Mở bài phân tích nhân vật cần làm ba việc trong vài câu: giới thiệu tác giả và tác phẩm ở mức cần thiết, gọi tên nhân vật, và nêu đúng vấn đề đề bài hỏi. Kết bài làm ngược lại: khẳng định lại vấn đề bằng cách nói khác đi, đánh giá ý nghĩa của nhân vật, và để lại một suy nghĩ hay ấn tượng của chính người viết.
Cái khác giữa một mở bài bình thường và một mở bài khiến người đọc muốn đọc tiếp nằm ở câu đầu tiên: bạn bước vào từ đâu. Bài này đi qua năm cách vào đề hay dùng cho bài phân tích nhân vật, bốn cách khép bài, mỗi cách một đoạn mẫu ngắn để bạn thấy nhịp câu, kèm những lỗi làm mở bài dài mà rỗng. Các đoạn mẫu chỉ để tham khảo cách làm; bạn nên viết lại bằng giọng của mình.
Mở bài cần đủ gì và dài bao nhiêu
Một mở bài phân tích nhân vật đầy đủ chỉ cần ba thông tin: tác giả, tác phẩm, nhân vật cùng vấn đề cần bàn. Thông tin về tác giả nên chọn một nét gắn với nhân vật chứ không phải tiểu sử. Viết về Chí Phèo, nét cần nhắc ở Nam Cao là ngòi bút hiện thực viết về người nông dân bị đẩy vào đường cùng và sự trân trọng phần người trong họ, không phải năm sinh, quê quán.
Vấn đề cần bàn phải khớp từ khoá đề. Đề hỏi "diễn biến tâm trạng" thì mở bài nói về diễn biến tâm trạng, đề hỏi "vẻ đẹp" thì mở bài nói vẻ đẹp. Nhiều mở bài giới thiệu nhân vật rất hay nhưng chỉ nói chung chung "để lại ấn tượng sâu sắc", người đọc không biết bài sẽ đi theo hướng nào.
Về độ dài, với bài kiểm tra thông thường, ba đến năm câu là đủ. Mở bài trực tiếp có thể chỉ hai câu. Mở bài gián tiếp dài hơn một chút vì cần một câu dẫn, nhưng nếu phần dẫn chiếm quá nửa mở bài thì bạn đang đi vòng. Quy tắc dễ nhớ: đến câu thứ ba, người đọc phải biết tên nhân vật.
Viết mở bài vào lúc nào cũng là một lựa chọn. Có người viết sau cùng, khi đã biết thân bài thật sự nói gì. Trong giờ kiểm tra, cách an toàn là viết nháp ngắn ngay sau khi lập dàn ý, rồi chỉnh lại nếu còn thời gian.
Năm cách vào đề cho bài phân tích nhân vật
Đi từ tác giả. Câu đầu nói về phong cách hoặc mối quan tâm của nhà văn, rồi thu về tác phẩm và nhân vật. Cách này an toàn, hợp hầu hết các đề, nhưng dễ thành công thức nếu câu về tác giả là câu dùng được cho ai cũng được.
Đi từ đề tài hoặc kiểu nhân vật. Câu đầu nói về một mảng đề tài (người nông dân trước Cách mạng, người phụ nữ trong văn học trung đại) hoặc một kiểu nhân vật, rồi đặt nhân vật cần phân tích như một trường hợp riêng. Cách này cho thấy bạn có tầm nhìn rộng, nhưng phải nói được nhân vật này khác những nhân vật cùng kiểu ở đâu.
Đi từ một chi tiết đắt. Mở bằng một chi tiết, một hình ảnh trong tác phẩm, rồi nói vì sao nhân vật đáng bàn. Cách này gây ấn tượng mạnh nhất, nhưng chi tiết phải thật tiêu biểu và bạn phải nhắc lại nó trong thân bài.
Đi từ một nhận định về văn chương. Câu đầu là một ý về nghề văn, về nhân vật nói chung, rồi áp vào nhân vật. Chỉ dùng khi bạn nhớ chính xác nhận định và tên người nói; không chắc thì diễn đạt bằng lời mình, không gán cho ai.
Đi từ đời sống. Một câu hỏi hay một quan sát gần gũi dẫn vào nhân vật. Cách này hợp với bài cảm nhận, ít hợp với đề yêu cầu phân tích chặt chẽ, và phải giữ ngắn để không thành bài nghị luận xã hội.
Đoạn mẫu ngắn cho từng cách vào đề
Mỗi đoạn dưới đây chỉ là một mở bài, không kèm thân bài. Chú ý chỗ câu dẫn kết thúc và chỗ vấn đề bắt đầu, vì đó là chỗ người mới hay bị dài dòng.
