Mị trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài và người vợ nhặt trong Vợ nhặt của Kim Lân giống nhau ở chỗ cả hai đều bị đẩy tới đáy của sự sống, nhưng trong họ vẫn còn một sức sống chưa tắt và chính sức sống ấy đưa họ ra khỏi cảnh cùng đường. Khác nhau ở chỗ cái đè lên Mị là áp bức kéo dài nhiều năm trong nhà thống lý, còn cái đè lên người vợ nhặt là nạn đói năm 1945 dồn con người tới bờ cái chết chỉ trong vài tháng.
Vì thế sức sống của Mị là thứ bị vùi sâu rồi bùng lên, còn sức sống của người vợ nhặt là bản năng bám lấy miếng ăn, lấy một chỗ dựa, rồi dần dần trở lại làm một con người biết vun vén. Một bài so sánh tốt không dừng ở chỗ liệt kê "cả hai đều khổ", mà chỉ ra mỗi nhà văn đã nhìn thấy điều gì ở người phụ nữ nghèo.
Dưới đây là bảng đối chiếu, các điểm giống và khác có ý nghĩa, phần lý giải và dàn ý gợi ý. Đây là khung để bạn tự viết theo cảm nhận của mình, không phải bài văn mẫu để chép.
Hai nhân vật trong hai hoàn cảnh khác nhau
Mị là cô gái Mèo (cách gọi trong tác phẩm, nay là người Mông) ở Hồng Ngài, trẻ, đẹp, thổi sáo giỏi, có nhiều người mê. Vì món nợ cha mẹ vay nhà thống lý Pá Tra từ ngày cưới nhau, Mị bị bắt về làm con dâu gạt nợ cho A Sử. Từ đó Mị sống lầm lũi, "lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa", làm việc quần quật và gần như mất cảm giác về thời gian. Có lúc Mị đã cầm nắm lá ngón định chết, nhưng thương cha nên không đành.
Người vợ nhặt không có tên. Kim Lân gọi nhân vật là "thị", "người đàn bà". Thị xuất hiện giữa nạn đói, ngồi vêu ra trước cửa nhà kho cùng mấy chị em, áo quần tả tơi như tổ đỉa. Lần gặp thứ hai, thị sà vào đòi Tràng đãi ăn, ăn liền bốn bát bánh đúc, rồi chỉ bằng một câu nói đùa của Tràng mà theo anh về làm vợ.
Như vậy, một người bị trói bằng cường quyền và thần quyền, bằng tập tục cúng trình ma nhà thống lý; một người bị trói bằng cái đói. Mị có tên, có quá khứ đẹp, có tiếng sáo; người vợ nhặt không tên, không quê quán rõ ràng, không người thân. Đây là điểm xuất phát rất khác, và bạn nên nói rõ ngay từ đầu để phần so sánh sau có nền.
Một chi tiết nên ghi nhớ khi viết: cả hai truyện đều in trong giai đoạn sau Cách mạng, Vợ chồng A Phủ là kết quả chuyến đi của Tô Hoài lên Tây Bắc, còn Vợ nhặt được viết lại từ một dự định cũ về nạn đói. Không cần nhớ năm in để bài viết có giá trị; điều cần là đặt nhân vật đúng bối cảnh lịch sử mà văn bản nêu ra.
Bảng so sánh Mị và người vợ nhặt
Bảng dưới đây gom các bình diện thường dùng khi phân tích nhân vật. Bạn nên tự kẻ lại bảng này trên giấy nháp trước khi lập dàn ý, mỗi ô ghi kèm một chi tiết trong văn bản làm dẫn chứng.
