Lỗi hay gặp nhất khi viết bài phân tích nhân vật là kể lại truyện thay vì phân tích, tiếp theo là khen chung chung, đặt sự việc vào chỗ của luận điểm, nhớ nhầm hoặc tô vẽ thêm chi tiết, suy diễn vượt quá văn bản và lạc khỏi phạm vi đề. Những lỗi này không làm bài sai hẳn, nhưng làm bài dài mà mỏng, đọc xong không thấy người viết hiểu nhân vật hơn người chưa đọc tác phẩm bao nhiêu.
Bài này đi qua từng lỗi kèm dấu hiệu nhận ra trong bài của chính bạn và một câu viết lại để so sánh trước – sau. Cuối bài có quy trình tự soát sau khi viết. Mục đích không phải để sợ sai, mà để biết bài mình đang yếu ở đâu và sửa đúng chỗ.
Lỗi số một: kể lại truyện thay vì phân tích
Dấu hiệu dễ thấy nhất: đoạn văn của bạn đi theo đúng thứ tự sự việc trong truyện, mỗi câu bắt đầu bằng "sau đó", "rồi", "đến khi", và đến cuối đoạn mới có một câu nhận xét. Người chấm đọc đoạn như vậy giống như đọc bản tóm tắt; họ biết bạn đã đọc truyện, nhưng chưa biết bạn nghĩ gì.
Ví dụ một câu kể: "Lão Hạc bán cậu Vàng, sau đó sang kể với ông giáo, lão khóc và nói con chó đã bị bắt." Câu viết lại theo hướng phân tích: "Việc bán cậu Vàng là một quyết định giằng xé: con chó là kỷ vật của đứa con trai đi xa, là người bạn duy nhất của tuổi già, vậy mà lão phải bán vì không còn sức nuôi, lại không muốn tiêu vào số tiền và mảnh vườn để dành cho con. Tiếng khóc của lão khi kể lại không chỉ là thương con vật, mà là nỗi day dứt của một người tự thấy mình đã lừa một sinh linh tin cậy mình."
Câu viết lại vẫn nhắc sự việc, nhưng sự việc được đặt sau một nhận định ("một quyết định giằng xé") và được lý giải ("vì sao giằng xé"). Đó là công thức chung để sửa lỗi kể: mở đầu bằng nhận định, chỉ dùng sự việc làm bằng chứng, và luôn có một câu trả lời cho câu hỏi "vì sao" hay "điều đó nói lên gì".
Một cách tự kiểm nhanh: gạch chân mọi câu chỉ thuật lại sự việc. Nếu số câu gạch chân chiếm hơn một nửa đoạn, đoạn đó cần viết lại. Phần kể nên ngắn nhất có thể, đủ để người đọc biết bạn đang nói tới chi tiết nào.
Lỗi khen chung chung và những từ rỗng
"Để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc." Câu này đúng với hầu hết nhân vật nổi tiếng nên không nói gì. Thay bằng ấn tượng cụ thể: ấn tượng về điều gì, đến từ chi tiết nào.
"Nhân vật có tâm hồn đẹp." Đẹp ở đâu? Lòng thương người, sự nhẫn nhịn, hay khát vọng sống? Mỗi chữ "đẹp" nên được thay bằng một phẩm chất gọi được tên.
"Nghệ thuật miêu tả đặc sắc." Đặc sắc ở phương diện nào, chi tiết nào, tạo hiệu quả gì? Một câu nghệ thuật không có ví dụ là câu khen suông.
"Tác giả đã rất thành công khi xây dựng nhân vật." Thành công được chứng minh bằng phân tích, không phải bằng lời tuyên bố. Nếu phần trước đã phân tích tốt, câu này thừa; nếu chưa, câu này không cứu được.
Chồng chất tính từ. "Một con người vô cùng đáng thương, bất hạnh, khổ đau, tội nghiệp" dùng bốn tính từ cho một ý. Chọn một từ chính xác nhất rồi chứng minh nó.
Cách sửa chung. Mỗi lần định viết một lời khen, hãy viết ngay sau đó chữ "vì" rồi điền lý do từ văn bản. Nếu không điền được, xoá lời khen. Nếu điền được, thường phần lý do đã đủ hay đến mức lời khen trở nên không cần thiết.
