Dàn ý một bài phân tích nhân vật có ba phần quen thuộc: mở bài giới thiệu tác giả, tác phẩm, nhân vật và vấn đề đề bài hỏi; thân bài lần lượt khái quát, phân tích từng luận điểm, nhận xét nghệ thuật xây dựng nhân vật; kết bài đánh giá ý nghĩa và để lại một suy nghĩ riêng. Phần khó nhất không nằm ở ba chữ mở – thân – kết, mà ở chỗ chia thân bài thành mấy luận điểm và theo trục nào.
Có ba trục chia thân bài hay dùng: theo nét tính cách, phẩm chất; theo diễn biến số phận hoặc tâm trạng; và theo đúng phạm vi đề chỉ định (một đoạn trích, một khía cạnh). Bài này giải thích từng kiểu, khi nào dùng kiểu nào, rồi đưa một khung rút gọn để bạn tự điền bằng cảm nhận của mình chứ không phải một bài văn để chép.
Khung chung của một dàn ý phân tích nhân vật
Trước khi bàn chuyện chia luận điểm, bạn cần thấy toàn bộ bộ khung. Bảng dưới gom việc của từng phần và một câu hỏi để tự kiểm xem phần đó đã làm xong chưa.
| Phần | Việc cần làm | Câu hỏi tự kiểm |
|---|---|---|
| Mở bài | Giới thiệu tác giả, tác phẩm ở mức cần thiết; gọi tên nhân vật; nêu vấn đề đề bài yêu cầu | Người đọc biết bài sẽ bàn về nhân vật nào, ở khía cạnh nào chưa? |
| Thân bài – khái quát | Hoàn cảnh ra đời hoặc vị trí đoạn trích, tóm tắt cực ngắn tình huống của nhân vật | Phần này có dài quá năm, sáu câu không? |
| Thân bài – các luận điểm | Mỗi luận điểm là một nhận định về nhân vật, đi kèm chi tiết, trích dẫn và phân tích | Mỗi luận điểm có viết được thành một câu khẳng định rõ ràng không? |
| Thân bài – nghệ thuật | Nhận xét cách nhà văn dựng nhân vật: tình huống, ngôn ngữ, điểm nhìn, chi tiết, miêu tả nội tâm | Có nối được nghệ thuật với nội dung vừa phân tích không? |
| Thân bài – đánh giá | Nhân vật nói gì về con người, thời đại; giá trị hiện thực, nhân đạo; đóng góp của tác giả | Có nhận xét nào chỉ đúng với nhân vật này, không áp được cho mọi nhân vật? |
| Kết bài | Khẳng định lại vấn đề bằng cách nói khác, nêu ấn tượng hoặc suy nghĩ riêng | Kết bài có chép lại mở bài không? |
Thứ tự trong bảng là thứ tự an toàn, không phải luật cứng. Có người viết lồng phần nghệ thuật vào từng luận điểm thay vì gom về cuối; cách đó hay hơn khi bạn đã quen tay, vì nghệ thuật được nói ngay cạnh chi tiết nó tạo ra. Khi mới tập, gom về một chỗ giúp bạn không quên.
Điều cần nhớ là phần khái quát phải ngắn. Nhiều bài mất nửa trang để kể lại cốt truyện, đến lúc vào luận điểm thì hết thời gian. Tóm tắt chỉ cần đủ để người đọc hiểu nhân vật đang đứng ở đâu trong câu chuyện.
Kiểu bố cục thứ nhất: chia theo nét tính cách, phẩm chất
Đây là kiểu bố cục quen nhất: mỗi luận điểm là một nét tính cách hoặc phẩm chất của nhân vật. Kiểu này hợp với những nhân vật được khắc hoạ qua một lát cắt ngắn, ít biến đổi trong truyện, khi đề hỏi chung chung "phân tích nhân vật" hoặc "cảm nhận vẻ đẹp của nhân vật".
Ví dụ với anh thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long: truyện chỉ là một cuộc gặp gỡ ngắn với ông hoạ sĩ, cô kỹ sư và bác lái xe. Nhân vật không trải qua bước ngoặt lớn, nên chia theo phẩm chất là tự nhiên: lòng yêu nghề và tinh thần trách nhiệm với công việc khí tượng nơi đỉnh núi; sự cởi mở, chu đáo, hiếu khách với người lạ; sự khiêm tốn khi từ chối để ông hoạ sĩ vẽ mình và giới thiệu người khác đáng vẽ hơn. Mỗi phẩm chất có chi tiết riêng làm điểm tựa.
