Phân tích diễn biến tâm lý nhân vật là chia dòng cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật thành các nấc, chỉ ra mỗi nấc biểu hiện qua câu chữ nào, và quan trọng nhất là lý giải vì sao nhân vật chuyển từ nấc này sang nấc kia. Thiếu phần lý giải, bài chỉ còn là danh sách cảm xúc: lúc đầu buồn, sau đó vui, cuối cùng quyết tâm.
Bài này đưa ra ba câu hỏi cho mỗi nấc tâm trạng, năm loại dấu hiệu tâm lý để tìm trong văn bản, rồi minh hoạ cách áp dụng qua hai đoạn quen thuộc: đêm tình mùa xuân của Mị trong Vợ chồng A Phủ và buổi sáng Chí Phèo tỉnh dậy sau đêm gặp Thị Nở. Cuối bài có một đoạn mẫu ngắn để bạn thấy nhịp viết, không phải để chép.
Diễn biến tâm lý khác tính cách ở chỗ nào
Tính cách là những nét tương đối bền của con người: hiền lành, nóng nảy, nhẫn nhịn, kiêu hãnh. Tâm lý là trạng thái bên trong ở một thời điểm: sững sờ, xấu hổ, hy vọng, tuyệt vọng. Phân tích diễn biến tâm lý là theo dõi trạng thái ấy thay đổi theo thời gian, dưới tác động của hoàn cảnh.
Hai thứ liên quan với nhau. Tính cách giải thích vì sao nhân vật phản ứng như vậy trước một sự việc; diễn biến tâm lý cho thấy tính cách ấy bộc lộ ra sao. Ông Hai trong Làng đau đớn đến thế khi nghe tin làng theo giặc chính vì ông yêu làng và hay khoe làng đến mức ai cũng biết. Nếu bạn chỉ phân tích tâm lý mà không nối với tính cách, sự đau đớn ấy trở nên khó hiểu.
Đề diễn biến tâm lý thường rơi vào những đoạn nhà văn dành nhiều chữ cho thế giới bên trong nhân vật: đêm tình mùa xuân của Mị, buổi sáng thức tỉnh của Chí Phèo, ông Hai nghe tin dữ rồi tin cải chính, Tràng trong buổi sáng đầu tiên có vợ, Liên đợi tàu. Những đoạn này thường có một tác nhân rõ, một bước ngoặt, và một trạng thái mới khác trước.
Vì vậy, việc đầu tiên khi gặp đề diễn biến là tìm ra bước ngoặt: chỗ nào nhân vật không còn như trước. Bước ngoặt chia đoạn văn thành trước và sau; nhiều khi bên trong mỗi phần còn có những nấc nhỏ hơn.
Ba câu hỏi cho mỗi nấc tâm trạng
Biểu hiện qua đâu? Tâm trạng không tự nó hiện ra trên trang giấy; nó được thể hiện qua ý nghĩ, cử chỉ, lời nói, cảm giác cơ thể, cách nhân vật nhìn cảnh vật. Câu trả lời cho câu hỏi này là phần dẫn chứng của bạn, và nó phải là chi tiết có thật trong văn bản.
Vì sao lại như vậy? Một nấc tâm trạng luôn có nguyên nhân: một tác động bên ngoài (tin tức, âm thanh, lời nói của người khác, men rượu) hoặc một chuyển động bên trong (ký ức trở về, một ý nghĩ chợt đến). Đây là phần phân biệt bài phân tích với bài kể lại, và cũng là phần nhiều bài bỏ trống.
Nói lên điều gì? Nấc tâm trạng ấy cho thấy gì về con người nhân vật và về cách nhìn của nhà văn. Mị thèm đi chơi cho thấy sức sống chưa chết hẳn. Chí Phèo thèm lương thiện cho thấy phần người chưa mất. Đây là phần đánh giá, thường nằm ở câu cuối của mỗi đoạn.
