DienHinh.comĐiển Hình
Kỹ năng viết bài phân tích nhân vật

Đề phân tích nhân vật kèm nhận định: giải thích, chứng minh qua nhân vật, bàn luận

Cách làm đề phân tích nhân vật có kèm một hoặc hai ý kiến: giải thích từ khoá, chia luận điểm bám vế nhận định, bàn luận đúng mức, khung dàn ý và lỗi cần tránh.

Group of three Vietnamese high school students discussing around a round table in a community reading room in Thanh Hoa, closed notebooks and a teapot, wide shot from doorway

Đề phân tích nhân vật kèm nhận định được làm theo ba bước: giải thích nhận định để biết nó nói gì về nhân vật, phân tích nhân vật để chứng minh nhận định với các luận điểm bám theo từng vế của nó, rồi bàn luận xem nhận định đúng đến đâu và gợi ra điều gì. Lỗi lớn nhất của dạng đề này là phân tích nhân vật như một đề bình thường và bỏ quên nhận định, chỉ nhắc nó ở mở bài và kết bài.

Bài này chỉ cách giải thích một nhận định qua từ khoá, cách chuyển các vế nhận định thành luận điểm, cách bàn luận đúng mức, cách xử lý đề có hai ý kiến, kèm một khung dàn ý và các lỗi cần tránh. Các nhận định trong ví dụ là ý kiến giả định do người biên tập đặt ra để minh hoạ, không gán cho nhà nghiên cứu nào.

Đề có nhận định trông như thế nào

Dạng thường gặp nhất là một ý kiến đặt trong ngoặc kép, theo sau là yêu cầu "bằng việc phân tích nhân vật…, hãy làm sáng tỏ ý kiến trên" hoặc "anh/chị hiểu ý kiến trên như thế nào". Ý kiến có thể bàn về chính nhân vật (phẩm chất, số phận, ý nghĩa) hoặc về cách nhà văn xây dựng nhân vật (nghệ thuật, quan niệm).

Dạng thứ hai gồm hai ý kiến về cùng một nhân vật, yêu cầu bạn trình bày suy nghĩ về cả hai. Hai ý kiến có thể bổ sung cho nhau, mỗi ý nhìn một mặt, hoặc có vẻ đối lập nhau. Dạng này khó hơn vì đòi hỏi bạn xác định quan hệ giữa hai ý kiến trước khi phân tích.

Dạng thứ ba là nhận định khái quát về văn chương, ví dụ một ý về chức năng của nhân vật hay về lòng nhân đạo của nhà văn, rồi yêu cầu làm rõ qua một nhân vật cụ thể. Ở dạng này, phần giải thích phải nối được ý khái quát với nhân vật, nếu không bài sẽ thành hai nửa rời nhau.

Dù dạng nào, nhận định là trung tâm của bài. Toàn bộ phân tích nhân vật là để trả lời câu hỏi: nhận định này có đúng không, đúng ở những điểm nào, và có cần nói thêm gì không.

Bước một: giải thích nhận định

Phần giải thích thường chỉ một đoạn, nhưng là đoạn quyết định hướng của cả bài. Các bước dưới đây giúp bạn giải thích gọn mà đủ.

  1. Gạch các từ khoá trong nhận định, thường là danh từ và tính từ mang nghĩa đánh giá, ví dụ "nghèo mà không hèn", "sức sống", "bi kịch", "vẻ đẹp khuất lấp".
  2. Giải nghĩa từng từ khoá: nghĩa thông thường và nghĩa trong văn cảnh nói về nhân vật. Từ có nghĩa bóng thì nói rõ nghĩa bóng.
  3. Xác định cấu trúc của nhận định: một vế hay nhiều vế, các vế nối với nhau bằng quan hệ gì (tương phản, bổ sung, nguyên nhân – kết quả).
  4. Viết một câu tóm ý cả nhận định bằng lời của bạn, bắt đầu bằng "Ý kiến khẳng định rằng…".
  5. Nếu là nhận định khái quát, thêm một câu nối: điều này thể hiện ở nhân vật cụ thể ra sao.
  6. Giữ phần giải thích ngắn, thường vài câu; phần chứng minh mới là trọng tâm.

Ví dụ với ý kiến giả định: "Tràng là người nghèo mà không hèn, thô mà không vô tâm". Từ khoá là hai cặp tương phản: nghèo – không hèn, thô – không vô tâm. Câu tóm: ý kiến khẳng định đằng sau vẻ ngoài nghèo khổ, thô kệch, Tràng có lòng tự trọng và một trái tim biết yêu thương. Cấu trúc hai cặp tương phản đã gợi sẵn trục chia luận điểm.