Cái bẫy của kiểu này là liệt kê. Ba luận điểm "yêu nghề – hiếu khách – khiêm tốn" nếu đứng cạnh nhau mà không nối thì bài thành ba đoạn rời. Cách nối là tìm một ý xuyên suốt: ở anh thanh niên, đó là một người sống có lý tưởng trong sự lặng lẽ. Bạn đặt ý đó ở câu chuyển giữa các luận điểm, và ở phần đánh giá, để ba phẩm chất quy về một chân dung.
Một bẫy khác là chọn nét tính cách quá rộng. "Nhân vật là người tốt" không phải luận điểm, vì không chứng minh được bằng một nhóm chi tiết cụ thể. Luận điểm tốt hẹp hơn và có thể kiểm bằng văn bản: "anh thanh niên tìm thấy niềm vui trong chính công việc đơn điệu của mình". Câu đó gọi ngay ra chi tiết đo gió, đo mưa, tính mây, báo số liệu về trung tâm theo đúng giờ, kể cả lúc nửa đêm.
Kiểu bố cục thứ hai: đi theo diễn biến số phận, tâm trạng
Khi nhân vật thay đổi qua nhiều chặng, chia theo diễn biến cho bạn một bài có chiều sâu thời gian. Người chấm nhìn vào là thấy bạn hiểu nhân vật như một con người đang sống, không phải tấm ảnh chụp. Kiểu này hợp với nhân vật có hành trình rõ: Mị trong Vợ chồng A Phủ, Chí Phèo, Tràng trong Vợ nhặt, ông Hai trong Làng.
Với Mị, ba chặng gần như tự hiện ra từ văn bản. Chặng đầu là cô gái bị đày đoạ đến tê liệt trong nhà thống lí Pá Tra, sống lùi lũi, "mặt buồn rười rượi". Chặng hai là đêm tình mùa xuân: rượu, tiếng sáo, ý thức về tuổi trẻ trở lại, Mị định đi chơi thì bị A Sử trói đứng. Chặng ba là đêm Mị cắt dây trói cứu A Phủ rồi chạy theo. Mỗi chặng là một luận điểm, và câu chuyển giữa các chặng chính là chỗ bạn chỉ ra cái gì đã làm nhân vật thay đổi.
Điểm mạnh của kiểu này cũng là điểm yếu: rất dễ trượt thành kể lại truyện theo thứ tự. Cách giữ mình là mỗi chặng phải bắt đầu bằng một nhận định, không bắt đầu bằng sự việc. Viết "Sức sống tiềm tàng trong Mị trỗi dậy khi gặp những tác động của mùa xuân" thay vì "Đến mùa xuân, Mị nghe tiếng sáo". Sự việc chỉ xuất hiện sau đó, làm dẫn chứng.
Bạn cũng không cần kể đủ mọi chặng. Nếu đề chỉ yêu cầu phân tích sự thay đổi của nhân vật, hãy dồn sức vào khoảnh khắc chuyển biến và chặng sau, phần trước chỉ cần vài câu làm nền đối chiếu.
Kiểu bố cục thứ ba: bám đúng phạm vi đề chỉ định
Rất nhiều đề không hỏi toàn bộ nhân vật. Đề có thể giới hạn bằng một đoạn trích ("phân tích nhân vật ông Hai trong đoạn trích sau"), bằng một khía cạnh ("vẻ đẹp tâm hồn", "diễn biến tâm trạng", "tình yêu làng"), hoặc bằng một thời điểm ("buổi sáng đầu tiên sau khi Tràng có vợ"). Khi đó, trục chia luận điểm phải lấy từ chính phạm vi đề, và phần ngoài phạm vi chỉ được nhắc để làm nền.
Lấy đề "Phân tích tâm trạng ông Hai khi nghe tin làng chợ Dầu theo giặc". Luận điểm không còn là "tình yêu làng – lòng yêu nước – tình cảm với kháng chiến" chung chung, mà bám vào các nấc tâm trạng trong đoạn: sững sờ, choáng váng khi vừa nghe tin; xấu hổ, lảng chuyện, cúi gằm mặt mà đi; nỗi day dứt khi về nhà nhìn lũ con; sự bế tắc khi nghĩ đến chuyện đi đâu, ở đâu; và cuộc trò chuyện với đứa con út như một cách tự giãi bày. Tình yêu làng gắn với lòng yêu nước vẫn có mặt, nhưng là kết luận rút ra từ diễn biến, không phải một luận điểm tách riêng.
