DienHinh.comĐiển Hình
Kỹ năng viết bài phân tích nhân vật

Nghệ thuật xây dựng nhân vật: cách nhận xét trong bài văn cho cụ thể, khỏi khen chung

Cách viết phần nhận xét nghệ thuật xây dựng nhân vật: bảy phương diện cần soi, công thức phương diện – biểu hiện – hiệu quả, khác biệt theo thể loại và đoạn mẫu.

Vietnamese literature teacher seen from behind pointing at a wiped blank whiteboard while students listen in a bright classroom in Can Tho, ceiling fans turning, afternoon light

Nhận xét nghệ thuật xây dựng nhân vật là chỉ ra nhà văn đã dùng phương tiện nào để làm nhân vật hiện lên như vậy, và phương tiện ấy làm nổi bật nét gì của nhân vật. Các phương diện hay xét gồm tình huống, ngoại hình và hành động, ngôn ngữ, miêu tả nội tâm, điểm nhìn người kể, chi tiết nghệ thuật, tương phản và bút pháp chung. Mỗi nhận xét cần đi đủ ba phần: phương diện, biểu hiện cụ thể trong tác phẩm, và hiệu quả.

Phần nghệ thuật là chỗ nhiều bài văn viết vội nhất: một câu "ngôn ngữ giản dị, miêu tả tâm lý tinh tế" dán vào cuối thân bài. Câu đó đúng với rất nhiều tác phẩm nên gần như không nói gì. Bài này đưa bảng các phương diện kèm ví dụ, cách viết câu nhận xét cho cụ thể, khác biệt giữa nhân vật dân gian, trung đại, hiện đại, và một đoạn mẫu ngắn.

Vì sao phần nghệ thuật hay bị viết chung chung

Lý do đầu tiên là thời gian: phần nghệ thuật thường được để cuối thân bài, đến lúc đó người viết đã mệt và vội. Lý do thứ hai sâu hơn: nhiều người học nghệ thuật như một danh sách thuật ngữ để điền, không gắn với cảm nhận khi đọc. Kết quả là những câu nhận xét đem từ bài này sang bài khác vẫn dùng được.

Một phép thử đơn giản: thay tên tác phẩm trong câu nhận xét bằng tên một tác phẩm khác. Nếu câu vẫn đúng, nó quá chung. "Nhà văn đã miêu tả tâm lý nhân vật tinh tế" đúng với Kim Lân, Nam Cao, Tô Hoài, Thạch Lam. "Kim Lân để cú sốc của ông Hai hiện ra qua cảm giác cơ thể trước khi ông kịp nghĩ" chỉ đúng với Làng.

Phần nghệ thuật làm tốt lại có giá trị riêng: nó cho thấy bạn hiểu tác phẩm là một sáng tạo có chủ ý, không phải bản ghi chép sự việc. Một bài nói được vì sao nhà văn chọn cách kể này, chi tiết này, có độ sâu hơn hẳn một bài chỉ nói nhân vật là ai.

Cách khắc phục không phải học thêm thuật ngữ, mà là tập đặt câu hỏi "nhà văn làm thế nào?" ngay trong lúc phân tích nội dung. Mỗi lần thấy một chi tiết hay, hãy tự hỏi tác giả đã làm gì để nó hay. Câu trả lời chính là nguyên liệu cho phần nghệ thuật.

Bảy phương diện cần soi khi nhận xét nghệ thuật

Không phải tác phẩm nào cũng nổi bật ở cả bảy phương diện. Bảng dưới giúp bạn soát nhanh, rồi chọn hai ba phương diện nổi bật nhất để viết kỹ.