Bước hai: chứng minh, luận điểm bám theo từng vế

Khi đã có cấu trúc nhận định, luận điểm nên được chia theo các vế của nó, không theo thói quen chia luận điểm của đề phân tích bình thường. Với ý kiến về Tràng, thân bài có thể đi hai luận điểm lớn: "nghèo mà không hèn" và "thô mà không vô tâm". Mỗi luận điểm trước hết ghi nhận vế thứ nhất (nghèo, thô) bằng vài chi tiết, rồi dồn sức chứng minh vế thứ hai (không hèn, không vô tâm), vì đó là điểm nhấn của ý kiến.

Chi tiết chứng minh "không vô tâm" có thể là việc Tràng đãi người đàn bà xa lạ ăn giữa lúc chính mình cũng túng đói, việc mua dầu thắp cho căn nhà sáng hơn trong buổi tối đón vợ, và buổi sáng hôm sau Tràng thấy thương yêu gắn bó với cái nhà, thấy mình có bổn phận lo cho vợ con. Mỗi chi tiết được phân tích để chỉ ra nó chứng minh vế nào.

Ở mỗi luận điểm, hãy nhắc lại từ khoá của nhận định ít nhất một lần, trong câu mở hoặc câu khép đoạn. Việc này giúp người chấm thấy bạn đang chứng minh nhận định, không đang phân tích nhân vật chung chung. Một bài tốt là bài mà người đọc che nhận định đi vẫn đoán ra được nó từ các câu luận điểm.

Nếu một chi tiết quan trọng của nhân vật không liên quan tới nhận định, bạn không bắt buộc phải nhắc. Đề nhận định cho phép, và thậm chí yêu cầu, chọn lọc chi tiết theo hướng của ý kiến.

Bước ba: bàn luận đúng mức

Khẳng định phần đúng. Sau phần chứng minh, nói rõ nhận định đúng ở điểm nào và vì sao, dựa trên những gì vừa phân tích. Đây là phần tối thiểu của bàn luận.

Bổ sung nếu có căn cứ. Nhận định nào cũng chỉ nhìn một hoặc vài mặt. Nếu văn bản cho thấy một mặt khác đáng kể, bạn có thể bổ sung. Với ý kiến về Tràng, có thể thêm rằng sự thay đổi của Tràng còn cho thấy hạnh phúc có sức cảm hoá, làm con người tự thấy mình lớn lên.

Chỉ ra giới hạn một cách thận trọng. Nếu nhận định có chỗ chưa bao quát, có thể nêu, nhưng phải có căn cứ từ văn bản và giữ giọng đối thoại, không phủ định gay gắt. Phủ nhận một nhận định mà không đủ chứng cứ là lựa chọn rủi ro.

Nối với tác giả và tác phẩm. Nhận định về nhân vật thường gắn với tư tưởng nhân đạo, cách nhìn con người của nhà văn. Một hai câu nối như vậy nâng phần bàn luận lên khỏi phạm vi một nhân vật.

Ý nghĩa với người viết, người đọc. Nếu phù hợp, nêu nhận định gợi ra điều gì cho việc đọc tác phẩm hôm nay. Giữ ngắn, tránh biến thành bài học đạo đức dài.

Đề có hai ý kiến: xác định quan hệ trước khi viết

Với đề hai ý kiến, việc đầu tiên là xác định chúng quan hệ với nhau thế nào. Bảng dưới gợi cách xử lý cho từng trường hợp, kèm ví dụ giả định về nhân vật Mị.

Quan hệ hai ý kiếnCách xử lýVí dụ giả định
Bổ sung nhauGiải thích từng ý, chứng minh từng ý, rồi chỉ ra hai mặt cùng tồn tại trong nhân vậtÝ kiến 1: Mị là hình ảnh của sự nhẫn nhục cam chịu. Ý kiến 2: Mị là hình ảnh của sức sống tiềm tàng. Hai mặt ấy cùng có, mặt sau ẩn dưới mặt trước
Có vẻ đối lậpTìm xem mỗi ý đúng ở phạm vi nào, giai đoạn nào; thường thì không cần chọn một bỏ mộtÝ kiến 1: Mị đã chết về tâm hồn. Ý kiến 2: Mị chưa bao giờ thôi khao khát sống. Ý 1 đúng với bề ngoài giai đoạn đầu, ý 2 đúng với chiều sâu
Một ý về nội dung, một ý về nghệ thuậtChứng minh nội dung trước, rồi chỉ ra nghệ thuật đã làm nên nội dung ấyÝ kiến 1 về sức sống của Mị; ý kiến 2 về tài miêu tả tâm lý của Tô Hoài
Thật sự trái ngượcTrình bày cả hai, rồi bày tỏ quan điểm có căn cứ; có thể đồng tình một phần với mỗi bênÍt gặp với nhân vật quen thuộc; cần lập luận chặt

Trong đa số đề hai ý kiến về nhân vật, quan hệ là bổ sung hoặc có vẻ đối lập nhưng thực ra mỗi ý nhìn một tầng. Kết luận phổ biến và thường hợp lý là hai ý kiến cùng giúp hiểu nhân vật đầy đủ hơn, nhưng kết luận đó phải được chứng minh, không được nói trước khi phân tích.