Dấu hiệu bạn đang lạc phạm vi: phần lớn dẫn chứng lấy từ ngoài đoạn trích. Với đề cho sẵn đoạn trích, chi tiết ngoài đoạn chỉ dùng một hai câu để đặt nhân vật vào mạch truyện. Người chấm thường đánh giá cao bài khai thác kỹ những câu chữ ngay trong đoạn được cho hơn là bài nhớ nhiều chi tiết của cả tác phẩm.
Với đề hỏi một khía cạnh, hãy viết khía cạnh đó ra thành câu hỏi rồi trả lời bằng các luận điểm. "Vẻ đẹp tâm hồn bà cụ Tứ" thành câu hỏi "bà cụ đẹp ở những điểm nào và ta thấy điều đó qua đâu?". Câu trả lời gợi ra luận điểm: lòng thương con, sự cảm thông với người con dâu lạ, niềm tin vào tương lai giữa nạn đói.
Chọn kiểu bố cục nào cho đề trước mặt
Đề cho đoạn trích hoặc nêu rõ khía cạnh: luôn dùng kiểu thứ ba trước. Chỉ khi phạm vi đó tự chứa một diễn biến (như đêm tình mùa xuân của Mị) thì bạn kết hợp với kiểu thứ hai bên trong.
Đề chung chung, nhân vật có hành trình rõ: ưu tiên kiểu thứ hai. Người đọc thấy sự vận động, và bạn có sẵn chỗ để nói về nghệ thuật miêu tả tâm lý.
Đề chung chung, nhân vật được khắc hoạ trong một lát cắt: dùng kiểu thứ nhất, nhưng tìm một ý xuyên suốt để nối các phẩm chất. Truyện ngắn có cốt truyện đơn giản hay rơi vào nhóm này.
Đề hỏi "hình tượng" nhân vật: kiểu thứ nhất mở rộng: ngoài phẩm chất, thêm một luận điểm về ý nghĩa khái quát, tức nhân vật đại diện cho lớp người nào, thời nào.
Còn phân vân: thử viết hai dàn ý chỉ gồm câu luận điểm, mỗi cái ba bốn dòng, rồi chọn cái mà mỗi luận điểm có ít nhất hai chi tiết thật trong văn bản làm điểm tựa. Dàn ý nào thiếu dẫn chứng là dàn ý chưa đứng được.
Ghi nhớ chung: không có kiểu nào "ăn điểm hơn" một cách tuyệt đối. Kiểu phù hợp là kiểu giúp bạn trả lời đúng câu đề hỏi với ít lời thừa nhất.
Khung rút gọn để tự điền: nhân vật Tràng trong Vợ nhặt
Dưới đây là dàn ý ở mức câu luận điểm cho đề "Phân tích nhân vật Tràng trong truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân". Phần trong ngoặc là gợi ý chi tiết; câu chữ phân tích là việc của bạn.
- Mở bài: giới thiệu Kim Lân, nhà văn viết hay về nông thôn và người nông dân; Vợ nhặt viết về nạn đói năm 1945; nêu vấn đề: Tràng là người nghèo khổ, thô kệch nhưng khát khao hạnh phúc và biết yêu thương.
- Khái quát: Tràng làm nghề kéo xe thóc thuê, ngoại hình thô, tính hay cười một mình, nhà nghèo ở với mẹ già; tình huống "nhặt" được vợ giữa lúc người chết đói đầy đường.
- Luận điểm 1 – Tràng trước khi có vợ: nghèo, bị coi thường, nhưng tốt bụng và có phần liều lĩnh (lần gặp người đàn bà ở chợ, đãi bốn bát bánh đúc, câu nói đùa thành thật).
- Luận điểm 2 – Tràng trên đường đưa vợ về: vừa ngượng vừa tự hào, quên cái đói đang bủa vây (dáng đi, nụ cười, mua dầu thắp).
- Luận điểm 3 – Tràng trong buổi sáng đầu tiên: thấy mình đổi khác, thương yêu gắn bó với cái nhà, ý thức bổn phận với vợ con (nhìn sân nhà được quét tước, cảm giác như vừa ra khỏi giấc mơ).
- Nghệ thuật: tình huống truyện độc đáo, miêu tả tâm lý tinh tế qua những chuyển động nhỏ, ngôn ngữ mộc gần với người nông dân.
- Đánh giá: qua Tràng, nhà văn khẳng định ngay cả bên bờ cái chết, con người vẫn khao khát sống và yêu thương; giá trị nhân đạo của tác phẩm.
- Kết bài: khẳng định lại bằng ấn tượng riêng của em về nhân vật, ví dụ một hình ảnh em nhớ nhất và lý do.
