DienHinh.comĐiển Hình
So sánh các cặp nhân vật

So sánh người lính trong Đồng chí và Bài thơ về tiểu đội xe không kính

So sánh hình tượng người lính trong Đồng chí (Chính Hữu) và Bài thơ về tiểu đội xe không kính (Phạm Tiến Duật): giống, khác, giọng thơ và dàn ý.

Old military truck parked on a winding dirt road in the Truong Son mountains of Quang Tri, dust in the air, two Vietnamese men resting beside it seen from behind, golden dusk

Người lính trong Đồng chí của Chính Hữu là người nông dân mặc áo lính thời kháng chiến chống Pháp, gắn bó với nhau bằng tình đồng chí giản dị trong gian khổ thiếu thốn; người lính trong Bài thơ về tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật là những người lái xe trẻ trên tuyến đường Trường Sơn thời chống Mỹ, ngang tàng, sôi nổi, coi bom đạn như chuyện thường. Cả hai cùng có tình đồng đội và lý tưởng chung, nhưng giọng thơ và chân dung tinh thần khác hẳn.

Đây là hai bài thơ thường được học cạnh nhau ở lớp 9 trong chương trình trước và vẫn được dùng nhiều trong các đề so sánh. Điểm hay của cặp này là cho thấy hình tượng người lính thay đổi theo hai cuộc kháng chiến.

Vì hai bài thơ còn bản quyền, bài viết chỉ trích vài câu then chốt. Bạn dùng dàn ý và bảng để tự viết theo cảm nhận của mình.

Hai người lính, hai thời kỳ

Người lính trong Đồng chí xuất thân từ những miền quê nghèo, "nước mặn đồng chua", "đất cày lên sỏi đá". Họ rời ruộng nương, gian nhà, giếng nước gốc đa để đi đánh giặc. Bài thơ tập trung vào quá trình những người xa lạ trở thành tri kỷ: cùng chung cảnh nghèo, cùng chung nhiệm vụ, cùng chịu rét, chịu sốt. Câu thơ "Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỷ" và tiếng gọi "Đồng chí!" đứng riêng thành một dòng là trung tâm cảm xúc.

Người lính trong Bài thơ về tiểu đội xe không kính là những chiến sĩ lái xe trẻ trên đường Trường Sơn. Xe bị bom làm vỡ kính, mất đèn, mất mui, nhưng vẫn chạy. Từ hình ảnh chiếc xe trần trụi ấy, nhà thơ làm nổi tư thế ung dung, tinh thần coi thường gian khổ và niềm vui trẻ trung: bụi phun tóc trắng như người già, mưa tuôn mưa xối như ngoài trời, mà vẫn cười, vẫn bắt tay nhau.

Hai bài thơ cách nhau khoảng hai mươi năm và hai cuộc kháng chiến. Vì thế chân dung người lính cũng khác: một bên mộc mạc, lặng lẽ, nói ít mà sâu; một bên sôi nổi, tếu táo, nói thẳng điều mình nghĩ. Bạn nên nêu điều này ngay từ phần giới thiệu, để người chấm thấy bài có hướng.

Một lưu ý về thuật ngữ: trong thơ trữ tình, người lính là hình tượng hay nhân vật trữ tình, không phải nhân vật có tên tuổi như trong truyện. Khi viết, dùng "hình tượng người lính" sẽ chính xác hơn "nhân vật người lính".

Bảng so sánh hình tượng người lính trong hai bài thơ

Dưới đây là bảng đối chiếu theo các bình diện quen thuộc của đề so sánh thơ. Mỗi ô có thể thành một ý trong bài.

Bình diệnĐồng chíBài thơ về tiểu đội xe không kính
Thời kỳKháng chiến chống Pháp, những năm đầuKháng chiến chống Mỹ, tuyến đường Trường Sơn
Xuất thânNông dân nghèo từ các miền quêThanh niên trẻ, chiến sĩ lái xe
Hoàn cảnhThiếu thốn: áo rách vai, chân không giày, sốt run ngườiBom đạn ác liệt: xe không kính, không đèn, không mui
Tình đồng đội"Thương nhau tay nắm lấy bàn tay""Bắt tay qua cửa kính vỡ rồi", "chung bát đũa nghĩa là gia đình"
Tâm thếLặng lẽ, bền bỉ, sâu nặngUng dung, ngang tàng, lạc quan, tếu táo
Hình ảnh kết"Đầu súng trăng treo""Chỉ cần trong xe có một trái tim"
Giọng thơTâm tình, hàm súc, nhiều khoảng lặngKhẩu ngữ, phóng khoáng, nhiều câu văn xuôi hoá

Hai cái bắt tay trong hàng "tình đồng đội" là cặp chi tiết đắt nhất để so sánh. Cái nắm tay trong Đồng chí là cử chỉ lặng lẽ truyền hơi ấm giữa lúc thiếu thốn; cái bắt tay qua ô cửa kính vỡ là cử chỉ vui vẻ, có chút tinh nghịch giữa đường ra trận.