| Bình diện | Mị (Vợ chồng A Phủ) | Người vợ nhặt (Vợ nhặt) |
|---|---|---|
| Hoàn cảnh | Con dâu gạt nợ nhà thống lý, bị áp bức nhiều năm | Nạn đói năm 1945, lang thang kiếm ăn ở xóm ngụ cư |
| Cái tên | Có tên, có quá khứ, có tài thổi sáo | Không tên, chỉ là "thị", "người đàn bà" |
| Trạng thái ban đầu | Tê liệt, cam chịu, "như con rùa nuôi trong xó cửa" | Chao chát, chỏng lỏn, liều lĩnh vì đói |
| Khoảnh khắc chuyển biến | Đêm tình mùa xuân và đêm cắt dây trói cứu A Phủ | Bước chân về làm dâu và buổi sáng đầu tiên ở nhà chồng |
| Biểu hiện sức sống | Uống rượu, nghe tiếng sáo, muốn đi chơi, cắt dây, chạy theo A Phủ | Bám lấy miếng ăn, theo Tràng, rồi quét dọn, vun vén nhà cửa |
| Kết cục mở | Chạy khỏi Hồng Ngài, sau tìm đến Phiềng Sa | Gắn với hình ảnh đoàn người phá kho thóc và lá cờ đỏ |
| Cái nhìn của nhà văn | Sức sống bị vùi sâu nhưng không chết | Trong cái đói, con người vẫn khao khát gia đình và tương lai |
Đọc theo hàng ngang, bạn sẽ thấy điểm khác nằm ở gần như mọi ô, còn điểm giống chỉ hiện ra khi lùi lại nhìn cả hàng "biểu hiện sức sống" và "cái nhìn của nhà văn". Đó cũng là cách sắp xếp một bài so sánh: nêu khác biệt cụ thể trước, rồi gom lại ở điểm gặp nhau có ý nghĩa.
Điểm giống có ý nghĩa, không phải giống hình thức
Cả hai bị đẩy tới chỗ con người gần như không còn là mình. Mị quên cả việc mình là người, sống như cái máy làm việc. Người vợ nhặt vì đói mà bỏ cả thể diện, "cong cớn", ăn uống chẳng chút ngượng ngùng. Nói giống nhau ở "khổ" thì quá chung; nói giống nhau ở chỗ cái khổ đã làm méo mó nhân cách bề ngoài thì cụ thể hơn và có dẫn chứng.
Cả hai mang sức sống tiềm tàng. Sức sống của Mị trỗi dậy khi rượu, tiếng sáo và mùa xuân đánh thức kỷ niệm. Sức sống của người vợ nhặt là bản năng bám lấy sự sống, nhưng khi có một mái nhà thì bản năng ấy chuyển thành ý thức làm vợ, làm dâu.
Cả hai đi ra khỏi bóng tối bằng một hành động. Mị cắt nút dây mây cứu A Phủ rồi chạy theo; người vợ nhặt quyết định theo một người đàn ông xa lạ. Hành động ấy đều có vẻ đột ngột, nhưng nhà văn đã chuẩn bị bằng diễn biến tâm lý trước đó. Khi viết, bạn nên chỉ ra sự chuẩn bị đó để tránh kết luận rằng nhân vật "tự nhiên thay đổi".
Cả hai được soi bằng cái nhìn nhân đạo. Tô Hoài và Kim Lân đều không đứng ngoài để thương hại. Họ đi vào bên trong nhân vật, phát hiện ra vẻ đẹp mà hoàn cảnh che lấp. Đây là điểm gặp nhau ở tầm tác giả, nên dành cho phần đánh giá cuối bài.
Những điểm khác cần làm rõ
Khác ở nguồn gốc của cái khổ. Mị khổ vì cường quyền của cha con thống lý và vì thần quyền, khi Mị tin rằng mình đã bị cúng trình ma nhà ấy. Người vợ nhặt khổ vì nạn đói, một tai hoạ phủ lên cả làng xóm. Một bên là áp bức của một gia đình quyền thế, một bên là thảm hoạ của cả cộng đồng.
Khác ở diễn biến tâm lý. Tâm lý Mị được Tô Hoài miêu tả chậm, từng lớp, từ lúc nghe tiếng sáo đến lúc thắt lại tóc, với tay lấy cái váy hoa, rồi bị A Sử trói đứng. Người vợ nhặt được Kim Lân nhìn chủ yếu từ bên ngoài, qua dáng đi, cái nón rách che mặt, tiếng thở dài, rồi qua sự thay đổi trong buổi sáng hôm sau.
Khác ở vai trò trong truyện. Mị là nhân vật trung tâm, câu chuyện mở đầu và kết thúc gắn với số phận Mị. Người vợ nhặt là nhân vật quan trọng nhưng đứng cạnh Tràng và bà cụ Tứ; tình huống "nhặt vợ" mới là trục của truyện.
