Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên của Nam Cao và Tràng trong Vợ nhặt của Kim Lân đều là người đàn ông nghèo, xấu, bị xã hội gạt ra bên lề, và trong khoảnh khắc có một người phụ nữ bước vào đời mình, cả hai đều khao khát một mái ấm gia đình. Khác ở chỗ khát vọng của Chí bị chặn đứng và dẫn tới bi kịch, còn khát vọng của Tràng được đáp lại và mở ra một tia hy vọng giữa nạn đói.
Đặt hai nhân vật cạnh nhau, bạn thấy cùng một khát vọng người thường nhất, có vợ, có nhà, có bát cơm, nhưng hai thời điểm, hai cái nhìn của nhà văn đã cho nó hai số phận khác nhau.
Bài viết có bảng so sánh, điểm giống – khác, lý giải, dàn ý gợi ý và các chi tiết dễ nhầm. Bạn dùng để lập ý rồi tự viết.
Hai người đàn ông bên lề làng xóm
Chí Phèo là đứa trẻ bị bỏ rơi ở lò gạch cũ, lớn lên đi ở cho nhiều nhà, làm canh điền cho nhà Bá Kiến. Vì ghen, Bá Kiến đẩy Chí vào tù. Ra tù, Chí thành kẻ say rượu, rạch mặt ăn vạ, làm tay sai cho chính Bá Kiến, bị cả làng Vũ Đại xa lánh. Cuộc gặp Thị Nở và bát cháo hành đánh thức con người lương thiện trong Chí, nhưng bà cô Thị Nở ngăn cản; Chí xách dao đến nhà Bá Kiến, đâm chết hắn rồi tự sát.
Tràng là dân ngụ cư, làm nghề kéo xe thóc thuê, nhà nghèo, sống với mẹ già. Ngoại hình thô kệch, tính hay nói một mình. Giữa nạn đói, chỉ bằng một câu hò đùa và mấy bát bánh đúc, Tràng có được một người vợ theo về. Tối hôm ấy Tràng mua dầu thắp đèn; sáng hôm sau thấy nhà cửa được thu dọn, thấy mình nên người, thấy thương yêu gắn bó với cái nhà của mình.
Cả hai đều ở vị trí thấp nhất trong cộng đồng: một người bị coi là "con quỷ dữ" của làng, một người là dân ngụ cư bị nhìn bằng con mắt khác. Nhưng Chí đã bị tha hoá cả nhân hình lẫn nhân tính, còn Tràng vẫn giữ được sự hiền lành, có phần ngờ nghệch, chưa bị biến chất.
Khi giới thiệu, nên nêu ngay khác biệt này, vì nó quyết định điểm xuất phát của hai khát vọng và giải thích vì sao một người được đáp lại, một người không.
Bảng so sánh Chí Phèo và Tràng
Bảng dưới đây gom các bình diện thường gặp trong đề so sánh khát vọng hạnh phúc. Bạn tự bổ sung dẫn chứng vào mỗi ô khi lập dàn ý.
| Bình diện | Chí Phèo | Tràng |
|---|---|---|
| Thân phận | Bị bỏ rơi từ nhỏ, đi tù, thành tay sai, bị cả làng xa lánh | Dân ngụ cư nghèo, kéo xe thóc thuê, sống với mẹ |
| Trạng thái nhân tính | Bị tha hoá, nhưng phần lương thiện vẫn còn sâu bên trong | Hiền lành, chất phác, chưa bị biến chất |
| Người phụ nữ bước vào đời | Thị Nở, với bát cháo hành | Người vợ nhặt, theo về giữa nạn đói |
| Khoảnh khắc thức tỉnh | Buổi sáng tỉnh rượu, nghe tiếng chim hót, tiếng người đi chợ | Buổi sáng đầu tiên có vợ, thấy nhà cửa sạch sẽ |
| Khát vọng | Làm hoà với mọi người, trở lại làm người lương thiện | Lo cho vợ con về sau, vun đắp tổ ấm |
| Trở ngại | Định kiến của bà cô và cả làng Vũ Đại | Cái đói, nỗi lo không nuôi nổi nhau |
| Kết cục | Giết Bá Kiến rồi tự sát | Hình ảnh đám người đói và lá cờ đỏ hiện trong óc Tràng |
Hàng "trở ngại" là hàng then chốt. Trở ngại của Chí là con người, là định kiến; trở ngại của Tràng là hoàn cảnh. Con người có thể quay lưng, còn hoàn cảnh thì có thể thay đổi; đó là lý do một cái kết đóng, một cái kết mở.
