DienHinh.comĐiển Hình
Kỹ năng viết bài phân tích nhân vật

Các dạng đề phân tích nhân vật: đọc đề, gạch chữ khoá và xác định đúng phạm vi

Nhận ra tám dạng đề phân tích nhân vật hay gặp, phân biệt phân tích, cảm nhận, làm rõ, gạch ba lớp chữ khoá và không bỏ quên vế phụ "từ đó nhận xét".

Close view of a teenage hand underlining with a pencil on a blank exam sheet in a quiet classroom in Hai Phong, rows of desks softly blurred behind, cool daylight

Đề phân tích nhân vật hay gặp tám dạng: phân tích toàn diện một nhân vật; phân tích nhân vật trong một đoạn trích; phân tích diễn biến tâm trạng; cảm nhận một vẻ đẹp hay một khía cạnh; phân tích nhân vật qua một chi tiết hoặc tình huống; đề kèm nhận định; so sánh hai nhân vật; và phân tích nhân vật trong văn bản chưa học. Mỗi dạng đòi một cách chia luận điểm khác nhau, nên đọc sai dạng đề là sai từ dàn ý.

Cách đọc đề an toàn là gạch ba lớp chữ khoá: thao tác (phân tích, cảm nhận, làm rõ), đối tượng (nhân vật nào, khía cạnh nào) và phạm vi (cả tác phẩm hay một đoạn). Sau đó tìm xem đề có vế phụ như "từ đó nhận xét" hay "liên hệ" không. Bài này đi qua từng bước, có bảng nhận diện và ba đề ví dụ được đọc mẫu.

Ba lớp chữ khoá trong mỗi đề

Lớp thao tác. Đó là động từ chính của đề: phân tích, cảm nhận, làm rõ, chứng minh, bình luận. Động từ này quyết định giọng bài và tỉ lệ giữa lý lẽ với cảm xúc. Đề "cảm nhận" cho phép bạn nói nhiều hơn về ấn tượng riêng, đề "phân tích" đòi lập luận chặt hơn.

Lớp đối tượng. Không chỉ là tên nhân vật mà còn là khía cạnh đi kèm: "vẻ đẹp tâm hồn", "diễn biến tâm trạng", "bi kịch", "sức sống tiềm tàng", "tình yêu làng". Nếu đề có khía cạnh, toàn bộ luận điểm phải phục vụ khía cạnh đó, không phải toàn bộ con người nhân vật.

Lớp phạm vi. Đề nói "trong tác phẩm", "trong đoạn trích", "qua đoạn văn sau", hay chỉ một thời điểm cụ thể. Phạm vi càng hẹp, bạn càng phải đọc kỹ từng câu chữ trong phạm vi đó, và càng phải hạn chế đem chi tiết ngoài vào.

Cách gạch. Trong giờ kiểm tra, hãy gạch ba lớp bằng ba kiểu khác nhau, ví dụ gạch thẳng cho thao tác, khoanh tròn cho đối tượng, ngoặc vuông cho phạm vi. Việc này mất chưa tới một phút nhưng giúp bạn thấy ngay đề hỏi gì và không hỏi gì.

Câu tự kiểm sau khi gạch. Viết lại đề thành một câu hỏi bằng lời mình. Đề "Cảm nhận vẻ đẹp của nhân vật bà cụ Tứ trong đoạn trích" thành "bà cụ Tứ đẹp ở chỗ nào, thấy qua những câu nào trong đoạn?". Nếu không viết lại được, bạn chưa hiểu đề.

Bảng nhận diện tám dạng đề phân tích nhân vật

Bảng dưới gom tám dạng đề, kèm dấu hiệu nhận ra trong câu chữ, trọng tâm cần làm và cái bẫy hay gặp nhất. Tên nhân vật trong cột dấu hiệu chỉ là ví dụ.

