nhân vật chính đều qua mắt người đó, có thể kèm cả định kiến hay tình cảm riêng. Nhận ra điều này giúp bạn tránh coi mọi lời người kể là sự thật khách quan.
Đọc lượt hai: đánh dấu bốn nhóm chi tiết
Lượt hai đọc chậm, cầm bút, đánh dấu các chi tiết về nhân vật bằng bốn ký hiệu khác nhau. Sau lượt này, bạn sẽ có nguyên liệu sắp sẵn theo nhóm.
| Nhóm chi tiết | Ký hiệu gợi ý | Câu hỏi khi đánh dấu |
|---|---|---|
| Ngoại hình | Gạch chân một nét | Chi tiết ngoại hình nào được nhắc lại hoặc tả kỹ? Nó gợi gì về hoàn cảnh, tính cách? |
| Hành động, cử chỉ | Khoanh tròn | Nhân vật làm gì ở thời điểm quan trọng? Có hành động nào bất ngờ, trái thói quen? |
| Lời nói | Ngoặc vuông | Nhân vật nói gì, nói với ai, giọng ra sao? Có điều gì nhân vật không nói ra? |
| Nội tâm | Gạch chân hai nét | Có câu nào cho biết nhân vật nghĩ gì, cảm thấy gì? Cảnh vật có nhuốm tâm trạng nhân vật không? |
Sau khi đánh dấu, nhìn xem nhóm nào dày nhất. Nếu đoạn trích dày đặc nội tâm, đề nhiều khả năng hướng tới diễn biến tâm lý; nếu dày hành động, phẩm chất nhân vật bộc lộ chủ yếu qua việc làm. Nhóm dày nhất thường là chỗ nhà văn đặt trọng tâm.
Tiếp theo, gom các chi tiết đã đánh dấu thành hai đến bốn cụm, mỗi cụm cùng nói lên một nét. Mỗi cụm sẽ thành một luận điểm.
Tận dụng phần tóm tắt, chú thích và tên truyện
Phần tóm tắt phía trên đoạn trích. Người ra đề thường tóm tắt phần lược bớt để bạn hiểu bối cảnh. Đây là nguồn thông tin hợp lệ, bạn được dùng nó để đặt nhân vật vào mạch truyện, nhưng không nên phân tích kỹ những gì chỉ có trong tóm tắt, vì đó không phải câu chữ của nhà văn.
Chú thích về tác giả. Một hai dòng giới thiệu tác giả, phong cách hay đề tài quen thuộc có thể gợi hướng đọc. Nhưng đừng để chú thích dẫn dắt hoàn toàn; luận điểm phải đến từ văn bản.
Chú thích từ ngữ. Từ địa phương, từ cổ được chú thích thường là những từ quan trọng. Nếu một từ được giải nghĩa, rất có thể nó nằm ở chỗ đáng phân tích.
Tên truyện. Tên truyện nhiều khi gói ý nghĩa của nhân vật hoặc tình huống. Hãy tự hỏi tên truyện liên quan thế nào tới nhân vật bạn đang phân tích; câu trả lời có thể thành một ý ở phần đánh giá.
Câu hỏi đọc hiểu phía trước. Nếu đề có phần đọc hiểu trên cùng văn bản, các câu hỏi ấy thường gợi những chi tiết quan trọng. Câu trả lời của bạn ở phần đọc hiểu có thể dùng lại làm dẫn chứng.
Minh hoạ với một đoạn truyện giả định
Để minh hoạ cách làm mà không đụng tới văn bản có bản quyền, dưới đây là một đoạn truyện ngắn giả định do người biên tập tự viết, không trích từ tác phẩm nào.
Chiều nào ông Tư cũng kê chiếc ghế nhựa ra đầu hẻm, bày mấy cái mỏ lết đã mòn cán. Từ ngày bà mất, ông sửa xe đạp mà chẳng mấy khi lấy tiền của bọn học trò. Hôm ấy thằng bé nhà cuối hẻm dắt xe tới, săm thủng hai chỗ, mặt cúi gằm. Ông vá xong, nó lúng túng móc túi đưa mấy đồng tiền lẻ nhàu nát. Ông xua tay, rồi như sực nhớ ra điều gì, ông đứng dậy vào nhà, lát sau mang ra chiếc đèn xe cũ của đứa con trai đi xa đã lâu, lặng lẽ lắp vào ghi đông xe nó. "Đường về tối, đi cho cẩn thận." Thằng bé đạp đi rồi, ông còn ngồi nhìn mãi về cuối hẻm.