Áp dụng thế nào trong bài? Mỗi nấc tâm trạng thành một đoạn hoặc một ý lớn, trả lời đủ ba câu hỏi. Thứ tự hay dùng là nêu nhận định về nấc tâm trạng, chỉ ra biểu hiện kèm trích dẫn, lý giải nguyên nhân, rồi khép bằng ý nghĩa. Thứ tự này có thể linh hoạt, nhưng đủ ba phần là yêu cầu cứng.
Kiểm nhanh. Đọc lại mỗi đoạn và đánh dấu ba phần bằng ba màu. Đoạn nào thiếu màu thứ hai, tức thiếu lý giải, là đoạn cần viết thêm trước tiên.
Năm loại dấu hiệu tâm lý cần tìm trong văn bản
Khi đọc đoạn văn để phân tích tâm lý, hãy đánh dấu theo năm loại dưới đây. Nhà văn giỏi hiếm khi gọi tên cảm xúc thẳng thừng; họ để cảm xúc lộ ra qua những dấu hiệu này.
- Ý nghĩ và lời nửa trực tiếp: những câu văn mà giọng người kể hoà vào giọng nhân vật, như khi người kể dùng chính cách nghĩ, cách nói của nhân vật. Đây là nơi thế giới bên trong lộ rõ nhất.
- Cử chỉ nhỏ: cúi mặt, cười gượng, lảng chuyện, bước đi vội. Ông Hai cúi gằm mặt mà đi về nhà khi nghe tin làng theo giặc; cử chỉ ấy nói nỗi nhục rõ hơn mọi tính từ.
- Cảm giác cơ thể: nghẹn, tê, nóng ran, run. Câu "cổ ông lão nghẹn ắng hẳn lại, da mặt tê rân rân" cho thấy cú sốc trước khi ông kịp nghĩ gì.
- Cách nhìn cảnh vật: cảnh vật được tả qua mắt nhân vật thường nhuốm tâm trạng nhân vật. Cùng một không gian, lúc vui nhân vật thấy sáng sủa, lúc buồn thấy u ám.
- Lời nói và sự im lặng: câu hỏi lặp lại, câu nói bỏ lửng, hoặc sự im lặng ở chỗ đáng lẽ phải nói. Nhân vật tự hỏi đi hỏi lại một điều thường đang ở trạng thái giằng xé.
Năm loại này cũng là chất liệu cho phần nhận xét nghệ thuật. Khi bạn nói nhà văn "miêu tả tâm lý tinh tế", hãy chỉ ra tinh tế ở loại dấu hiệu nào: qua cảm giác cơ thể, qua độc thoại, hay qua cách nhìn cảnh vật.
Minh hoạ: đêm tình mùa xuân của Mị
Trước bước ngoặt, Mị sống như một cái bóng trong nhà thống lí Pá Tra: quen khổ, tưởng mình cũng là con trâu, con ngựa, không còn nghĩ đến chuyện thoát ra. Đây là nấc nền, cần nêu ngắn để làm điểm so sánh, vì cái đáng phân tích là sự hồi sinh.
Tác nhân đến từ bên ngoài: mùa xuân Hồng Ngài với cỏ gianh vàng ửng, tiếng trẻ con chơi quay, và nhất là tiếng sáo gọi bạn tình vọng lại. Rồi đến men rượu: Mị uống ực từng bát. Câu hỏi "vì sao" được trả lời bằng những tác nhân này, và bạn nên chỉ ra rằng chúng chạm tới ký ức: Mị nhớ lại thời con gái thổi sáo giỏi, nhiều người mê.
Biểu hiện tâm lý đi từ trong ra ngoài. Mị thấy phơi phới trở lại, ý thức về tuổi trẻ trở về trong câu "Mị còn trẻ lắm. Mị muốn đi chơi.". Ngay sau đó là ý nghĩ muốn ăn nắm lá ngón cho chết, một chi tiết nghịch lý mà bạn nên phân tích kỹ: khi biết mình còn trẻ, Mị mới thấy đau vì cuộc sống hiện tại, và ý muốn chết lúc này là dấu hiệu của ý thức sống chứ không phải của sự tê liệt. Rồi Mị hành động: lấy thêm mỡ cho đèn sáng, quấn lại tóc, với lấy váy hoa định đi chơi.