Dạng đềDấu hiệu trong đềTrọng tâmBẫy hay gặp
Phân tích toàn diện"Phân tích nhân vật Tràng trong Vợ nhặt"Chọn trục chia luận điểm, bao quát nhân vậtKể lại cả truyện
Nhân vật trong đoạn trích"qua đoạn trích sau", đề in sẵn đoạn vănKhai thác câu chữ trong đoạnLấy chi tiết ngoài đoạn làm chính
Diễn biến tâm trạng"diễn biến tâm trạng", "sự thay đổi", "tâm lý"Các nấc tâm trạng và nguyên nhân chuyểnLiệt kê cảm xúc, không lý giải
Một vẻ đẹp, một khía cạnh"vẻ đẹp", "phẩm chất", "bi kịch", "khát vọng"Chỉ bàn khía cạnh được hỏiPhân tích cả nhân vật
Qua chi tiết hoặc tình huống"qua chi tiết...", "trong tình huống..."Chi tiết làm bật nét gì của nhân vậtBàn chi tiết mà quên nhân vật
Đề kèm nhận địnhMột ý kiến trong ngoặc kép, rồi "bằng việc phân tích..."Giải thích, chứng minh, bàn luận nhận địnhBỏ qua nhận định, phân tích chung
So sánh hai nhân vật"so sánh", "điểm gặp gỡ và khác biệt"Trục so sánh và lý giải khác biệtPhân tích rời hai nhân vật
Văn bản chưa họcĐoạn truyện lạ, có tóm tắt hoặc chú thíchĐọc hiểu nhanh, bám văn bảnSuy diễn ngoài văn bản

Một đề có thể chồng hai dạng: "Phân tích diễn biến tâm trạng nhân vật Mị trong đoạn trích sau" vừa là đề đoạn trích vừa là đề diễn biến tâm trạng. Khi đó, phạm vi đoạn trích là khung, diễn biến tâm trạng là trục chia luận điểm.

Dạng so sánh và dạng văn bản chưa học có những đòi hỏi riêng khá dài, nên mỗi dạng cần được luyện riêng. Ở đây chỉ cần bạn nhận ra chúng ngay khi đọc đề.

Động từ của đề khác nhau thế nào

Phân tích: chia đối tượng thành các khía cạnh, mỗi khía cạnh có chi tiết và lời lý giải. Giọng bài thiên về lập luận, mỗi nhận xét phải có căn cứ trong văn bản.

Cảm nhận: vẫn cần phân tích, nhưng được phép và nên nói rõ ấn tượng, rung động của người viết. Bài cảm nhận mà chỉ toàn cảm xúc, không có chi tiết, vẫn là bài yếu.

Làm rõ, chứng minh: thường đi kèm một nhận định có sẵn ("làm rõ sức sống tiềm tàng của nhân vật"). Nhận định đã cho thì bạn không phải tự tìm, nhưng phải dùng văn bản chứng minh cho đủ.

Bình luận, bàn luận: ngoài phân tích còn phải đánh giá, đồng tình hay bổ sung, có khi chỉ ra giới hạn của một cách nhìn. Dạng này hay đi với đề có nhận định.

Nhận xét: thường là vế phụ, yêu cầu một đoạn đánh giá ngắn về nghệ thuật hoặc về cách nhìn của nhà văn. Không phân tích lại, mà rút ra từ điều đã phân tích.

Đề không rõ động từ: nếu đề chỉ nêu "Nhân vật... trong truyện ngắn...", hãy hiểu là phân tích và tự xác định trục chia luận điểm. Đừng tự thu hẹp đề vào một khía cạnh khi đề không yêu cầu.

Vế phụ "từ đó…": phần hay bị bỏ quên

Rất nhiều đề có hai vế: vế chính là phân tích, vế phụ bắt đầu bằng "từ đó", "qua đó" hoặc "liên hệ". Ví dụ: "Phân tích nhân vật Huấn Cao trong cảnh cho chữ, từ đó nhận xét quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân". Vế phụ thường chiếm ít điểm hơn vế chính nhưng không phải là phần trang trí, và bài bỏ quên vế phụ gần như chắc chắn mất điểm phần đó.