Phương diệnCâu hỏi gợi ýVí dụ quen thuộc
Tình huống truyệnNhân vật bị đặt vào hoàn cảnh nào để bộc lộ mình?Tràng "nhặt" được vợ giữa nạn đói; ông Hai nghe tin làng theo giặc; ông Sáu về thăm nhà sau tám năm xa cách
Ngoại hình, hành độngChi tiết ngoại hình, cử chỉ nào nói lên tính cách?Chí Phèo vừa đi vừa chửi; Mị lúc nào cũng cúi mặt
Ngôn ngữ nhân vậtLời nhân vật nói có gì riêng: giọng, từ ngữ, cách hỏi?Tiếng chửi của Chí Phèo; lời bà cụ Tứ bàn chuyện nuôi gà
Miêu tả nội tâmThế giới bên trong được mở ra bằng cách nào?Lời nửa trực tiếp trong đêm tình mùa xuân của Mị
Điểm nhìn người kểAi kể, nhìn từ đâu, và điều đó thay đổi gì?Người đàn bà hàng chài được nhìn qua mắt nghệ sĩ Phùng
Chi tiết nghệ thuậtChi tiết nào lặp lại, bất ngờ hay mang tính biểu tượng?Chiếc lược ngà; cái bóng trong Chuyện người con gái Nam Xương
Tương phản, bút phápCó đối lập nào, nhà văn lý tưởng hoá hay tả thực?Cảnh cho chữ trong ngục tối của Chữ người tử tù

Khi chọn phương diện để viết, hãy ưu tiên cái gắn chặt nhất với các luận điểm vừa phân tích. Nếu thân bài xoay quanh diễn biến tâm lý, phần nghệ thuật nên bàn kỹ cách miêu tả nội tâm; nhắc thêm một câu về tình huống là đủ.

Viết câu nhận xét: phương diện, biểu hiện, hiệu quả

Câu yếu: "Tác giả xây dựng tình huống truyện độc đáo." Câu có phương diện nhưng không có biểu hiện và hiệu quả; người đọc không biết độc đáo ở đâu.

Câu khá: "Kim Lân đặt Tràng vào tình huống nhặt được vợ giữa lúc người chết đói đầy đường." Đã có biểu hiện cụ thể, nhưng chưa nói tình huống ấy giúp gì cho việc khắc hoạ nhân vật.

Câu tốt: "Đặt Tràng vào tình huống nhặt được vợ giữa nạn đói, Kim Lân làm bật lên nghịch lý: chuyện vui lớn nhất đời người lại đến vào lúc cái chết đang cận kề, và chính nghịch lý ấy cho thấy khát vọng sống, khát vọng có gia đình của con người mạnh hơn cả nỗi sợ cái chết." Đủ ba phần, chỉ đúng với tác phẩm này.

Mẹo viết: bắt đầu câu bằng hành động của nhà văn ("đặt nhân vật vào…", "để nhân vật tự nói…", "kể qua mắt…"), rồi nối bằng "làm bật lên", "khiến", "cho thấy" để dẫn tới hiệu quả. Cấu trúc này buộc bạn phải nghĩ tới hiệu quả.

Độ dài: hai ba câu nhận xét tốt có giá trị hơn một đoạn dài liệt kê sáu biện pháp. Chọn ít, viết kỹ.

Nhận xét khác nhau theo thể loại và giai đoạn

Nhân vật truyện dân gian thường được xây dựng qua hành động và kết cục, ít nội tâm, tính cách gần như không đổi từ đầu đến cuối. Tấm hiền lành, Cám độc ác; Thạch Sanh thật thà, Lý Thông gian xảo. Nhận xét nghệ thuật ở đây là nói về nhân vật chức năng, về sự đối lập thiện – ác, về yếu tố kỳ ảo giúp nhân vật vượt khó. Chê nhân vật dân gian "thiếu chiều sâu tâm lý" là đem tiêu chuẩn của truyện hiện đại áp sai chỗ.

Nhân vật văn học trung đại hay được khắc hoạ bằng bút pháp ước lệ, tượng trưng: lấy vẻ đẹp thiên nhiên làm chuẩn để tả con người. Truyện Kiều giới thiệu chị em Thuý Kiều, Thuý Vân bằng câu "Mai cốt cách, tuyết tinh thần / Mỗi người một vẻ mười phân vẹn mười". Nhận xét cần chỉ ra bút pháp ấy, đồng thời thấy chỗ Nguyễn Du vượt khuôn: qua chân dung, người đọc đoán được số phận khác nhau của hai chị em.