Điểm giống: tình đồng đội và lý tưởng chung

Cùng vượt lên gian khổ. Người lính trong Đồng chí chịu rét, chịu sốt, thiếu áo, thiếu giày mà vẫn "miệng cười buốt giá". Người lính lái xe chịu gió, bụi, mưa, bom đạn mà vẫn ung dung. Cả hai bài thơ đều không giấu gian khổ, nhưng gian khổ là nền để làm nổi tinh thần.

Cùng gắn bó bằng tình đồng đội. Tình đồng chí trong bài của Chính Hữu được xây từ sự đồng cảnh, đồng nhiệm vụ, đồng cảm. Tình đồng đội trong bài của Phạm Tiến Duật hiện qua tiểu đội xe, bếp Hoàng Cầm, bát đũa chung, võng mắc chông chênh. Một bên gọi là tri kỷ, một bên gọi là gia đình.

Cùng có lý tưởng rõ ràng. Người lính trong Đồng chí đứng cạnh nhau "chờ giặc tới", hướng về nhiệm vụ bảo vệ đất nước. Người lính lái xe chạy "vì miền Nam phía trước". Lý tưởng ấy được nói giản dị, không hô hào.

Cùng kết thúc bằng một hình ảnh giàu sức gợi. "Đầu súng trăng treo" ghép cái thực và cái mơ, chiến đấu và trữ tình. "Một trái tim" đặt đối lập với tất cả những gì chiếc xe đã mất, nói rằng sức mạnh nằm ở con người. Hai hình ảnh kết đều là chỗ hội tụ của cả bài.

Điểm khác: từ lặng lẽ đến sôi nổi

Khác ở xuất thân và tuổi. Người lính của Chính Hữu là nông dân, mang theo nỗi nhớ ruộng nương, gian nhà, giếng nước gốc đa. Người lính của Phạm Tiến Duật là lớp trẻ, ít nhắc chuyện quê nhà, chủ yếu sống với con đường và đồng đội.

Khác ở cách đối diện gian khổ. Người lính trong Đồng chí đối diện gian khổ bằng sự chịu đựng và sẻ chia lặng lẽ. Người lính lái xe đối diện bằng thái độ bất cần, đùa vui: "ừ thì có bụi", "ừ thì ướt áo". Tiếng "ừ thì" là chỗ nên phân tích để thấy chất ngang tàng.

Khác ở giọng thơ và ngôn ngữ. Chính Hữu viết cô đọng, nhiều câu ngắn, nhiều khoảng lặng, có cấu trúc song hành. Phạm Tiến Duật đưa khẩu ngữ, câu thơ dài như lời nói, có câu mở đầu gần như văn xuôi: "Không có kính không phải vì xe không có kính".

Khác ở hình ảnh trung tâm. Hình ảnh trung tâm của Đồng chí là những con người đứng cạnh nhau. Hình ảnh trung tâm của bài thơ Phạm Tiến Duật là chiếc xe không kính, từ chiếc xe mà hiện ra con người. Cách chọn hình ảnh cho thấy hai tư duy thơ khác nhau.

Vì sao cùng viết về người lính mà giọng thơ khác hẳn

Lý do đầu tiên là thời điểm và trải nghiệm của người viết. Chính Hữu viết Đồng chí khi bản thân là người lính trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp, lúc quân đội còn non trẻ, trang bị thiếu thốn, phần lớn chiến sĩ là nông dân vừa rời ruộng đồng. Cảm xúc chủ đạo là sự gắn bó giữa những con người cùng cảnh ngộ, nên giọng thơ trầm, chắt lọc, nói ít mà gợi nhiều.

Phạm Tiến Duật viết bài thơ của mình khi đang là người lính trên tuyến đường Trường Sơn trong những năm chống Mỹ ác liệt. Lớp lính trẻ ấy lớn lên trong hoà bình ở miền Bắc, có học, sôi nổi, và đối diện với bom đạn bằng sự tinh nghịch của tuổi trẻ. Giọng thơ khẩu ngữ, phóng khoáng là giọng của chính thế hệ đó.

Lý do thứ hai là quan niệm thơ. Đồng chí thuộc giai đoạn thơ kháng chiến đi tìm vẻ đẹp trong cái giản dị, mộc mạc. Thơ Phạm Tiến Duật đưa chất liệu hiện thực đời thường, cả những câu gần như văn xuôi, vào thơ một cách táo bạo. Khi nêu hai lý do này, bạn có cơ sở để nói rằng hình tượng người lính vừa có sự tiếp nối về phẩm chất, vừa có sự đổi mới về diện mạo.