Cách xử lý vế phụ là dành cho nó một đoạn riêng sau phần phân tích, dài khoảng một phần năm đến một phần tư thân bài. Đoạn này không phân tích lại chi tiết, mà rút ra kết luận từ những gì đã phân tích. Với đề Huấn Cao, đó là nhận xét về sự hội tụ của cái tài, cái tâm và khí phách, về chỗ cái đẹp có thể nảy sinh ngay trong ngục tối và cảm hoá được con người.

Vế "liên hệ" đòi đặt nhân vật cạnh một nhân vật hoặc tác phẩm khác. Liên hệ chỉ cần ngắn, có một điểm chung và một điểm khác, không biến thành bài so sánh đầy đủ. Liên hệ lan man, kể lại tác phẩm thứ hai, là cách tốn thời gian mà không thêm điểm.

Khi lập dàn ý, hãy viết vế phụ ra thành một dòng riêng có đánh dấu, để đến cuối bài không quên. Nhiều học sinh viết say phần phân tích đến hết giờ, chỉ kịp thêm một câu vội cho vế phụ.

Ba đề ví dụ được đọc mẫu

Mỗi đề dưới đây được tách thành ba lớp chữ khoá, xác định dạng và gợi hướng chia luận điểm. Phần phân tích cụ thể là việc của bạn.

  • Đề: "Cảm nhận vẻ đẹp của người đàn bà hàng chài trong Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu." Thao tác: cảm nhận. Đối tượng: vẻ đẹp của người đàn bà, không phải bi kịch gia đình nói chung. Phạm vi: cả tác phẩm. Dạng: một vẻ đẹp. Hướng luận điểm: vẻ ngoài thô kệch và vẻ đẹp khuất lấp bên trong; sự nhẫn nhục vì con; sự thấu hiểu lẽ đời khi giải thích với Phùng và Đẩu ở toà án huyện. Luận điểm nên dẫn đến nhận xét về cách nhìn con người đa chiều của nhà văn.
  • Đề: "Phân tích tâm trạng của Liên khi đợi chuyến tàu đêm trong Hai đứa trẻ." Thao tác: phân tích. Đối tượng: tâm trạng của Liên, khía cạnh chờ đợi. Phạm vi: đoạn đợi tàu, không phải cả truyện. Dạng: diễn biến tâm trạng trong phạm vi hẹp. Hướng luận điểm: Liên trong bóng tối phố huyện; khoảnh khắc đoàn tàu đi qua với ánh sáng và âm thanh; nỗi mơ hồ sau khi tàu đi. Phần đầu truyện chỉ nhắc ngắn làm nền.
  • Đề: "Phân tích nhân vật viên quản ngục trong Chữ người tử tù, từ đó nhận xét cách Nguyễn Tuân xây dựng nhân vật." Thao tác: phân tích kèm nhận xét. Đối tượng: viên quản ngục, nhân vật thường bị lu mờ bên Huấn Cao. Phạm vi: cả truyện. Dạng: toàn diện có vế phụ. Hướng luận điểm: người làm nghề coi ngục mà có tâm hồn biết quý cái đẹp; sự biệt đãi Huấn Cao bất chấp nguy hiểm; cảnh cho chữ và cái vái lạy; vế phụ về nghệ thuật tương phản, bút pháp lãng mạn.

Để ý rằng ở cả ba đề, khía cạnh trong đề quyết định luận điểm. Nếu bạn viết đề thứ hai thành bài phân tích toàn bộ nhân vật Liên, bài vẫn có nhiều ý đúng nhưng lệch trọng tâm.

Quy trình đọc đề trong năm phút

Quy trình dưới đây dùng được cho mọi dạng đề phân tích nhân vật. Năm phút đầu bỏ ra không làm bạn chậm, mà giúp phần còn lại không phải viết lại.