Đánh dấu theo bốn nhóm: ngoại hình và đồ vật gắn với ông (mỏ lết mòn cán, chiếc ghế nhựa); hành động (không lấy tiền, xua tay, vào nhà lấy chiếc đèn của con trai, lắp đèn cho đứa bé); lời nói (một câu dặn ngắn); nội tâm (không có câu nào nói thẳng, chỉ có cử chỉ ngồi nhìn mãi). Gom lại, có thể rút hai nhận định: ông Tư là người nhân hậu lặng lẽ, giúp người không cần đáp lại; và đằng sau sự nhân hậu là nỗi cô đơn, nhớ thương người thân vắng mặt.
Nhận định thứ hai là chỗ phân tích có chiều sâu, nhưng nó chỉ đứng được vì có căn cứ: bà đã mất, con trai đi xa đã lâu, chiếc đèn của con được trao cho đứa trẻ khác, và cái nhìn theo mãi. Không có chi tiết nào nói "ông buồn", nhưng các chi tiết cùng chỉ về một hướng.
Giới hạn của suy luận: nói đến đâu là vừa
Phân tích văn bản lạ đòi hỏi suy luận, nhưng suy luận phải có điểm tựa. Quy tắc dễ nhớ: mỗi nhận định cần ít nhất hai chi tiết cùng chỉ về một hướng. Một chi tiết đơn lẻ có thể giải thích nhiều cách; hai ba chi tiết cùng hướng mới đủ để kết luận.
Với đoạn truyện giả định ở trên, nói "ông Tư cô đơn và nhớ con" là suy luận có căn cứ. Nói "ông Tư giận con trai vì con bỏ đi" là vượt quá văn bản, vì không có chi tiết nào gợi sự giận. Nói "ông từng là thợ cơ khí giỏi nhất vùng" là bịa thêm. Khi muốn nêu một suy luận còn để ngỏ, hãy dùng những từ như "có lẽ", "dường như", "phải chăng", để người đọc thấy đó là cách hiểu của bạn chứ không phải điều văn bản khẳng định.
Một giới hạn khác là kiến thức ngoài văn bản. Nếu bạn biết tác giả từng viết những truyện khác, có thể nhắc một câu ở phần đánh giá, nhưng không được dùng hiểu biết đó thay cho phân tích văn bản trước mặt. Người chấm đánh giá khả năng đọc văn bản được cho.
Ngược lại, đừng sợ suy luận đến mức chỉ kể lại. Bài chỉ nhắc lại những gì văn bản viết, không rút ra nhận định nào, cũng là bài chưa đạt. Vị trí đúng nằm giữa: nói nhiều hơn chữ trên trang, nhưng mọi điều nói thêm đều chỉ ra được nó đến từ chi tiết nào.
Viết một luận điểm cho truyện lạ: đoạn mẫu ngắn
Từ đoạn truyện giả định về ông Tư, dưới đây là phần đầu của luận điểm thứ hai, luận điểm về nỗi cô đơn ẩn sau lòng tốt. Đoạn dừng ở giữa để bạn tự viết tiếp; mục đích là thấy cách đưa suy luận vào câu văn kèm căn cứ.
"Lòng tốt của ông Tư không ồn ào, và đằng sau nó dường như là một nỗi trống vắng. Truyện chỉ nhắc thoáng qua rằng bà đã mất và đứa con trai đi xa đã lâu, nhưng hai chi tiết ấy đủ để người đọc hiểu vì sao chiều nào ông cũng ra ngồi đầu hẻm. Chiếc đèn xe của con trai, thứ hẳn đã được cất giữ suốt bấy lâu, nay được lắp vào xe một đứa trẻ khác: ông trao đi cả một phần kỷ niệm. Câu dặn duy nhất của ông, ngắn và mộc, nghe như lời một người cha dặn con..."
Chú ý các từ "dường như", "hẳn" và "nghe như": chúng cho thấy người viết đang suy luận, nhưng mỗi suy luận đều đứng trên một chi tiết có trong văn bản. Đoạn không khẳng định ông Tư buồn hay nhớ con, mà để các chi tiết cùng chỉ về hướng ấy. Khi viết tiếp, bạn có thể phân tích cái nhìn theo mãi về cuối hẻm ở câu kết truyện, rồi khép luận điểm bằng một nhận định về cách nhà văn để cảm xúc nằm trong hành động thay vì gọi tên.