Dàn ý gợi ý cho đề so sánh hai bài thơ

Đề so sánh hình tượng người lính trong hai bài thơ thường đòi hỏi cả nội dung lẫn nghệ thuật. Dàn ý dưới đây theo lối đan xen:

  1. Mở bài: giới thiệu đề tài người lính trong thơ kháng chiến, hai tác giả, hai bài thơ; nêu vấn đề.
  2. Luận điểm 1 – hoàn cảnh và xuất thân: người nông dân mặc áo lính; người thanh niên lái xe trên Trường Sơn.
  3. Luận điểm 2 – vượt lên gian khổ: áo rách, chân không giày, sốt run người; xe không kính, bụi, mưa, bom đạn.
  4. Luận điểm 3 – tình đồng đội: "đôi tri kỷ", cái nắm tay; tiểu đội xe, bếp Hoàng Cầm, cái bắt tay qua cửa kính vỡ.
  5. Luận điểm 4 – lý tưởng và hình ảnh kết: "Đầu súng trăng treo" và "một trái tim".
  6. Luận điểm 5 – nghệ thuật: giọng tâm tình hàm súc và giọng ngang tàng khẩu ngữ; lý giải từ hoàn cảnh hai cuộc kháng chiến.
  7. Kết bài: khẳng định sự tiếp nối và đổi mới của hình tượng người lính, nêu cảm nhận riêng của em.

Khi thời gian ngắn, bạn có thể gộp luận điểm 2 và 3, nhưng không nên bỏ phần nghệ thuật.

Lưu ý khi trích thơ và phân tích

Hai bài thơ được nhiều người thuộc, nhưng chính vì thuộc mà dễ chép sai. Một số điểm nên soát:

  • Câu kết của Đồng chí là "Đầu súng trăng treo", bốn chữ, không thêm từ.
  • Câu "Thương nhau tay nắm lấy bàn tay" thuộc Đồng chí; câu "Bắt tay qua cửa kính vỡ rồi" thuộc bài của Phạm Tiến Duật. Đừng đổi chỗ.
  • Tên bài thơ đầy đủ là "Bài thơ về tiểu đội xe không kính", không viết tắt thành "Xe không kính" trong bài làm.
  • Không trích dài nhiều khổ liền nhau rồi diễn xuôi lại; chọn câu then chốt và phân tích chữ.
  • Không nói người lính chống Pháp "bi quan" hay người lính chống Mỹ "vô tư không biết sợ"; cả hai đều được viết bằng thái độ trân trọng.
  • Phần lý giải khác biệt nên bám hoàn cảnh hai cuộc kháng chiến và phong cách hai nhà thơ, tránh nhận xét chính trị chung chung.

Câu chuyển gợi ý: "Hai mươi năm sau cái nắm tay lặng lẽ trong đêm rét, người lính lại bắt tay nhau qua ô cửa kính vỡ, lần này kèm một tiếng cười." Em hãy tìm cách nói của riêng mình.

Câu hỏi thường gặp

Nên gọi là nhân vật người lính hay hình tượng người lính?

Trong thơ trữ tình, gọi là hình tượng người lính hoặc nhân vật trữ tình sẽ chính xác hơn. Người lính trong hai bài thơ không có tên, không có cốt truyện, mà hiện qua cảm xúc và hình ảnh thơ.

Vì sao hình ảnh đầu súng trăng treo được xem là đặc sắc?

Hình ảnh đặt cạnh nhau súng và trăng, chiến đấu và mơ mộng, hiện thực và lãng mạn. Đây cũng là hình ảnh thật của người lính phục kích đêm khuya khi trăng xuống thấp. Bốn chữ vừa tả cảnh vừa gợi biểu tượng.

Tiếng cười trong bài thơ Phạm Tiến Duật có ý nghĩa gì?

Tiếng cười như "nhìn nhau mặt lấm cười ha ha" thể hiện tinh thần lạc quan, trẻ trung, coi thường gian khổ của người lính lái xe. Nó khác với nụ cười "buốt giá" trong Đồng chí, nơi nụ cười gắn với sự chịu đựng.

Có cần so sánh cả thể thơ của hai bài không?

Nên nhắc ngắn. Đồng chí chủ yếu là thơ tự do với câu ngắn dài linh hoạt, giọng tâm tình. Bài của Phạm Tiến Duật kết hợp câu bảy chữ, tám chữ với nhịp linh hoạt, gần lời nói. Thể thơ góp phần tạo nên giọng điệu khác nhau.

Có thể liên hệ thêm bài thơ khác về người lính không?

Có thể liên hệ một hai câu với các bài thơ về người lính khác mà em đã học, như Tây Tiến của Quang Dũng. Nhưng đề yêu cầu hai bài cụ thể, nên phần liên hệ chỉ để mở rộng ở cuối.

Đề chỉ hỏi về tình đồng chí đồng đội thì làm sao?

Khi đó bạn dồn vào luận điểm tình đồng đội: cơ sở hình thành, biểu hiện, ý nghĩa. Ở Đồng chí là đồng cảnh, đồng nhiệm vụ, chung chăn, nắm tay; ở bài của Phạm Tiến Duật là tiểu đội xe, bếp chung, bát đũa chung, cái bắt tay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138