  1. Đọc toàn bộ đề hai lần, lần thứ hai đọc chậm từng chữ. Nếu đề có đoạn trích, đọc đề trước rồi mới đọc đoạn trích, để biết mình cần tìm gì.
  2. Gạch ba lớp chữ khoá: thao tác, đối tượng, phạm vi. Gạch riêng vế phụ nếu có.
  3. Xác định dạng đề theo bảng nhận diện, chú ý trường hợp chồng hai dạng.
  4. Viết lại đề thành một câu hỏi bằng lời mình ở lề giấy nháp.
  5. Ghi nhanh các chi tiết nhớ được hoặc đánh dấu chi tiết trong đoạn trích, chỉ những chi tiết phục vụ câu hỏi vừa viết.
  6. Chọn trục chia luận điểm phù hợp với dạng đề, rồi mới bắt đầu dàn ý.
  7. Trước khi viết, đọc lại đề một lần nữa và so với dàn ý. Câu hỏi thường gặp nhất ở bước này: mình có đang viết một bài khác với bài đề hỏi không?

Nếu làm đề ở nhà để luyện, bạn có thể làm riêng bước đọc đề cho nhiều đề liên tiếp, không viết bài. Mười đề chỉ cần đọc và lập ba lớp chữ khoá giúp mắt quen dạng đề nhanh hơn là viết trọn một bài.

Câu hỏi thường gặp

Đề "phân tích" và đề "cảm nhận" có cần dàn ý khác nhau không?

Khung dàn ý giống nhau, cũng có luận điểm, chi tiết, đánh giá. Khác nhau ở giọng và tỉ lệ: bài cảm nhận được nói nhiều hơn về rung động, ấn tượng riêng, nhưng mỗi cảm nhận vẫn phải dựa trên chi tiết cụ thể. Bài phân tích thiên về lập luận, lý giải.

Đề không ghi phạm vi thì có được chọn một đoạn để phân tích sâu không?

Đề không giới hạn thì bạn nên bao quát nhân vật trong cả tác phẩm. Có thể dành nhiều chữ hơn cho khoảnh khắc then chốt, nhưng không được bỏ hẳn các phần khác. Tự thu hẹp phạm vi làm bài thiếu ý so với yêu cầu.

Vế phụ chiếm bao nhiêu điểm?

Tuỳ từng đề và hướng dẫn chấm, thường ít hơn vế chính nhưng đủ để ảnh hưởng tới kết quả. Vì không biết trước tỉ lệ, cách an toàn là luôn dành cho vế phụ một đoạn riêng có ý rõ ràng thay vì một câu.

Đề kèm một nhận định mà em không đồng ý thì sao?

Bạn vẫn phải giải thích nhận định, rồi dùng văn bản để chứng minh phần đúng của nó. Ở phần bàn luận, có thể bổ sung hoặc chỉ ra giới hạn của nhận định nếu có căn cứ từ tác phẩm. Bác bỏ hoàn toàn mà không đủ dẫn chứng là lựa chọn rủi ro.

Làm sao biết đề đang hỏi diễn biến hay hỏi tính cách?

Tìm các từ như diễn biến, sự thay đổi, tâm trạng, quá trình, hành trình: đó là đề diễn biến. Các từ như vẻ đẹp, phẩm chất, tính cách, hình tượng thường gợi bố cục theo nét tính cách. Đề chung chung thì tuỳ nhân vật có hành trình rõ hay không.

Có nên viết thêm ý ngoài đề để thể hiện hiểu biết không?

Không nên. Ý ngoài đề không được tính điểm và chiếm thời gian của phần chính. Nếu muốn thể hiện hiểu biết, hãy làm sâu phần đề hỏi: chi tiết chính xác hơn, lý giải kỹ hơn, nhận xét nghệ thuật cụ thể hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138