Trích dẫn trong bài phân tích nhân vật nên ngắn, đúng nguyên văn, đặt trong ngoặc kép, lồng vào câu văn của chính bạn, và luôn được theo sau bằng phần phân tích. Câu trích là bằng chứng; phần phân tích sau nó mới là lý do người chấm cho điểm. Một câu trích đứng một mình, không ai giải thích, chỉ làm bài dài thêm.
Bài này trả lời bốn câu hỏi thực tế: nên trích câu nào trong hàng trăm câu của tác phẩm, đưa câu trích vào bài bằng mấy cách, phân tích sau trích thế nào cho khỏi lặp lại câu trích bằng lời khác, và làm gì khi không nhớ chính xác nguyên văn. Ví dụ lấy từ những đoạn quen thuộc như Kiều ở lầu Ngưng Bích, Chí Phèo và Vợ chồng A Phủ.
Trích dẫn để làm gì
Làm bằng chứng. Mỗi nhận định về nhân vật cần căn cứ trong văn bản. Câu trích cho người đọc thấy nhận định của bạn không phải cảm tính, mà đến từ chính câu chữ của nhà văn. Đây là chức năng cơ bản nhất.
Giữ lại giọng của tác phẩm. Diễn đạt lại bằng lời mình làm mất chất riêng của câu văn. Câu "Mị còn trẻ lắm. Mị muốn đi chơi." có nhịp ngắn, lặp chữ "Mị", gần với cách nghĩ của nhân vật. Kể lại thành "Mị thấy mình còn trẻ và muốn đi chơi" thì đúng ý nhưng mất cái giọng ấy.
Làm điểm tựa cho soi chữ. Chỉ khi có câu chữ nguyên văn trước mặt, bạn mới phân tích được một từ, một nhịp câu, một biện pháp tu từ. Đây là chức năng làm nên chiều sâu của bài, vì nó cho thấy bạn đọc kỹ chứ không đọc lướt.
Không phải để chứng tỏ trí nhớ. Trích thật nhiều không làm bài tốt hơn. Người chấm đánh giá cao việc bạn làm được gì với câu trích hơn là số câu bạn thuộc. Năm câu trích không phân tích kém hơn một câu trích được soi kỹ.
Chọn câu đáng trích
Một tác phẩm có rất nhiều câu đúng về nhân vật, nhưng chỉ một số ít đáng trích. Khi đọc và ôn, hãy ưu tiên các loại câu dưới đây.
- Câu ở bước ngoặt: nơi nhân vật đổi khác. "Mị còn trẻ lắm. Mị muốn đi chơi." đánh dấu lúc ý thức sống trở lại; nó đáng trích hơn mọi câu tả Mị trước đó.
- Lời thoại bộc lộ con người: câu nhân vật nói ra mà gói cả bi kịch. "Ai cho tao lương thiện?" của Chí Phèo là ví dụ điển hình: một câu hỏi không có lời đáp, chứa cả khát vọng lẫn sự tuyệt vọng.
- Câu có từ đắt: câu có một từ mà thay bằng từ khác sẽ mất nghĩa. Những câu này là nguyên liệu tốt nhất cho soi chữ.
- Câu lặp lại hoặc có cấu trúc đặc biệt: điệp ngữ, câu hỏi tu từ, câu bỏ lửng. Tám câu thơ cuối đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích với bốn lần "Buồn trông" là ví dụ quen thuộc.
- Hình ảnh mang tính biểu tượng: chi tiết lặp lại hoặc khép lại tác phẩm, như hình ảnh lò gạch cũ ở cuối Chí Phèo, gợi vòng luẩn quẩn của số phận.
- Câu nhà văn trực tiếp nhận xét về nhân vật: hiếm nhưng có giá trị, vì cho thấy thái độ của người kể.
Mỗi nhân vật quan trọng, bạn chỉ cần chuẩn bị chừng năm đến tám câu then chốt thuộc lòng chính xác. Phần còn lại nhớ ý để diễn đạt lại. Trích ít mà đúng, đặt đúng chỗ, có giá trị hơn trích nhiều mà sai chữ.
Ba cách đưa câu trích vào bài
Cách đưa câu trích vào ảnh hưởng tới độ trôi chảy của đoạn văn. Bảng dưới so sánh ba cách hay dùng.