Nhân vật hiện đại được mở ra từ bên trong: độc thoại nội tâm, lời nửa trực tiếp, diễn biến tâm lý phức tạp, tính cách có thể thay đổi. Ở đây, phần nghệ thuật thường tập trung vào cách nhà văn đi vào thế giới bên trong, vào điểm nhìn và vào chi tiết.

Biết nhân vật thuộc thể loại, giai đoạn nào giúp bạn chọn đúng phương diện để nhận xét. Đó cũng là cách tránh lỗi đem thuật ngữ của giai đoạn này áp cho giai đoạn khác.

Đoạn mẫu ngắn: nhận xét nghệ thuật qua cảnh cho chữ

Đoạn dưới đây là phần nhận xét nghệ thuật cho một bài phân tích Huấn Cao, đặt sau các luận điểm về tài hoa, khí phách và thiên lương. Đoạn ngắn để thấy cách nối nghệ thuật với nhân vật; bạn nên tự viết theo những gì mình thấy khi đọc.

"Để khắc hoạ Huấn Cao, Nguyễn Tuân dựng cả một cảnh tượng dựa trên tương phản. Nơi cho chữ là buồng giam tối tăm, ẩm ướt, vậy mà giữa đó lại có ánh đuốc đỏ rực, tấm lụa trắng tinh và mùi mực thơm. Người tù cổ đeo gông, chân vướng xiềng lại ung dung đậm tô từng nét chữ, còn viên quản ngục, kẻ nắm quyền trong ngục, thì khúm núm. Trật tự thường ngày bị đảo ngược: cái đẹp, cái thiện đứng ở vị trí cao, quyền lực cúi đầu. Bút pháp lãng mạn ấy tôn nhân vật lên thành một con người lý tưởng, nơi cái tài và cái tâm gặp nhau."

Đoạn mẫu không liệt kê thuật ngữ. Nó gọi tên một thủ pháp chính là tương phản, chỉ ra ba cặp tương phản cụ thể từ văn bản, nêu hiệu quả là trật tự bị đảo ngược, rồi mới gọi tên bút pháp. Thứ tự từ cụ thể đến khái quát giúp người đọc tin vào kết luận.

Đặt phần nghệ thuật ở đâu và nối với nội dung ra sao

Có hai cách đặt phần nghệ thuật. Cách thứ nhất gom thành một đoạn riêng sau các luận điểm nội dung. Cách này dễ kiểm, người chấm nhìn là thấy, nhưng dễ thành đoạn rời nếu bạn chỉ liệt kê. Cách thứ hai lồng nhận xét nghệ thuật vào ngay trong từng luận điểm, nói về thủ pháp ngay cạnh chi tiết nó tạo ra. Cách này cho bài liền mạch hơn, nhưng cần một vài câu tổng hợp ở cuối để phần nghệ thuật không bị chìm.

Dù chọn cách nào, câu nối giữa nội dung và nghệ thuật là chỗ quyết định. Một câu nối tốt nhắc lại nét nhân vật vừa phân tích rồi hỏi nhà văn đã làm gì để nét ấy hiện lên. Ví dụ, sau luận điểm về sức sống tiềm tàng của Mị, câu nối có thể là: sức sống ấy không được nhà văn tuyên bố, mà được để lộ dần qua những chuyển động rất nhỏ trong ý nghĩ và cử chỉ. Từ đó, phần nghệ thuật đi vào cách miêu tả nội tâm một cách tự nhiên.

Phần nghệ thuật cũng nên dẫn sang phần đánh giá. Khi bạn chỉ ra nhà văn đã dùng tương phản để tôn Huấn Cao lên, bước tiếp theo tự nhiên là hỏi vì sao nhà văn muốn tôn nhân vật như vậy, tức là quan niệm về cái đẹp, về con người của tác giả. Nghệ thuật vì thế là chiếc cầu giữa việc phân tích nhân vật và việc đánh giá tác phẩm.