Về bố cục, có thể chứng minh lần lượt ý kiến thứ nhất rồi ý kiến thứ hai, hoặc chia theo các giai đoạn của nhân vật và trong mỗi giai đoạn chỉ ra ý kiến nào đúng. Cách thứ hai khó hơn nhưng cho bài liền mạch hơn.

Khung dàn ý và những lỗi riêng của đề nhận định

Khung dưới đây áp dụng cho đề một ý kiến; đề hai ý kiến thì nhân đôi phần giải thích và thêm bước xác định quan hệ.

  • Mở bài: giới thiệu tác giả, tác phẩm, nhân vật; dẫn nhận định, có thể trích nguyên văn nếu ngắn.
  • Giải thích nhận định: từ khoá, cấu trúc, câu tóm ý.
  • Chứng minh: các luận điểm chia theo vế của nhận định, mỗi luận điểm có chi tiết và phân tích, nhắc lại từ khoá.
  • Nghệ thuật: cách nhà văn xây dựng nhân vật làm nên điều nhận định nói tới.
  • Bàn luận: khẳng định phần đúng, bổ sung hoặc chỉ ra giới hạn nếu có căn cứ, nối với tư tưởng tác giả.
  • Kết bài: khẳng định lại giá trị của nhận định trong việc hiểu nhân vật, nêu suy nghĩ riêng ngắn.
  • Lỗi cần tránh: giải thích dài hơn phần chứng minh; chứng minh không nhắc tới nhận định; bàn luận chỉ là chép lại nhận định; tự bịa một nhận định và gán cho nhà phê bình khi đề không cho.

Nếu đề không ghi tên người đưa ra nhận định, bạn cũng không cần đoán. Trong bài, gọi là "ý kiến trên" hoặc "nhận định" là đủ. Điều người chấm cần thấy là bạn hiểu nó và dùng tác phẩm để soi nó.

Câu hỏi thường gặp

Phần giải thích nhận định nên dài bao nhiêu?

Thường một đoạn ngắn vài câu là đủ. Phần giải thích chỉ để làm rõ nhận định nói gì; trọng tâm điểm số nằm ở phần chứng minh qua nhân vật. Giải thích quá dài, đi vào từng chữ một cách vụn vặt, sẽ lấy thời gian của phần quan trọng hơn.

Không hiểu một từ trong nhận định thì làm thế nào?

Đọc cả câu nhận định và suy nghĩa từ văn cảnh, đặc biệt là từ những vế còn lại. Sau đó kiểm cách hiểu bằng nhân vật: cách hiểu nào khớp với văn bản thì dùng. Nếu vẫn chưa chắc, giải thích theo nghĩa phổ biến nhất và nhất quán theo cách hiểu đó.

Có bắt buộc phải nêu ý kiến không đồng tình không?

Không bắt buộc. Phần bàn luận có thể chỉ khẳng định và mở rộng. Việc bổ sung hay chỉ ra giới hạn là điểm cộng khi có căn cứ, nhưng nếu ép mình phản bác cho có, bài dễ thành lý sự thiếu chứng cứ.

Đề hai ý kiến có phải chọn đứng về một bên không?

Phần lớn không cần. Hai ý kiến về một nhân vật thường bổ sung cho nhau hoặc nhìn ở những tầng khác nhau. Bạn chỉ cần chọn bên khi hai ý kiến thực sự loại trừ nhau, và khi đó vẫn nên ghi nhận phần hợp lý của ý kiến kia.

Có nên trích thêm nhận định của nhà phê bình khác vào bài không?

Có thể trích một nhận định khác để mở rộng phần bàn luận, nhưng chỉ khi bạn nhớ chính xác câu nói và người nói. Nhận định nhớ không chắc thì diễn đạt bằng lời mình mà không gán tên. Đừng để nhận định thứ hai lấn át nhận định đề cho.

Đề nhận định có cần phần nhận xét nghệ thuật không?

Nên có, nhất là khi nhận định nói về cách nhà văn xây dựng nhân vật. Với nhận định thuần về phẩm chất nhân vật, phần nghệ thuật có thể ngắn, nhưng một vài câu chỉ ra nhà văn đã làm gì để phẩm chất ấy hiện lên vẫn làm bài trọn vẹn hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138