Điểm giống: khát vọng bình thường nhất
Cùng mong một mái ấm. Sau khi gặp Thị Nở, Chí mơ hồ nhớ lại ước ao ngày trước: có một gia đình nho nhỏ, chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải. Tràng có vợ thì thấy mình thay đổi, thấy có bổn phận với vợ con sau này. Khát vọng của cả hai đều rất đời thường.
Cùng được một người phụ nữ đánh thức. Thị Nở xấu, dở hơi, nhưng bát cháo hành và sự chăm sóc của Thị là lần đầu Chí được người khác cho mà không phải giật, phải cướp. Người vợ nhặt đến với Tràng vì đói, nhưng sự có mặt của thị làm Tràng thấy mình nên người. Cả hai người phụ nữ đều ở dưới đáy xã hội, và chính họ trả lại phần người cho người đàn ông.
Cùng có một buổi sáng thức tỉnh. Nam Cao và Kim Lân đều chọn buổi sáng làm thời điểm nhân vật nhìn lại đời mình. Chí nghe tiếng chim, tiếng người đi chợ, tiếng anh thuyền chài gõ mái chèo; Tràng thấy sân nhà được quét tước, quần áo được xếp lại. Chi tiết âm thanh và cảnh vật đời thường đánh thức khát vọng.
Cùng cho thấy cái nhìn nhân đạo. Cả hai nhà văn đều phát hiện phần người tốt đẹp ở những nhân vật bị người đời khinh rẻ. Đây là điểm gặp nhau ở tầm tác giả, nên dành cho phần đánh giá cuối bài.
Điểm khác: một cánh cửa đóng, một cánh cửa mở
Khác ở điểm xuất phát. Chí đã bị tha hoá nặng nề, gây ra nhiều tội ác; muốn trở lại làm người, Chí cần cả làng chấp nhận. Tràng chưa từng bị biến chất, chỉ nghèo và bị coi thường; khát vọng của Tràng không đòi hỏi ai phải tha thứ.
Khác ở thái độ của cộng đồng. Bà cô Thị Nở đại diện cho định kiến của làng Vũ Đại, mắng cháu vì định lấy một kẻ không cha, chỉ biết rạch mặt ăn vạ. Người dân xóm ngụ cư nhìn Tràng dẫn vợ về thì ngạc nhiên, bàn tán, nhưng có phần vui lây; bà cụ Tứ thì thương, chấp nhận con dâu.
Khác ở kết cục. Chí nhận ra không ai cho mình làm người lương thiện, đâm chết Bá Kiến rồi tự sát. Tiếng hỏi "Ai cho tao lương thiện?" là tiếng kêu bi phẫn. Truyện của Kim Lân kết thúc bằng hình ảnh đám người đói và lá cờ đỏ, mở ra một con đường.
Khác ở cảm hứng chủ đạo. Chí Phèo mang cảm hứng bi kịch: con người bị cự tuyệt quyền làm người. Vợ nhặt mang cảm hứng hướng về sự sống: ngay bên bờ cái chết, con người vẫn tin vào tương lai.
Lý giải: hai thời điểm, hai cách nhìn
Chí Phèo được viết trước Cách mạng tháng Tám, trong giai đoạn văn học hiện thực phê phán. Nam Cao nhìn thấy xã hội nông thôn như một cái vòng luẩn quẩn: Bá Kiến tạo ra Chí Phèo, rồi định kiến của làng giữ Chí lại ở chỗ của một con quỷ. Chi tiết Thị Nở nhìn xuống bụng và thoáng thấy cái lò gạch cũ gợi khả năng một Chí Phèo con sẽ ra đời. Cái kết đóng là lời tố cáo.
Vợ nhặt được viết sau Cách mạng, dù câu chuyện lấy bối cảnh nạn đói trước Cách mạng. Kim Lân có điểm tựa để nhìn về phía trước: những người đói sẽ có lối thoát. Vì vậy ông dừng lại ở tín hiệu đổi đời, chứ không để nhân vật bị nghiền nát.
Thêm một lý do về điểm nhìn. Nam Cao đi sâu vào cơn thức tỉnh rồi tuyệt vọng của Chí với những đoạn nội tâm phức tạp. Kim Lân nhìn Tràng bằng con mắt ấm áp, có lúc hài hước, như khi tả Tràng cười "hềnh hệch" khi dẫn vợ về. Giọng văn khác nhau góp phần tạo nên hai cảm hứng.
Khi trình bày phần này, nhớ rằng mục đích là lý giải điểm khác, không phải để kết luận tác phẩm nào hơn.
Dàn ý gợi ý
Đề so sánh hai nhân vật này thường xoay quanh "khát vọng hạnh phúc" hoặc "vẻ đẹp nhân đạo". Dàn ý dưới đây theo lối đan xen:
- Mở bài: giới thiệu hai tác giả, hai tác phẩm; nêu vấn đề khát vọng mái ấm của người nông dân cùng khổ.