Nấc cuối là khi A Sử trói đứng Mị vào cột. Trong bóng tối, Mị vẫn nghe tiếng sáo, vẫn vùng bước đi như không biết mình đang bị trói, cho tới khi dây trói thít lại. Ý nghĩa: sức sống có thể bị trói buộc nhưng không bị giết chết; nó chính là cơ sở để giải thích hành động cắt dây cứu A Phủ về sau.
Minh hoạ: buổi sáng thức tỉnh của Chí Phèo
Bước ngoặt ở đây là đêm gặp Thị Nở và buổi sáng sau đó. Chí Phèo tỉnh dậy, lần đầu tiên sau nhiều năm không say. Nam Cao dựng sự thức tỉnh bằng âm thanh: tiếng chim hót ngoài kia vui vẻ, tiếng cười nói của những người đi chợ, anh thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá. Những âm thanh ấy vẫn có hằng ngày, nhưng hôm nay Chí mới nghe thấy; đó là dấu hiệu cách nhìn cảnh vật đã đổi.
Từ âm thanh, Chí trở về ký ức: ngày xưa hắn từng mơ có một gia đình nho nhỏ, chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải, nuôi một con lợn làm vốn liếng. Rồi hắn nhìn thấy hiện tại: đã già, cô độc, bệnh tật đang chờ. Nấc tâm trạng này là sự tỉnh táo đến xót xa, và nguyên nhân của nó là việc thoát khỏi cơn say, cộng với sự chăm sóc của Thị Nở đêm trước.
Bát cháo hành làm Chí ngạc nhiên rồi xúc động, mắt hình như ươn ướt. Lần đầu tiên hắn được một người đàn bà cho, chứ không phải giật cướp hay doạ nạt mà có. Từ đó nảy ra niềm khao khát làm hoà với mọi người, khao khát lương thiện, và hy vọng Thị Nở sẽ mở đường cho hắn trở lại.
Khi Thị Nở theo lời bà cô cự tuyệt, Chí rơi từ hy vọng xuống tuyệt vọng. Hắn uống rượu nhưng càng uống càng tỉnh, ngửi thấy hơi cháo hành, rồi xách dao đi. Phân tích nấc này cần chỉ ra rằng bi kịch nằm ở chỗ Chí đã tỉnh: con quỷ dữ không đau, chỉ người vừa thức tỉnh mới đau vì bị từ chối quyền làm người.
Viết đoạn phân tích một nấc tâm trạng: đoạn mẫu ngắn
Đoạn dưới đây phân tích một nấc tâm trạng của ông Hai ngay khi nghe tin làng theo giặc. Đoạn chỉ dài vừa phải để thấy cách xếp ba phần biểu hiện, nguyên nhân, ý nghĩa; trong bài thật, bạn sẽ viết bằng giọng của mình và chọn chi tiết theo cảm nhận riêng.
"Tin làng chợ Dầu theo giặc đến với ông Hai như một cú đánh bất ngờ. Ông chưa kịp nghĩ gì thì cơ thể đã phản ứng trước: cổ nghẹn ắng hẳn lại, da mặt tê rân rân, như thể có thứ gì vừa chặn ngang hơi thở. Kim Lân không viết ông đau khổ ra sao mà để cảm giác cơ thể nói thay, vì cú sốc thật sự luôn đến nhanh hơn ý nghĩ. Sở dĩ ông bàng hoàng đến vậy là vì làng không chỉ là nơi ông sinh ra, mà còn là niềm tự hào ông vẫn khoe với mọi người mỗi ngày. Niềm tự hào ấy càng lớn, nỗi nhục khi nó sụp đổ càng nặng; và chính sự nặng nề ấy cho thấy tình yêu làng của ông lớn đến mức nào."
Chú ý cấu trúc: câu đầu nêu nhận định về nấc tâm trạng; câu hai, ba đưa chi tiết và trích ngắn; câu bốn xen nhận xét nghệ thuật; câu năm lý giải nguyên nhân; câu cuối nêu ý nghĩa. Bạn không cần theo đúng thứ tự này, nhưng nếu đoạn của mình thiếu câu lý giải, hãy thêm vào trước khi viết sang đoạn sau.