Luận điểm là sự việc, không phải nhận định
Luận điểm là xương sống của bài. Một luận điểm yếu kéo cả đoạn xuống, dù dẫn chứng có phong phú đến đâu. Bảng dưới so sánh một số luận điểm yếu và cách viết lại.
| Luận điểm yếu | Vì sao yếu | Viết lại |
|---|---|---|
| Tràng dẫn vợ về nhà | Chỉ là sự việc, không có nhận xét | Trên đường đưa vợ về, Tràng quên cái đói, thấy mình như được làm người lớn |
| Ông Hai rất yêu làng | Quá chung, đúng với cả truyện | Tin làng theo giặc biến niềm tự hào về làng thành nỗi nhục khiến ông Hai không dám ngẩng mặt |
| Vũ Nương là người phụ nữ tốt | Chữ "tốt" không chứng minh được bằng một nhóm chi tiết rõ | Vũ Nương giữ trọn đạo làm vợ, làm dâu trong những năm chồng đi lính |
| Bé Thu không nhận cha | Sự việc, chưa có nhận định | Sự cự tuyệt quyết liệt của bé Thu bắt nguồn từ tình yêu dành cho người cha trong tấm ảnh |
| Liên ngồi đợi tàu | Sự việc | Chuyến tàu đêm là khoảnh khắc Liên được chạm vào một thế giới khác hẳn phố huyện tù đọng |
Để ý cột viết lại: mỗi luận điểm vẫn chứa một sự việc, nhưng sự việc được nối với một nhận xét có thể tranh luận được. Một luận điểm tốt là câu mà người đọc có thể hỏi "thật vậy sao, chứng minh đi", và đoạn văn sau đó chính là câu trả lời.
Khi lập dàn ý, hãy viết luận điểm thành câu đầy đủ, có chủ ngữ và vị ngữ, thay vì chỉ ghi vài chữ như "tình yêu làng". Viết thành câu buộc bạn phải nghĩ ra nhận định.
Nhớ nhầm, tô vẽ thêm chi tiết và nhầm nhân vật
Lỗi kiến thức về tác phẩm bị đánh giá nặng hơn lỗi diễn đạt, vì nó cho thấy người viết không nắm văn bản. Dạng phổ biến là nhầm tên giữa các nhân vật dễ lẫn: Mị trong Vợ chồng A Phủ với Mỵ Châu trong truyền thuyết; người vợ nhặt, được gọi là "thị" trong Vợ nhặt, với Thị Nở trong Chí Phèo; hay gán lời của nhân vật này cho nhân vật khác.
Dạng thứ hai khó thấy hơn: tô vẽ thêm. Người viết nhớ đại ý một chi tiết rồi tự thêm thắt cho sinh động, như thêm câu thoại nhân vật chưa từng nói, thêm giọt nước mắt văn bản không tả, hay ghép hai cảnh khác nhau thành một. Những chi tiết bịa nghe rất hợp lý, nên chính người viết cũng dễ tin là thật.
Dạng thứ ba là sai thông tin ngoài văn bản: năm sáng tác, hoàn cảnh ra đời, tên tập truyện. Nguyên tắc an toàn là chỉ ghi khi chắc chắn, không chắc thì bỏ. Thiếu một năm sáng tác không làm bài yếu đi, ghi sai thì người chấm nhận ra ngay.
Cách phòng: khi ôn, đọc lại văn bản gốc trong sách thay vì chỉ đọc bài phân tích có sẵn, vì bài phân tích có thể đã diễn đạt lại khác nguyên văn. Lập một danh sách các cặp tên dễ nhầm và các câu trích then chốt, kiểm lại trước mỗi kỳ kiểm tra.
Suy diễn quá đà và áp cách nhìn hôm nay lên nhân vật
Phân tích cần suy luận, nhưng suy luận phải có căn cứ trong văn bản. Lỗi suy diễn thường bắt đầu bằng một chi tiết thật, rồi người viết đi xa hơn nhiều so với điều chi tiết ấy cho phép. Ví dụ, từ việc Chí Phèo xách dao đến nhà Bá Kiến, kết luận Chí là người "có tinh thần đấu tranh giai cấp rõ ràng" là gán cho nhân vật một ý thức văn bản không thể hiện; điều văn bản cho thấy là phản ứng tuyệt vọng của một người bị cự tuyệt quyền làm người.
Dạng khác là áp chuẩn mực hôm nay lên nhân vật sống trong hoàn cảnh khác. Trách Vũ Nương sao không giải thích rõ ràng với chồng mà lại tìm đến cái chết, hay coi Tràng là liều lĩnh vô trách nhiệm khi lấy vợ giữa nạn đói, là bỏ qua bối cảnh xã hội mà nhà văn dựng lên. Việc đặt câu hỏi về nhân vật là chính đáng và có thể làm bài sâu hơn, nhưng câu hỏi cần được trả lời trong khung của tác phẩm và thời đại.