Khung này chỉ là bộ xương. Hai người dùng cùng một khung vẫn phải ra hai bài khác nhau, vì cái làm nên bài văn là cách bạn đọc từng chi tiết và điều bạn thấy ở đó. Nếu thấy một chi tiết khác thuyết phục hơn gợi ý trong ngoặc, hãy thay.
Kiểm dàn ý trước khi đặt bút viết
Dàn ý tốt tiết kiệm thời gian về sau; dàn ý vội làm bạn viết lạc giữa chừng. Năm phút soát theo danh sách dưới đây thường đủ để phát hiện chỗ hổng.
- Đọc to từng câu luận điểm: nó có phải một nhận định về nhân vật không, hay chỉ là một sự việc trong truyện? Sự việc thì viết lại.
- Mỗi luận điểm có ít nhất hai chi tiết cụ thể, trong đó có một chi tiết bạn nhớ đúng câu chữ để trích ngắn.
- Các luận điểm không chồng nhau: "giàu tình thương" và "nhân hậu" là một ý viết hai lần.
- Có một chỗ dành cho nghệ thuật xây dựng nhân vật, và chỗ đó nối với nội dung chứ không đứng riêng.
- Phần đánh giá có một nhận xét chỉ đúng với nhân vật này. Nếu câu đánh giá đem đặt vào bài phân tích nhân vật khác vẫn đúng, nó quá chung.
- Dự kiến thời gian: thân bài chiếm phần lớn, mở và kết mỗi phần chỉ vài câu.
- Đề có từ khoá giới hạn (đoạn trích, khía cạnh, thời điểm) thì từ khoá đó phải xuất hiện trong ít nhất một câu luận điểm.
Nếu làm bài tập ở nhà, bạn có thể đưa dàn ý cho thầy cô hoặc bạn học xem trước khi viết. Góp ý ở mức dàn ý rẻ hơn rất nhiều so với sửa cả bài sau khi đã viết xong.
Câu hỏi thường gặp
Bài phân tích nhân vật nên có mấy luận điểm?
Thường từ hai đến bốn luận điểm chính là vừa, tuỳ thời gian và độ dài yêu cầu. Ít hơn hai thì bài mỏng, nhiều hơn bốn thì mỗi luận điểm dễ bị phân tích hời hợt. Chất lượng một luận điểm được đo bằng độ sâu phân tích chi tiết, không phải bằng số lượng.
Phần nghệ thuật nên đặt riêng hay lồng vào từng luận điểm?
Cả hai đều được. Đặt riêng một đoạn giúp người mới không quên và dễ kiểm. Lồng vào từng luận điểm thì bài liền mạch hơn vì nghệ thuật được nói ngay cạnh chi tiết. Nếu lồng, vẫn nên có vài câu tổng hợp ở cuối thân bài để người chấm thấy rõ.
Có cần nêu hoàn cảnh sáng tác trong dàn ý không?
Chỉ cần khi hoàn cảnh đó giúp hiểu nhân vật, ví dụ nạn đói năm 1945 với các nhân vật trong Vợ nhặt. Nếu không chắc năm sáng tác hay hoàn cảnh cụ thể, hãy bỏ qua thay vì ghi sai; người chấm trừ điểm vì sai kiến thức nặng hơn vì thiếu một chi tiết phụ.
Đề yêu cầu phân tích nhân vật trong một đoạn trích dài, chọn chi tiết thế nào?
Đánh dấu những câu nhân vật hành động, nói, nghĩ hoặc thay đổi. Sau đó gom chúng thành nhóm theo nhận định chung, mỗi nhóm thành một luận điểm. Chi tiết nào không thuộc nhóm nào thì có lẽ không cần dùng. Ưu tiên chi tiết bất ngờ, lặp lại hoặc nằm ở bước ngoặt.
Lập dàn ý mất bao lâu trong giờ kiểm tra?
Tuỳ độ dài bài, nhưng thường dành khoảng một phần tám đến một phần sáu thời gian cho đọc đề và dàn ý là hợp lý. Dàn ý trong giờ kiểm tra chỉ cần các câu luận điểm và vài chữ gợi chi tiết, không cần viết đầy đủ như khi làm ở nhà.
Có nên học thuộc dàn ý mẫu của từng nhân vật không?
Không nên học thuộc để chép lại. Đề thật thường giới hạn phạm vi hoặc đổi góc hỏi, dàn ý học thuộc sẽ lệch đề. Cách hữu ích hơn là tự lập dàn ý cho vài nhân vật quen, so với ghi chép trên lớp, và luyện thói quen chuyển câu đề thành câu hỏi để tìm luận điểm.