Huấn Cao trong Chữ người tử tù và ông lái đò trong Người lái đò Sông Đà đều là những con người tài hoa theo cách nhìn của Nguyễn Tuân: Huấn Cao tài hoa trong nghệ thuật viết chữ, ông lái đò tài hoa trong nghề vượt thác. Cả hai đều có khí phách, đều được nhà văn nhìn như người nghệ sĩ. Nhưng Huấn Cao là người anh hùng thất thế của một thời đã qua, còn ông lái đò là người lao động bình thường của thời mới.
Đặt hai nhân vật cạnh nhau, bạn thấy rõ bước chuyển trong quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân: trước Cách mạng, ông tìm cái đẹp ở những con người tài hoa của quá khứ; sau Cách mạng, ông tìm "chất vàng mười" ở người lao động.
Bài viết có bảng so sánh, điểm giống – khác, lý giải và dàn ý gợi ý. Phần trích dẫn rất ngắn; bạn hãy tự viết theo cảm nhận.
Hai nhân vật, hai thời kỳ sáng tác
Huấn Cao là nhân vật trong tập Vang bóng một thời, viết trước Cách mạng. Ông là người có tài viết chữ đẹp nổi tiếng, có khí phách của người chống lại triều đình, bị bắt và chờ ngày ra pháp trường. Viên quản ngục, người yêu chữ đẹp, biệt đãi ông trong tù với mong muốn xin được chữ. Đêm cuối, trong buồng giam tối tăm, Huấn Cao cho chữ viên quản ngục và khuyên ông ta về quê để giữ "thiên lương".
Ông lái đò là nhân vật trong tuỳ bút Người lái đò Sông Đà, in trong tập Sông Đà, viết sau chuyến đi Tây Bắc của Nguyễn Tuân. Ông là người lái đò ở Lai Châu, đã ngoài bảy mươi tuổi, đã xuôi ngược trên sông Đà hơn trăm lần. Nhà văn miêu tả ông vượt thác như một cuộc giao chiến với dòng sông hung bạo, rồi khi xong việc thì bình thản như chưa có gì xảy ra.
Một nhân vật xuất hiện trong không gian ngục tù, gắn với cái chết đang đến gần; một nhân vật xuất hiện giữa thiên nhiên hùng vĩ, gắn với công việc hằng ngày. Thể loại cũng khác: truyện ngắn và tuỳ bút. Bạn nên nói rõ khác biệt thể loại ngay đầu bài, vì ông lái đò không có cốt truyện đầy đủ như Huấn Cao.
Lưu ý về tên gọi: nhân vật trong tuỳ bút không có tên riêng, chỉ là "ông lái đò", "ông đò". Không đặt tên cho ông khi viết bài.
Bảng so sánh Huấn Cao và ông lái đò
Bảng dưới đây so theo các bình diện thường gặp khi bàn về nhân vật tài hoa của Nguyễn Tuân.
| Bình diện | Huấn Cao (Chữ người tử tù) | Ông lái đò (Người lái đò Sông Đà) |
|---|---|---|
| Thời kỳ sáng tác | Trước Cách mạng, tập Vang bóng một thời | Sau Cách mạng, tập Sông Đà |
| Thân phận | Nhà nho tài hoa, người cầm đầu chống triều đình, tử tù | Người lao động bình thường, lái đò trên sông Đà |
| Lĩnh vực tài hoa | Thư pháp, viết chữ đẹp | Nghề lái đò, vượt thác |
| Khí phách | Coi thường gông xiềng, không viết chữ vì vàng ngọc hay quyền thế | Bình tĩnh, dũng cảm trước "trùng vi thạch trận" |
| Không gian xuất hiện | Buồng giam tối tăm, ẩm thấp | Dòng sông hung bạo và trữ tình, núi rừng Tây Bắc |
| Thái độ với tài năng của mình | Quý trọng, chỉ cho chữ người biết trọng thiên lương | Coi là việc thường, không bàn về chiến thắng |
| Ý nghĩa | Cái đẹp của một thời đã qua, "vang bóng" | "Chất vàng mười" của người lao động |
Hai hàng cuối cho thấy khác biệt lớn nhất: Huấn Cao là cái đẹp đang tàn lụi, ông lái đò là cái đẹp của đời sống hằng ngày. Từ đây bạn có cơ sở để bàn về sự thay đổi trong phong cách Nguyễn Tuân.
Điểm giống: chất tài hoa và khí phách
Cùng là người nghệ sĩ trong lĩnh vực của mình. Huấn Cao là nghệ sĩ của nét chữ, chữ ông "đẹp lắm, vuông lắm" như lời viên quản ngục. Ông lái đò là nghệ sĩ của mái chèo, thuộc dòng sông như thuộc một bản trường ca, nhớ từng hòn đá, từng luồng nước. Nguyễn Tuân luôn nhìn con người ở phương diện tài hoa.