| Cách | Ví dụ | Khi nào dùng |
|---|---|---|
| Trích trực tiếp, tách bằng dấu hai chấm | Khát vọng ấy bật thành tiếng kêu: "Tao muốn làm người lương thiện!" | Câu trích quan trọng, cần nhấn mạnh; lời thoại |
| Lồng cụm từ vào câu của mình | Mị trước đó sống lùi lũi, lúc nào cũng cúi mặt, "mặt buồn rười rượi" | Chỉ cần vài chữ đắt; giữ câu văn liền mạch |
| Dẫn gián tiếp, không ngoặc kép | Chí Phèo nhớ lại ước mơ có một gia đình nho nhỏ, chồng cày thuê, vợ dệt vải | Không nhớ nguyên văn; chi tiết dài; chỉ cần ý |
| Trích thơ nhiều dòng | Xuống dòng, giữ nguyên ngắt dòng; hoặc viết liền và dùng dấu gạch chéo giữa các dòng | Đoạn thơ cần phân tích kỹ; truyện thơ như Truyện Kiều |
Cách thứ hai thường làm câu văn đẹp nhất, vì câu trích hoà vào lời bạn. Cách thứ nhất hợp với lời thoại then chốt mà bạn muốn người đọc dừng lại. Cách thứ ba trung thực khi bạn không nhớ chính xác: không có ngoặc kép nghĩa là bạn không khẳng định đó là nguyên văn.
Dù dùng cách nào, câu trích phải khớp ngữ pháp với câu văn chứa nó. Đọc to câu văn lên; nếu đọc vấp ở chỗ ráp câu trích, hãy sửa phần câu của bạn chứ không sửa câu trích.
Phân tích sau trích: kỹ thuật soi chữ
Lỗi phổ biến nhất sau khi trích là nói lại câu trích bằng lời khác. Trích "Mị muốn đi chơi" rồi viết "câu văn cho thấy Mị muốn đi chơi" là chưa phân tích gì. Phân tích nghĩa là chỉ ra điều câu trích ngầm nói mà người đọc lướt có thể bỏ qua.
Một cách làm dễ áp dụng là soi chữ qua ba câu hỏi. Thứ nhất, chữ nào trong câu đáng chú ý nhất, và nếu thay nó bằng chữ khác thì mất gì? Thứ hai, câu được viết theo cấu trúc nào, nhịp ra sao, có biện pháp tu từ không, và cấu trúc ấy tạo hiệu quả gì? Thứ ba, câu này nói gì về nhân vật mà chỉ nó mới nói được?
Thử với câu "Ai cho tao lương thiện?". Chữ "cho" đáng chú ý: lương thiện vốn là thứ con người tự có, vậy mà Chí phải xin người khác cho. Câu hỏi không có chủ thể cụ thể, chữ "ai" có thể là Thị Nở, bà cô, Bá Kiến, cả làng Vũ Đại hay cả xã hội đã đẩy hắn thành quỷ dữ. Hình thức câu hỏi tu từ cho thấy Chí biết câu trả lời là không ai cả, và chính sự tỉnh táo ấy làm nên bi kịch.
Không phải câu trích nào cũng cần soi kỹ đến mức đó. Những câu chỉ làm bằng chứng cho một ý phụ có thể đi với một câu nhận xét ngắn. Hãy dành phần soi chữ cho một hai câu then chốt trong mỗi luận điểm, nơi bạn muốn người chấm thấy độ sâu của bài.
Đoạn mẫu ngắn: một câu trích, vài câu phân tích
Đoạn dưới đây phân tích tám câu thơ cuối đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích, chỉ tập trung vào việc trích và soi chữ. Đây là một mảnh trong luận điểm về tâm trạng Kiều, không phải bài văn hoàn chỉnh; bạn nên tự viết theo cách cảm của mình.
"Nỗi buồn của Kiều không được nói thẳng mà trải ra qua bốn lần lặp lại hai chữ "Buồn trông". Mỗi lần nhìn, nàng thấy một cảnh: cánh buồm "thấp thoáng" ngoài cửa bể, cánh hoa trôi "man mác biết là về đâu", nội cỏ "rầu rầu", và cuối cùng là tiếng sóng "ầm ầm" kêu quanh ghế ngồi. Cảnh đi từ xa đến gần, từ mờ nhạt đến dữ dội, như nỗi lo âu cứ thế dâng lên áp sát. Điệp ngữ ở đầu mỗi cặp câu tạo nhịp như những đợt sóng lòng nối nhau, còn câu hỏi "biết là về đâu" là câu hỏi Kiều đặt ra cho chính số phận mình."
Chú ý vài điểm. Các câu trích chỉ là những cụm từ vài chữ, lồng vào câu của người viết. Mỗi cụm được chọn vì có một từ láy hay một hình ảnh gánh nghĩa. Phần phân tích không kể lại nội dung tám câu thơ mà chỉ ra trật tự xa – gần, nhạt – dữ dội và hiệu quả của điệp ngữ. Câu cuối nối hình ảnh với số phận nhân vật, tức là quay về nhân vật thay vì dừng ở chuyện câu thơ hay.
Liều lượng và những lỗi trích dẫn hay gặp
Không có con số cố định cho số câu trích, nhưng có những dấu hiệu cho thấy bạn đang trích quá nhiều, quá ít, hoặc trích sai cách.
- Mỗi luận điểm nên có ít nhất một câu trích ngắn hoặc một cụm từ nguyên văn, và có thể thêm vài chi tiết diễn đạt lại.