Dàn ý nhanh cho giờ kiểm tra
Với văn bản lạ, thời gian đọc dài hơn bình thường, nên dàn ý cần gọn. Khung dưới đây đủ cho một bài phân tích nhân vật trong đoạn trích chưa học.
- Mở bài: tên tác giả, tác phẩm theo chú thích; nhân vật; nhận định chung rút ra sau khi đọc.
- Khái quát: tình huống của nhân vật trong đoạn trích, dựa vào phần tóm tắt nếu có, chỉ hai ba câu.
- Luận điểm 1: nét thứ nhất của nhân vật, dựa trên cụm chi tiết dày nhất; trích ngắn và phân tích.
- Luận điểm 2: nét thứ hai hoặc nét ẩn sâu hơn, dựa trên cụm chi tiết thứ hai; nêu rõ suy luận và căn cứ.
- Luận điểm 3 (nếu có thời gian): sự thay đổi của nhân vật trong đoạn, hoặc quan hệ với nhân vật khác.
- Nghệ thuật: người kể và điểm nhìn, cách dùng chi tiết, ngôn ngữ; chỉ chọn cái nổi bật trong đoạn.
- Đánh giá: nhân vật gợi suy nghĩ gì về con người; liên hệ tên truyện nếu phù hợp.
- Kết bài: khẳng định lại, nêu ấn tượng riêng ngắn gọn.
Nếu luyện ở nhà, hãy nhờ thầy cô hoặc bạn bè chọn giúp những truyện ngắn bạn chưa đọc, rồi luyện cả quy trình đọc hai lượt trong thời gian giới hạn. Luyện với văn bản thật sự mới mới rèn được kỹ năng; đọc lại truyện đã quen thì não sẽ dựa vào trí nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Không biết gì về tác giả thì mở bài thế nào?
Dùng thông tin trong chú thích của đề, thường đủ để giới thiệu tên tác giả và tác phẩm. Nếu chú thích quá ít, mở bài có thể đi thẳng vào nhân vật và tình huống. Không nên bịa thêm thông tin về tác giả hay năm sáng tác.
Có được dùng nội dung phần tóm tắt làm dẫn chứng không?
Được dùng để đặt nhân vật vào bối cảnh, nhưng không nên coi là dẫn chứng chính. Phần tóm tắt là lời người ra đề, không phải câu chữ của nhà văn. Luận điểm nên dựa chủ yếu vào chi tiết trong đoạn trích được in.
Đọc xong vẫn không hiểu nhân vật thì phải làm sao?
Quay lại bước đánh dấu bốn nhóm chi tiết và tìm nhóm dày nhất. Hỏi xem nhân vật làm gì ở thời điểm căng nhất của đoạn. Hành động ở bước ngoặt thường là chìa khoá. Nếu vẫn mơ hồ, hãy nêu một nhận định thận trọng và chứng minh kỹ bằng chi tiết thay vì đoán xa.
Có nên so sánh với nhân vật trong tác phẩm đã học không?
Có thể, ở mức một hai câu trong phần đánh giá, khi có điểm gặp gỡ rõ. Không nên biến bài thành bài so sánh, và không được dùng cách hiểu về nhân vật đã học để áp đặt cho nhân vật mới.
Văn bản dài quá, không đủ thời gian đọc hai lượt thì sao?
Lượt một có thể đọc nhanh, tập trung vào câu đầu và câu cuối mỗi đoạn để nắm khung. Lượt hai chỉ đọc kỹ những phần liên quan tới khía cạnh đề hỏi. Bỏ qua hẳn lượt hai thường dẫn tới bài kể lại thay vì phân tích.
Truyện kể ở ngôi thứ nhất thì phân tích nhân vật người kể thế nào?
Khi người kể cũng là nhân vật, ta biết nhiều về suy nghĩ của họ qua chính lời kể. Hãy chú ý cách họ nhìn người khác và nhìn chính mình, những điều họ tự nhận và những điều họ không nhận ra. Khoảng cách giữa hai thứ đó thường là chỗ đáng phân tích.