- Từ tác giả (Chí Phèo): "Nam Cao có cái nhìn tỉnh táo đến lạnh lùng về hiện thực, nhưng hiếm ai tin vào phần người trong con người khốn khổ như ông. Niềm tin ấy kết tinh trong Chí Phèo, nhân vật đi từ anh canh điền hiền lành đến con quỷ dữ làng Vũ Đại, rồi thức tỉnh vào buổi sáng có bát cháo hành của Thị Nở. Bài viết đi theo hành trình bi kịch ấy để thấy khát vọng làm người lương thiện của nhân vật."
- Từ đề tài (Vũ Nương): "Người phụ nữ trong văn học trung đại thường đẹp, đức hạnh mà bạc mệnh. Vũ Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương của Nguyễn Dữ là một gương mặt như thế, nhưng bi kịch của nàng bắt đầu từ một chi tiết rất đời thường: chiếc bóng trên vách. Phân tích nhân vật này là đi tìm điều gì đã đẩy một người vợ hiền đến cái chết oan khuất."
- Từ chi tiết (ông Hai): "Một ông lão đang hớn hở giữa quán nước bỗng nghe tin làng mình theo giặc, cổ nghẹn ắng hẳn lại, da mặt tê rân rân. Khoảnh khắc ấy trong truyện ngắn Làng của Kim Lân mở ra cả một cuộc giằng xé, nơi tình yêu làng của ông Hai phải đối diện với lòng yêu nước và sự gắn bó với kháng chiến."
- Từ đời sống (bé Thu): "Có những đứa trẻ thương cha theo cách bướng bỉnh nhất. Bé Thu trong Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng là một đứa trẻ như vậy: kiên quyết không nhận người cha có vết thẹo trên mặt, để rồi trong phút chia tay lại cất tiếng gọi ba xé lòng. Tình cảm của nhân vật này đáng để đọc kỹ từng chi tiết."
Để ý rằng không đoạn nào khen nhân vật "để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc". Thay cho lời khen chung, mỗi đoạn nêu một điều cụ thể mà thân bài sẽ chứng minh. Bạn có thể giữ khung câu nhưng nên thay câu chữ bằng cách nhìn của mình.
Kết bài cần làm gì và bốn cách khép bài
Kết bài không phải nơi tóm tắt lại các luận điểm. Nếu người đọc vừa đọc xong thân bài, nhắc lại y nguyên ba luận điểm là thừa. Kết bài tốt làm hai việc: nâng vấn đề lên một tầng khái quát hơn, và cho thấy người viết đã nghĩ gì sau khi phân tích.
Khép bằng đánh giá ý nghĩa. Nói nhân vật cho thấy điều gì về con người, về thời đại hay về tài năng nhà văn. Đây là cách phổ biến nhất. Ví dụ ngắn: "Qua Mị, Tô Hoài không chỉ tố cáo ách áp bức ở miền núi mà còn tin rằng sức sống của con người không bao giờ bị dập tắt hoàn toàn; chỉ cần một tiếng sáo, nó có thể bùng lên."
Khép bằng hình ảnh trở lại. Nhắc lại chi tiết đã dùng ở mở bài, nhưng với ý nghĩa sâu hơn sau khi phân tích. Cách này tạo vòng tròn chặt chẽ, rất hợp khi bạn mở bằng một chi tiết.
Khép bằng so sánh nhẹ. Đặt nhân vật cạnh một nhân vật cùng kiểu trong một câu để làm nổi bật nét riêng. Chỉ một câu thôi, vì kết bài không phải chỗ mở thêm một bài so sánh.
Khép bằng suy nghĩ của người đọc hôm nay. Nhân vật gợi cho em điều gì về cách sống, cách thương người. Cách này cần chân thành và ngắn; nếu thành bài học đạo đức dài, nó lấn sang nghị luận xã hội.
Những lỗi làm mở bài và kết bài dài mà rỗng
Người chấm đọc mở bài đầu tiên và kết bài cuối cùng, nên hai phần này ảnh hưởng đến ấn tượng chung nhiều hơn độ dài của chúng. Các lỗi dưới đây lặp lại rất nhiều trong bài làm của học sinh.
- Kể tiểu sử tác giả: năm sinh, quê quán, các tác phẩm chính, trong khi đề chỉ hỏi về một nhân vật.
- Câu dẫn quá xa: bắt đầu từ "văn học là nhân học" rồi đi ba câu mới đến tác phẩm.
- Gán nhận định cho người nổi tiếng khi không nhớ chính xác, hoặc tự bịa câu nói cho có vẻ uyên bác.
- Mở bài không nêu vấn đề, chỉ nêu tên nhân vật và khen chung.
- Kết bài chép lại mở bài, chỉ đổi vài chữ.