Lỗi hay gặp ở phần nhận xét nghệ thuật

Các lỗi dưới đây khiến phần nghệ thuật dài mà không thêm điểm. Soát bài theo danh sách là cách tự sửa nhanh.

  • Liệt kê một chuỗi biện pháp mà không có ví dụ nào: "ngôn ngữ giản dị, giọng điệu tự nhiên, miêu tả tâm lý sắc sảo, tình huống hấp dẫn".
  • Dùng thuật ngữ sai: gọi lời người kể là độc thoại nội tâm, gọi so sánh là ẩn dụ.
  • Nói về nghệ thuật của cả tác phẩm mà không nối về nhân vật đang phân tích.
  • Nhận xét không phù hợp thể loại, như đòi nhân vật cổ tích có diễn biến tâm lý phức tạp.
  • Phần nghệ thuật lặp lại nội dung đã phân tích, chỉ đổi cách diễn đạt.
  • Khen tác giả bằng những từ to tát thay cho chỉ ra điều tác giả đã làm.
  • Bỏ hẳn phần nghệ thuật vì hết giờ; một hai câu cụ thể vẫn hơn không có.

Nếu thường xuyên hết giờ trước khi tới phần nghệ thuật, hãy thử lồng nhận xét nghệ thuật vào ngay trong từng luận điểm. Cách này giúp phần nghệ thuật không bị dồn về cuối và luôn đi cùng chi tiết cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Bút pháp và thủ pháp khác nhau thế nào?

Bút pháp là cách viết chung bao trùm, như bút pháp hiện thực, lãng mạn, ước lệ tượng trưng. Thủ pháp là kỹ thuật cụ thể trong một chỗ, như tương phản, phóng đại, liệt kê. Một bút pháp có thể dùng nhiều thủ pháp. Trong bài văn, gọi đúng tên quan trọng hơn dùng nhiều tên.

Có bắt buộc nhận xét đủ các phương diện nghệ thuật không?

Không. Chọn hai ba phương diện nổi bật nhất, gắn với luận điểm bạn đã phân tích, và viết kỹ. Liệt kê đủ bảy phương diện mà phương diện nào cũng sơ sài làm bài dài mà không sâu.

Điểm nhìn trần thuật là gì và vì sao quan trọng khi phân tích nhân vật?

Điểm nhìn là vị trí từ đó câu chuyện được kể và nhân vật được nhìn. Cùng một nhân vật, nhìn từ bên ngoài hay từ bên trong, qua mắt người kể hay qua mắt một nhân vật khác, sẽ hiện ra khác nhau. Nhận ra điểm nhìn giúp bạn giải thích vì sao người đọc biết điều này mà không biết điều kia về nhân vật.

Phần nghệ thuật có cần trích dẫn không?

Nên có, ít nhất là một chi tiết cụ thể. Nhận xét nghệ thuật mà không chỉ ra biểu hiện trong văn bản thì giống lời khen chung. Không cần trích dài; một cụm từ hay một chi tiết diễn đạt lại là đủ để làm căn cứ.

Nhân vật trong thơ có nhận xét nghệ thuật xây dựng nhân vật như truyện không?

Với truyện thơ như Truyện Kiều, có thể nhận xét tương tự: bút pháp, ngôn ngữ, miêu tả nội tâm qua cảnh. Với thơ trữ tình, người ta thường nói về nhân vật trữ tình, chủ thể trữ tình, nên phần nghệ thuật thiên về hình ảnh, giọng điệu, nhịp thơ hơn là tình huống hay hành động.

Làm sao luyện được con mắt nhìn ra nghệ thuật?

Mỗi lần đọc một đoạn hay, hãy tự hỏi nếu viết đoạn đó theo cách khác thì sẽ mất gì. Thử kể lại đoạn ấy bằng lời thường, rồi so với nguyên văn. Phần mất đi khi kể lại chính là chỗ nghệ thuật của nhà văn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138