- Luận điểm 1 – thân phận: Chí bị tha hoá, bị cả làng xa lánh; Tràng nghèo, ngụ cư, bị coi thường.
- Luận điểm 2 – người phụ nữ đánh thức: Thị Nở và bát cháo hành; người vợ nhặt theo về.
- Luận điểm 3 – buổi sáng thức tỉnh và khát vọng: âm thanh đời thường với Chí; ngôi nhà được thu dọn với Tràng.
- Luận điểm 4 – trở ngại và kết cục: định kiến và bi kịch; nạn đói và tín hiệu đổi đời.
- Luận điểm 5 – lý giải và đánh giá: thời điểm sáng tác, cảm hứng, điểm nhìn.
- Kết bài: cảm nhận của em về khát vọng làm người và ý nghĩa của việc đặt hai nhân vật cạnh nhau.
Có thể đưa thêm Thị Nở và người vợ nhặt thành một tiểu mục nhỏ trong luận điểm 2 nếu đề nhấn vào vai trò người phụ nữ.
Chi tiết dễ sai
Hai truyện được học ở hai lớp khác nhau nên khi đặt cạnh nhau dễ lẫn chi tiết. Một số điểm cần soát:
- Bát cháo hành do Thị Nở nấu, không phải bà cô Thị Nở.
- Chí Phèo chết sau khi đâm Bá Kiến, tự đâm vào cổ mình; không phải bị bắt.
- Tràng mua hai hào dầu thắp đèn trong tối đầu tiên, chi tiết thể hiện niềm vui và sự trân trọng.
- Người kể chuyện trong Vợ nhặt dùng ngôi thứ ba; không trích như lời Tràng tự kể.
- Không gọi người vợ nhặt bằng một tên riêng; văn bản dùng "thị", "người đàn bà".
- Không viết Tràng "đi theo cách mạng" ở cuối truyện; văn bản mới dừng ở hình ảnh trong óc Tràng.
Câu chốt tham khảo: "Một bát cháo hành không đủ mở cánh cửa làng Vũ Đại, nhưng một bữa cháo cám đầu tiên lại đủ cho một nhà ngụ cư nghĩ đến ngày mai." Em hãy diễn đạt lại theo cảm nhận của mình.
Câu hỏi thường gặp
Bát cháo hành và nồi cháo cám có nên so sánh không?
Nên, vì cả hai đều là món ăn nghèo nhưng mang ý nghĩa lớn. Bát cháo hành là tình người đầu tiên Chí nhận được; nồi cháo cám bà cụ Tứ nấu cho bữa sáng đầu tiên là cay đắng nhưng cũng là sự chấp nhận, vun vén. Hai món ăn làm nổi hai kết cục khác nhau.
Vì sao nói định kiến là nguyên nhân bi kịch của Chí Phèo?
Chí đã muốn quay lại, đã mong Thị Nở mở đường cho mình hoà vào mọi người. Lời từ chối của bà cô cho thấy cả làng không chấp nhận Chí. Bị cự tuyệt, Chí không còn đường trở về, nên bi kịch đến từ định kiến bên cạnh sự áp bức của Bá Kiến.
Tràng có phải may mắn hơn Chí không?
Đúng là Tràng ở hoàn cảnh thuận hơn: chưa bị tha hoá, có mẹ thương, có người đáp lại. Nhưng nên giải thích bằng văn bản và thời điểm sáng tác, tránh dùng chữ "may mắn" như một kết luận chính, vì nó làm nhẹ đi giá trị của cả hai tác phẩm.
Bà cụ Tứ có cần nhắc khi so sánh không?
Nên nhắc ngắn khi nói về thái độ của người xung quanh. Bà cụ Tứ chấp nhận con dâu, động viên các con, đối lập với bà cô Thị Nở. Hai nhân vật phụ này góp phần quyết định hai kết cục khác nhau.
Đề yêu cầu so sánh Thị Nở và người vợ nhặt thì dùng được không?
Dùng được phần phân tích vai trò người phụ nữ, nhưng cần đổi trọng tâm: ngoại hình, hoàn cảnh, cách họ bước vào đời người đàn ông và ý nghĩa nhân đạo của họ. Bảng so sánh cần lập lại theo hai nhân vật nữ.
Câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" nên phân tích thế nào?
Đó là câu hỏi không có lời đáp, thể hiện Chí đã thức tỉnh hoàn toàn: nhận ra mình bị cướp mất quyền làm người. Câu hỏi vừa tố cáo Bá Kiến, vừa tố cáo định kiến của làng. Khi so sánh, đặt nó đối lập với sự im lặng ấm áp trong nhà Tràng.