- Kết bài mở ra một vấn đề mới hoàn toàn mà thân bài chưa hề đụng tới.
- Kết bài bằng câu hô khẩu hiệu hoặc lời kêu gọi chung chung, không gắn với nhân vật.
- Viết kết bài vội trong một câu vì hết giờ; một kết bài ngắn nhưng đủ ý vẫn hơn bỏ trống.
Mẹo nhỏ khi tự sửa: che phần thân bài lại, chỉ đọc mở bài rồi đọc kết bài. Nếu hai đoạn này giống nhau quá, hoặc kết bài không cho thấy gì mới so với mở bài, hãy viết lại kết bài theo một trong bốn cách đã nêu.
Tự viết mở bài và kết bài của riêng mình
Các đoạn mẫu trong bài chỉ giúp bạn thấy nhịp và cấu trúc. Nếu học thuộc rồi chép vào bài, có hai rủi ro: đề đổi phạm vi thì mở bài lệch đề, và nhiều người cùng học một mẫu thì bài của bạn giống hệt bài của người khác. Người chấm nhận ra rất nhanh những câu mở bài lưu hành rộng.
Cách luyện hiệu quả là chọn một nhân vật quen, viết năm mở bài theo năm cách vào đề, mỗi cái không quá bốn câu. Sau đó đọc lại và chọn cái thấy tự nhiên nhất với mình. Làm vậy với ba bốn nhân vật, bạn sẽ có thói quen chọn điểm vào đề nhanh, không phải nghĩ lâu trong giờ kiểm tra.
Với kết bài, hãy luyện câu "sau khi phân tích, em thấy điều gì mà trước đó chưa thấy". Câu trả lời cho câu hỏi đó, viết lại cho gọn, thường là câu kết bài hay nhất, vì nó là của bạn và chỉ đúng với bài bạn vừa viết.
Nếu nhờ thầy cô góp ý, hãy đưa cả dàn ý kèm mở bài và kết bài. Hai phần đầu cuối chỉ đánh giá được khi đặt cạnh nội dung thân bài; một mở bài hay mà không khớp thân bài vẫn là mở bài chưa đạt.
Câu hỏi thường gặp
Mở bài trực tiếp có bị đánh giá thấp hơn mở bài gián tiếp không?
Không. Mở bài trực tiếp đúng, đủ ba thông tin, nêu rõ vấn đề vẫn là mở bài đạt. Gián tiếp chỉ tạo thêm ấn tượng khi câu dẫn liên quan thật sự đến nhân vật. Một mở bài gián tiếp dài dòng, dẫn xa còn kém hơn một mở bài trực tiếp gọn gàng.
Có nên trích thơ hay câu văn trong mở bài không?
Được, nếu câu trích ngắn, chính xác và gắn với nhân vật. Trích một câu văn của chính tác phẩm thường an toàn hơn trích lời bình của người khác, vì bạn chắc chắn hơn về câu chữ. Nếu không nhớ đúng nguyên văn, hãy diễn đạt bằng lời mình và không đặt trong ngoặc kép.
Kết bài có cần nêu bài học cho bản thân không?
Không bắt buộc. Với đề phân tích nhân vật, trọng tâm kết bài là đánh giá nhân vật và tác phẩm. Một câu suy nghĩ riêng ngắn gọn làm kết bài có dấu ấn, nhưng nếu biến thành một đoạn bài học dài thì bài lệch sang nghị luận xã hội.
Đề yêu cầu viết đoạn văn thì có cần mở bài, kết bài không?
Đoạn văn không có mở bài và kết bài như bài văn. Thay vào đó, câu đầu đoạn đóng vai trò câu chủ đề, nêu nhân vật và nhận định chính; câu cuối đoạn khép ý. Viết mở bài đầy đủ trong một đoạn văn ngắn sẽ làm đoạn bị loãng và thiếu chỗ cho phân tích.
Mở bài có nên nhắc năm sáng tác tác phẩm không?
Chỉ khi bạn nhớ chắc và năm đó có ý nghĩa với vấn đề, ví dụ tác phẩm viết trong kháng chiến hay sau một sự kiện lịch sử. Nếu không chắc, hãy bỏ. Một năm sai trong mở bài để lại ấn tượng xấu ngay từ đầu, trong khi không nhắc năm chẳng làm bài thiếu gì.
Làm sao để mở bài không giống bài của bạn cùng lớp?
Tránh dùng nguyên câu mở bài từ sách tham khảo hoặc mạng. Chọn điểm vào đề từ chi tiết mà chính bạn thấy ấn tượng khi đọc tác phẩm; mỗi người đọc sẽ dừng lại ở những chỗ khác nhau. Mở bài xuất phát từ trải nghiệm đọc của bạn tự nhiên sẽ khác người khác.