Cùng có khí phách. Vừa tới trại giam, Huấn Cao thúc mạnh đầu gông xuống thềm đá, rồi nhận sự biệt đãi một cách thản nhiên, tuyên bố không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết chữ. Ông lái đò bình tĩnh đối đầu với sóng thác, nén vết thương mà vẫn giữ chắc mái chèo. Khí phách của cả hai đều hiện ra trong tình huống căng thẳng.
Cùng được miêu tả bằng bút pháp tạo ấn tượng mạnh. Nguyễn Tuân thích tô đậm cái phi thường. Cảnh cho chữ được gọi là cảnh "xưa nay chưa từng có"; cảnh vượt thác được tả như trận đánh với "trùng vi thạch trận". Cả hai đều được đặt vào những cảnh đối lập dữ dội.
Cùng gắn với một quan niệm về cái đẹp. Với Huấn Cao, cái đẹp gắn với thiên lương, không sống chung với cái xấu. Với ông lái đò, cái đẹp gắn với lao động và trí dũng. Cả hai đều cho thấy Nguyễn Tuân coi cái đẹp là thứ phải có bản lĩnh mới giữ được.
Điểm khác: từ "vang bóng" đến "vàng mười"
Khác ở thân phận và vị thế. Huấn Cao là nhà nho, người có học, người tài hoa bất đắc chí, chống lại triều đình và sắp chết. Ông lái đò là người lao động vô danh, không có gì đặc biệt về địa vị. Từ nhân vật thuộc giới nho sĩ đến nhân vật thuộc người lao động là bước chuyển rõ trong cách chọn nhân vật.
Khác ở không khí và cảm hứng. Chữ người tử tù mang không khí bi tráng, trang trọng, cổ kính; cái đẹp xuất hiện ở chỗ cận kề cái chết. Người lái đò Sông Đà mang cảm hứng ngợi ca lao động, hào hứng, có cả chất hài hước khi tả ông đò.
Khác ở cách nhân vật đối xử với tài năng. Huấn Cao quý trọng tài năng đến mức chỉ cho chữ người xứng đáng, coi đó là một lựa chọn đạo đức. Ông lái đò coi việc vượt thác là chuyện thường ngày: sau khi qua thác, mọi người nướng ống cơm lam, bàn chuyện cá, không ai nhắc lại cuộc chiến vừa qua.
Khác ở thể loại và cách khắc hoạ. Huấn Cao là nhân vật truyện ngắn, có tình huống, có xung đột với viên quản ngục. Ông lái đò là nhân vật trong tuỳ bút, được khắc hoạ xen với những trang tả sông Đà, nhiều liên tưởng thuộc nhiều lĩnh vực như quân sự, võ thuật, điện ảnh.
Lý giải: bước chuyển trong quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Tuân
Trước Cách mạng, Nguyễn Tuân được biết đến với khuynh hướng đi tìm cái đẹp ở những con người tài hoa của một thời đã qua, những con người không hợp với thời thế, những nét văn hoá cổ đang mai một. Huấn Cao, với nghệ thuật thư pháp và khí phách nhà nho, là biểu tượng của khuynh hướng ấy. Cái tên tập truyện Vang bóng một thời đã nói rõ thái độ: trân trọng mà tiếc nuối.
Sau Cách mạng, Nguyễn Tuân đi nhiều, viết về những vùng đất và con người lao động. Trong tuỳ bút về sông Đà, ông viết rằng thứ vàng quý của Tây Bắc nằm ở con người lao động, ý thường được tóm gọn là "chất vàng mười". Ông lái đò là hiện thân của quan niệm mới: tài hoa không phải đặc quyền của những người ngoại hạng, nó có ở người lao động bình thường.
Nhưng có một điều không đổi: Nguyễn Tuân vẫn nhìn con người ở phương diện tài hoa, nghệ sĩ, vẫn dùng ngòi bút công phu, uyên bác, liên tưởng táo bạo. Khi viết phần này, bạn nêu được cả cái đổi và cái không đổi sẽ thể hiện cách hiểu sâu về phong cách nhà văn.
Tránh giải thích bước chuyển bằng những câu chung chung về hoàn cảnh xã hội; hãy gắn với chi tiết cụ thể của hai văn bản, như cảnh cho chữ và cảnh vượt thác.
Dàn ý gợi ý
Đề so sánh hai nhân vật này thường yêu cầu bàn về chất tài hoa hoặc về phong cách Nguyễn Tuân. Dàn ý dưới đây theo lối đan xen:
- Mở bài: giới thiệu Nguyễn Tuân và quan niệm về cái đẹp, nêu hai nhân vật và vấn đề so sánh.