- Đoạn văn có phần trích dài hơn phần phân tích là đoạn trích quá nhiều.
- Trích sai chữ, nhất là đổi từ cho nghe "văn" hơn, là lỗi nặng hơn không trích. Không chắc thì dẫn gián tiếp.
- Không đặt lời diễn đạt của bạn vào ngoặc kép như thể đó là nguyên văn.
- Gán câu trích cho nhân vật này mà thật ra là của nhân vật khác hoặc của người kể chuyện.
- Trích lời bình của nhà nghiên cứu khi không nhớ chính xác người nói và câu nói. Lời bình bịa đặt hoặc nhớ nhầm làm mất uy tín của cả bài.
- Chép dài cả đoạn văn xuôi vào bài. Với văn xuôi, một câu hoặc một cụm từ thường là đủ; với văn bản còn được bảo hộ bản quyền, càng nên trích ngắn.
Nếu muốn kiểm nhanh, hãy đếm trong một đoạn: bao nhiêu chữ nằm trong ngoặc kép và bao nhiêu chữ là phân tích của bạn. Phần của bạn nên chiếm phần lớn.
Chuẩn bị câu trích khi ôn: sổ câu then chốt theo nhân vật
Trích đúng trong giờ kiểm tra là kết quả của việc chuẩn bị từ trước. Cách dưới đây giúp bạn có sẵn một kho câu trích nhỏ mà chắc cho mỗi nhân vật quan trọng.
- Với mỗi nhân vật, chia một trang giấy thành các ô theo luận điểm bạn dự kiến dùng: ngoại hình, hành động, lời nói, nội tâm, bước ngoặt.
- Đọc lại văn bản trong sách, chép vào từng ô một đến hai câu hoặc cụm từ then chốt, chép đúng từng chữ và từng dấu câu.
- Bên cạnh mỗi câu, ghi một dòng ngắn: câu này chứng minh điều gì, chữ nào đáng soi.
- Đánh dấu những câu thuộc lòng được ngay và những câu chỉ cần nhớ ý để dẫn gián tiếp.
- Mỗi lần ôn, che câu trích lại, nhìn dòng ghi chú và thử đọc lại câu; sai chữ nào thì sửa ngay trên trang.
- Trước kỳ kiểm tra, đọc lại cả trang một lượt; đừng cố thuộc thêm câu mới vào phút cuối.
Trang câu then chốt nên do chính bạn chép từ văn bản gốc trong sách, không chép lại từ tài liệu tham khảo hay trang mạng, vì những nơi đó đôi khi chép sai chữ và bạn sẽ thuộc luôn cái sai.
Câu hỏi thường gặp
Không nhớ chính xác câu văn thì có bị trừ điểm nếu dẫn gián tiếp không?
Dẫn gián tiếp đúng ý không bị coi là lỗi. Người chấm chỉ trừ khi bạn đặt câu sai chữ vào ngoặc kép như thể là nguyên văn, hoặc khi dẫn sai chi tiết. Dẫn gián tiếp trung thực luôn an toàn hơn trích sai.
Có cần ghi tên tác phẩm sau mỗi câu trích không?
Trong bài phân tích một nhân vật của một tác phẩm, tên tác phẩm đã nêu ở mở bài nên không cần lặp lại sau mỗi câu trích. Chỉ cần ghi rõ khi bạn trích từ tác phẩm khác để liên hệ hoặc so sánh.
Trích thơ có cần ghi đúng dấu câu không?
Nên cố gắng ghi đúng, vì dấu câu trong thơ có khi mang nghĩa, như dấu hỏi trong câu "Hoa trôi man mác biết là về đâu?". Nếu không chắc dấu câu, ưu tiên đúng chữ và đúng ngắt dòng, vì đó là điều người chấm dễ phát hiện nhất.
Trích lời bình của nhà phê bình có giúp bài sâu hơn không?
Có thể, nếu trích chính xác, đúng người nói và dùng để mở rộng hoặc đối thoại với ý của bạn. Không nên dùng lời bình thay cho phân tích của chính mình. Nếu không chắc nguồn, hãy diễn đạt ý đó bằng lời mình mà không gán cho ai.
Một luận điểm nên có bao nhiêu câu trích?
Thường một đến ba câu trích ngắn hoặc cụm từ là vừa, kèm vài chi tiết diễn đạt lại. Quan trọng hơn số lượng là mỗi câu trích đều được phân tích. Một câu trích được soi kỹ có giá trị hơn ba câu chỉ được nhắc qua.
Có nên đưa câu trích vào mở bài không?
Có thể, nhất là khi bạn mở bài bằng một chi tiết đắt. Nhưng câu trích ở mở bài phải được nhắc lại và phân tích trong thân bài, nếu không nó chỉ là trang trí. Mở bài cũng không nên dài vì câu trích.