Lỗi hay gặp khi phân tích diễn biến tâm lý
Các lỗi dưới đây làm bài diễn biến tâm lý trông dài nhưng không sâu. Đối chiếu bài của bạn với từng dòng là cách tự sửa nhanh nhất.
- Gọi tên cảm xúc chung chung: buồn, vui, xúc động, mà không chỉ ra biểu hiện cụ thể trong văn bản.
- Kể lại sự việc theo thứ tự thời gian rồi gắn thêm một tính từ cảm xúc ở cuối mỗi đoạn.
- Gán cho nhân vật cảm xúc mà văn bản không gợi tới, ví dụ tưởng tượng nhân vật nghĩ thêm điều này điều kia.
- Bỏ qua nguyên nhân chuyển nấc, khiến người đọc không hiểu vì sao nhân vật đổi khác.
- Phân tích quá kỹ nấc nền trước bước ngoặt mà còn ít chữ cho nấc chuyển và nấc sau.
- Bỏ quên chi tiết nghịch lý, như ý muốn chết của Mị giữa lúc sức sống trỗi dậy, trong khi đó thường là chỗ đáng bàn nhất.
- Không nối diễn biến tâm lý với tính cách và với giá trị tác phẩm ở phần đánh giá.
Nếu chỉ sửa được một lỗi, hãy sửa lỗi thứ tư. Một bài có lý giải nguyên nhân rõ ràng ở mỗi nấc chuyển, dù chi tiết chưa nhiều, vẫn cho thấy bạn hiểu nhân vật hơn một bài liệt kê đủ chi tiết mà không lý giải.
Câu hỏi thường gặp
Diễn biến tâm trạng và diễn biến tâm lý có khác nhau không?
Trong đề văn ở trường, hai cụm này thường được dùng gần như nhau, cùng chỉ sự thay đổi trạng thái bên trong nhân vật. Tâm lý có phạm vi rộng hơn một chút, bao gồm cả suy nghĩ, ý chí, còn tâm trạng thiên về cảm xúc. Cách làm bài về cơ bản giống nhau.
Một đoạn văn ngắn thì chia được mấy nấc tâm trạng?
Tuỳ đoạn, thường từ hai đến bốn nấc. Không nên chia quá vụn, mỗi câu một nấc, vì bài sẽ thành bình giảng từng câu. Gom những câu cùng một trạng thái thành một nấc, và chỉ tách khi có tác nhân hoặc bước ngoặt rõ.
Có được tưởng tượng thêm suy nghĩ của nhân vật không?
Có thể suy luận điều văn bản gợi ra, nhưng phải có căn cứ và nói rõ là suy luận, ví dụ dùng "có lẽ", "dường như". Không được bịa thêm suy nghĩ, lời nói hay hành động mà văn bản không có, vì đó là sai kiến thức về tác phẩm.
Nhân vật dân gian ít nội tâm thì phân tích diễn biến tâm lý thế nào?
Nhân vật truyện dân gian chủ yếu bộc lộ qua hành động, ít được miêu tả nội tâm. Với họ, đề thường hỏi phẩm chất hoặc số phận hơn là diễn biến tâm lý. Nếu buộc phải bàn, hãy suy từ hành động và lời nói, và nói rõ đặc điểm thể loại này.
Phân tích tâm lý có cần nói về nghệ thuật không?
Nên có, vì đề diễn biến tâm lý thường rơi vào những đoạn tài năng miêu tả tâm lý của nhà văn thể hiện rõ nhất. Phần nghệ thuật nên chỉ ra kỹ thuật cụ thể như lời nửa trực tiếp, cảm giác cơ thể, tác động của âm thanh, thay vì chỉ khen chung là tinh tế.
Làm sao nhớ được chi tiết tâm lý để trích dẫn khi thi?
Với mỗi đoạn quan trọng, chọn hai đến ba câu then chốt nằm ở bước ngoặt và học thuộc đúng câu chữ. Các chi tiết còn lại chỉ cần nhớ ý để diễn đạt bằng lời mình. Trích ít mà đúng có giá trị hơn trích nhiều mà sai chữ.