- Luận điểm 1 – chân dung tài hoa: nét chữ của Huấn Cao; tay nghề vượt thác của ông lái đò.
- Luận điểm 2 – khí phách: thái độ trước gông xiềng và cái chết; thái độ trước thác dữ.
- Luận điểm 3 – tình huống tiêu biểu: cảnh cho chữ trong buồng giam; cảnh vượt ba vòng trùng vi thạch trận.
- Luận điểm 4 – điểm khác: thân phận, không khí, thể loại, thái độ với tài năng.
- Luận điểm 5 – lý giải: từ "vang bóng một thời" đến "chất vàng mười"; cái đổi và cái không đổi trong phong cách.
- Kết bài: cảm nhận của em về cái đẹp trong hai nhân vật và về ngòi bút Nguyễn Tuân.
Nếu đề yêu cầu so sánh hai cảnh (cảnh cho chữ và cảnh vượt thác), bạn đẩy luận điểm 3 lên làm trọng tâm và rút gọn luận điểm 1.
Những điểm cần chính xác
Hai tác phẩm có nhiều chi tiết dễ nhầm hoặc dễ phóng đại khi làm bài. Một số điểm nên soát:
- Người xin chữ là viên quản ngục, cùng thầy thơ lại giúp việc; không phải một quan lớn nào khác.
- Huấn Cao cho chữ trong buồng giam vào đêm trước khi bị giải vào kinh, không phải ở pháp trường.
- Ông lái đò được tả ngoài bảy mươi tuổi, không có tên riêng.
- Trùng vi thạch trận có ba vòng vây, mỗi vòng bố trí cửa sinh, cửa tử khác nhau; đừng gộp thành một vòng.
- Người lái đò Sông Đà là tuỳ bút, không gọi là truyện ngắn.
- Không viết rằng Huấn Cao là nhân vật có thật hoàn toàn; nhân vật có phần được gợi từ hình mẫu nhà nho tài hoa, nhưng là sáng tạo nghệ thuật.
Câu chốt tham khảo, em nên tự viết lại: "Một người cầm bút giữa gông xiềng, một người cầm chèo giữa thác dữ; khoảng cách từ buồng giam tối đến dòng sông lộng gió cũng là quãng đường Nguyễn Tuân đi từ cái đẹp đã qua tới cái đẹp đang sống."
Câu hỏi thường gặp
Thiên lương trong Chữ người tử tù nghĩa là gì?
Thiên lương là cái thiện, cái tốt trời phú cho con người. Huấn Cao khuyên viên quản ngục về quê vì ở chốn ngục tù khó giữ thiên lương cho lành vững. Khi so sánh với ông lái đò, bạn thấy thiên lương của Huấn Cao gắn với đạo đức, còn vẻ đẹp của ông lái đò gắn với lao động.
Chất vàng mười của ông lái đò cần hiểu thế nào?
Đó là cách nói về phẩm chất quý giá như vàng ròng, đã qua thử thách, ở người lao động Tây Bắc. Nguyễn Tuân cho rằng thứ quý nhất của vùng đất ấy không chỉ là cảnh đẹp mà là con người. Ông lái đò là minh chứng cho quan niệm đó.
Vì sao gọi cảnh cho chữ là cảnh xưa nay chưa từng có?
Vì mọi thứ đều bị đảo ngược: nghệ thuật viết chữ diễn ra trong buồng giam, người tử tù ung dung cho chữ, viên quản ngục khúm núm nhận chữ. Cái đẹp và cái thiện chiến thắng ở nơi cái xấu ngự trị. Khi so sánh, cảnh này đối lập với cảnh vượt thác giữa thiên nhiên.
Có nên nhắc đến hình tượng sông Đà khi phân tích ông lái đò không?
Nên, vì sông Đà vừa hung bạo vừa trữ tình là cái nền để làm nổi tài năng của ông đò. Nhưng nếu đề chỉ so sánh hai nhân vật, hãy giữ phần sông Đà ngắn, chỉ dùng cảnh thác dữ làm bối cảnh cho tài năng ông lái đò.
Hai nhân vật có điểm gì chung về cách Nguyễn Tuân dùng ngôn ngữ?
Cả hai đều được khắc hoạ bằng ngôn ngữ công phu, giàu hình ảnh, nhiều từ Hán Việt ở Huấn Cao và nhiều liên tưởng táo bạo ở ông lái đò. Đây là nét không đổi trong phong cách Nguyễn Tuân, dù đề tài và cảm hứng đã thay đổi.
Đề so sánh viên quản ngục với ông lái đò có dùng được bài này không?
Chỉ dùng được một phần. Viên quản ngục là người biết quý cái đẹp, là "thanh âm trong trẻo" giữa bản đàn xô bồ, khác với ông lái đò là người tạo ra cái đẹp bằng lao động. Bạn cần lập bảng mới theo hai nhân vật đó.