Khác ở cách kết thúc. Mị chạy trốn trong đêm, câu chuyện tiếp tục ở Phiềng Sa với một con đường mới. Người vợ nhặt kể chuyện ở Thái Nguyên, Bắc Giang người ta không chịu đóng thuế mà đi phá kho thóc Nhật, và Tràng nhớ lại đoàn người với lá cờ đỏ. Lối ra của Mị là hành động của chính Mị; lối ra của người vợ nhặt mới chỉ là một tín hiệu.
Vì sao hai nhà văn viết khác nhau
Muốn lý giải điểm khác, bạn cần quay về hoàn cảnh sáng tác và chủ ý của từng người. Tô Hoài viết về miền núi Tây Bắc, nơi cường quyền gắn chặt với tập tục. Muốn cho người đọc thấy Mị đã bị huỷ hoại thế nào, ông phải cho thấy cả quá trình: một cô gái yêu đời trở thành cái bóng trong nhà thống lý. Vì vậy ngòi bút của ông nghiêng về nội tâm và độ dài của thời gian.
Kim Lân viết về nông thôn đồng bằng Bắc Bộ trong nạn đói. Cái đói đến nhanh, đồng loạt, khiến con người không còn thì giờ để giữ ý. Ông chọn một tình huống rất lạ: giữa lúc người chết như ngả rạ, có người lại "nhặt" được vợ. Tình huống ấy đặt người vợ nhặt vào trạng thái vừa tội nghiệp vừa liều lĩnh, rồi qua một đêm đã thấy thị hiền hậu, đúng mực.
Một lý do nữa là điểm nhìn. Truyện của Tô Hoài cho người đọc đi vào ý nghĩ của Mị rất sâu, nhiều đoạn gần như người kể chuyện nhập vào nhân vật. Truyện của Kim Lân thường đặt điểm nhìn ở Tràng và bà cụ Tứ, nên người vợ nhặt hiện ra qua con mắt người khác. Nhận ra khác biệt về điểm nhìn giúp bài viết của bạn có chiều sâu nghệ thuật, không chỉ dừng ở nội dung.
Khi đưa phần lý giải vào bài, hãy giữ giọng chừng mực: nêu những gì văn bản cho thấy, tránh khẳng định ý định của tác giả bằng những câu như "nhà văn muốn nói rằng" mà không có chi tiết đi kèm.
Dàn ý gợi ý cho đề so sánh hai nhân vật
Dàn ý này theo lối so sánh đan xen, tức là mỗi luận điểm đặt hai nhân vật cạnh nhau. Lối này dễ làm nổi điểm giống – khác hơn lối phân tích riêng từng người rồi mới so.
- Mở bài: giới thiệu hai tác giả, hai tác phẩm, nêu vấn đề chung: sức sống của người phụ nữ nghèo trong hoàn cảnh cùng cực.
- Luận điểm 1 – hoàn cảnh: Mị bị áp bức kéo dài; người vợ nhặt bị cái đói dồn tới chân tường. Chọn mỗi bên một chi tiết đắt.
- Luận điểm 2 – trạng thái bị tha hoá bề ngoài: Mị tê liệt, cam chịu; thị chỏng lỏn, liều lĩnh. Phân tích vì sao cả hai đều là hậu quả của hoàn cảnh chứ không phải bản chất.
- Luận điểm 3 – sức sống trỗi dậy: đêm tình mùa xuân, đêm cắt dây trói của Mị; buổi sáng đầu tiên ở nhà chồng của người vợ nhặt.
- Luận điểm 4 – khác biệt và lý do: nguồn gốc cái khổ, cách miêu tả tâm lý, điểm nhìn, cách kết thúc.
- Luận điểm 5 – đánh giá: giá trị nhân đạo chung và nét riêng của mỗi ngòi bút.
- Kết bài: khẳng định ý nghĩa của việc đặt hai nhân vật cạnh nhau, nêu cảm nhận riêng của em.
Nếu đề chỉ yêu cầu một khía cạnh, chẳng hạn "sức sống tiềm tàng", bạn rút gọn luận điểm 1 và 2 thành phần dẫn, dồn sức vào luận điểm 3 và 4.