Với nhân vật dân gian, cần nhớ đặc trưng thể loại. Những tranh luận như việc Tấm trả thù Cám ở cuối truyện có quá tay không là chuyện có thể bàn, nhưng nếu bàn thì nên đặt trong quan niệm thiện – ác của truyện cổ tích và nói rõ có nhiều dị bản, không phán xét nhân vật như một người thật ngoài đời.
Dấu hiệu tự nhận ra: bạn viết một nhận định mà không chỉ ra được ít nhất hai chi tiết cùng hướng trong văn bản. Khi đó, hoặc làm nhẹ nhận định bằng "có lẽ", "phần nào", hoặc bỏ đi.
Quy trình tự soát sau khi viết
Nếu còn năm đến mười phút cuối giờ, hãy soát theo thứ tự dưới đây. Thứ tự đi từ lỗi nặng đến lỗi nhẹ, để thời gian ít cũng sửa được cái quan trọng nhất.
- Đọc lại đề, rồi đọc câu đầu của mỗi đoạn thân bài: các câu này có trả lời đúng câu đề hỏi, đúng phạm vi không?
- Soát tên nhân vật, tên tác phẩm, tác giả và mọi câu đặt trong ngoặc kép: có câu nào bạn không chắc là nguyên văn không? Nếu có, bỏ ngoặc kép và diễn đạt lại.
- Tìm đoạn kể dài nhất và rút gọn phần kể, thêm một câu lý giải nếu thiếu.
- Tìm các từ khen rỗng như "sâu sắc", "đặc sắc", "thành công", "ấn tượng" và xem mỗi từ đã có lý do đi kèm chưa.
- Kiểm vế phụ của đề, nếu có, đã có đoạn riêng chưa.
- Đọc kết bài: có chép lại mở bài không, có mở ra vấn đề mới lạc đề không.
- Cuối cùng mới soát chính tả, dấu câu, lặp từ "nhân vật" quá dày và cách gọi nhân vật trước sau có thống nhất không.
Khi luyện ở nhà, bạn có thể đổi bài với bạn học và soát cho nhau theo đúng danh sách này. Nhìn lỗi trong bài người khác thường dễ hơn nhìn trong bài mình, và sau vài lần, bạn sẽ bắt đầu nhận ra chính những lỗi đó trong bài mình.
Câu hỏi thường gặp
Kể bao nhiêu thì được coi là vừa trong bài phân tích nhân vật?
Phần kể chỉ nên đủ để người đọc biết bạn đang nói tới chi tiết nào, thường một hai câu trước mỗi phân tích. Phần tóm tắt chung ở đầu thân bài nên ngắn. Nếu phần kể trong một đoạn dài hơn phần phân tích, đó là dấu hiệu cần rút gọn.
Có nên dùng nhiều từ Hán Việt cho bài văn trang trọng hơn không?
Từ ngữ trang trọng không làm bài sâu hơn. Dùng từ chính xác quan trọng hơn dùng từ to. Một câu giản dị mà đúng ý thuyết phục hơn câu chất đầy từ Hán Việt mà người viết không chắc nghĩa, và dùng sai nghĩa còn bị trừ điểm.
Gọi nhân vật là hắn, y, thị có được không?
Nên theo cách văn bản gọi hoặc dùng tên nhân vật. Nam Cao gọi Chí Phèo là hắn, Kim Lân gọi người vợ nhặt là thị, trích lại cách gọi đó là hợp lý. Trong lời phân tích của bạn, dùng tên nhân vật là an toàn nhất, và nên thống nhất từ đầu đến cuối.
Làm sao tránh lặp từ nhân vật quá nhiều?
Thay bằng tên riêng, bằng cụm từ chỉ vai trò như người mẹ nghèo, ông lão, cô con dâu gạt nợ, hoặc bằng đại từ phù hợp. Không nên thay bằng những biệt danh tự đặt thiếu tôn trọng. Đôi khi chỉ cần gộp hai câu ngắn thành một câu là bớt được một lần lặp.
Có được nêu quan điểm không đồng tình với nhân vật không?
Được, nếu có lập luận và căn cứ từ văn bản, và đặt nhân vật trong bối cảnh của tác phẩm. Bày tỏ chính kiến cho thấy bạn đọc chủ động. Điều cần tránh là phán xét nhân vật bằng chuẩn mực hiện nay mà bỏ qua hoàn cảnh nhà văn đã dựng.
Nên sửa bài theo thứ tự nào khi thời gian ít?
Sửa lỗi lạc đề và lỗi kiến thức trước, vì đó là lỗi nặng nhất. Tiếp theo là rút phần kể, thêm lý giải. Chính tả và dấu câu để cuối. Nếu chỉ còn hai phút, hãy kiểm tên nhân vật và các câu trong ngoặc kép.