Lỗi hay gặp và một đoạn mở đầu luận điểm để tham khảo
Phần lớn bài so sánh hai nhân vật này yếu ở cùng một vài chỗ. Bạn có thể dùng danh sách dưới đây để tự soát bài trước khi nộp:
- Kể lại hai câu chuyện nối tiếp nhau rồi mới thêm một đoạn "so sánh" ở cuối, khiến bài thành hai bài phân tích ghép lại.
- So sánh hình thức kiểu "cả hai đều là phụ nữ, đều nghèo", không chỉ ra được ý nghĩa của điểm giống.
- Gán cho người vợ nhặt một cái tên, hoặc nhầm người vợ nhặt với bà cụ Tứ khi trích chi tiết.
- Viết rằng Mị "giác ngộ cách mạng" ngay trong đêm cắt dây trói; văn bản cho thấy đó là hành động tự giải thoát, con đường đến với cách mạng ở phần sau.
- Khen chung chung "nhà văn có tấm lòng nhân đạo sâu sắc" mà không gắn với một chi tiết nghệ thuật.
Đoạn mở luận điểm tham khảo, ngắn để bạn thấy cách đặt hai nhân vật cạnh nhau: "Nếu sức sống của Mị là ngọn lửa bị vùi dưới lớp tro nhiều năm, thì sức sống của người vợ nhặt là một bản năng đang vật lộn với cái đói. Cùng là trỗi dậy, nhưng một bên đến từ ký ức về tuổi trẻ, một bên đến từ khát khao được sống tiếp." Hãy viết lại bằng hình ảnh của chính em; giám khảo dễ nhận ra câu chữ đã chép.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gọi người vợ nhặt là Thị như một cái tên riêng không?
Không nên coi đó là tên riêng. Trong văn bản, "thị" là đại từ chỉ người phụ nữ, Kim Lân cố ý để nhân vật không có tên để nói lên thân phận rẻ rúng trong nạn đói. Bạn có thể viết "người vợ nhặt", "người đàn bà" hoặc "thị" trong ngoặc kép.
Đề chỉ yêu cầu so sánh vẻ đẹp tâm hồn thì có cần nói hoàn cảnh không?
Cần, nhưng ngắn. Vẻ đẹp tâm hồn của hai nhân vật chỉ hiện rõ khi đặt trên nền hoàn cảnh cùng cực. Bạn dành một đoạn ngắn cho hoàn cảnh làm phần dẫn, sau đó tập trung vào chi tiết cho thấy khát vọng sống, sự vun vén và lòng tự trọng.
Nên so sánh theo lối đan xen hay phân tích lần lượt từng nhân vật?
Lối đan xen thường làm bài sắc hơn vì mỗi đoạn đều có hai nhân vật cạnh nhau. Lối lần lượt dễ viết hơn nhưng dễ thành hai bài ghép lại. Nếu chọn lối lần lượt, bạn cần một phần so sánh riêng đủ dài, có điểm giống, điểm khác và lý giải.
Chi tiết nào của Mị nên chọn khi giới hạn thời gian làm bài?
Hai chi tiết đắt nhất là đêm tình mùa xuân với tiếng sáo và việc Mị cắt dây trói cứu A Phủ. Nếu còn thời gian, thêm chi tiết nắm lá ngón và hình ảnh "con rùa nuôi trong xó cửa" để cho thấy sức sống đã bị vùi sâu đến mức nào.
Chi tiết nào của người vợ nhặt thể hiện sự thay đổi rõ nhất?
Buổi sáng đầu tiên ở nhà chồng: thị dậy sớm quét dọn sân nhà, trở thành người vợ hiền hậu, đúng mực. Đặt cạnh hình ảnh ăn liền bốn bát bánh đúc hôm trước, bạn sẽ thấy rõ con người thật được trả lại khi có một mái nhà.
Có thể liên hệ thêm nhân vật khác vào bài so sánh này không?
Có thể liên hệ ngắn, chẳng hạn với chị Dậu hay người đàn bà hàng chài, ở phần mở rộng. Nhưng chỉ nên một hai câu, không biến bài thành chuyên đề người phụ nữ, vì đề yêu cầu so sánh hai nhân vật cụ thể.