Nhĩ trong truyện ngắn Bến quê của Nguyễn Minh Châu là một người từng đi khắp nơi trên thế giới, nay bị bệnh nặng nằm liệt giường, và chính trong những ngày cuối đời ấy anh mới nhận ra vẻ đẹp bình dị của bãi bồi bên kia sông và tấm lòng của người vợ ngay cạnh mình. Qua nhân vật, nhà văn gửi một suy ngẫm về những điều giản dị mà con người dễ bỏ lỡ trên đường đời.
Bến quê in trong tập truyện cùng tên và từng là văn bản quen thuộc ở chương trình Ngữ văn lớp 9 trước đây. Bài này phân tích Nhĩ qua tình huống truyện, qua những gì anh nhìn thấy từ ô cửa sổ, qua các mối quan hệ với vợ, con và lũ trẻ hàng xóm, rồi khép lại ở cử chỉ cuối truyện. Phần cuối là dàn ý để bạn tự viết.
Tình huống nghịch lý tạo nên nhân vật
Mọi điều về Nhĩ đều xoay quanh một nghịch lý. Anh là người cả đời đã đi tới không sót một xó xỉnh nào trên trái đất, theo cách nói của truyện, vậy mà giờ đây không thể tự mình nhích người khỏi giường. Bãi bồi bên kia sông, nơi gần nhà nhất, lại trở thành nơi xa nhất, không bao giờ anh đặt chân tới được.
Nghịch lý ấy không nhằm gây bi thương. Nó tạo ra một vị trí quan sát đặc biệt: nằm yên một chỗ, Nhĩ có thời gian để nhìn kỹ những gì xưa nay anh lướt qua. Không gian của truyện thu hẹp lại trong căn phòng và khung cửa sổ, nhưng chiều sâu của suy nghĩ thì mở rộng. Nhân vật vì thế được xây dựng chủ yếu bằng nội tâm, với rất ít hành động.
Khi viết, bạn nên mở phần phân tích bằng tình huống này, vì nó giải thích vì sao Nhĩ lại có những vỡ lẽ mà người khoẻ mạnh, bận rộn khó có được. Tình huống cũng là chìa khoá để hiểu triết lý của truyện về những vòng vèo, chùng chình trên đường đời.
Cái nhìn mới về thiên nhiên: bãi bồi, dòng sông, hoa bằng lăng
Từ ô cửa sổ, Nhĩ thấy những bông hoa bằng lăng cuối mùa thưa thớt nhưng đậm sắc hơn, con sông Hồng màu đỏ nhạt, vòm trời như cao hơn, và bãi bồi bên kia sông trải ra với những màu vàng thau xen màu xanh non. Cảnh vật không có gì lạ, nhưng với Nhĩ, nó như vừa được nhìn thấy lần đầu.
Đoạn tả thiên nhiên này đi qua cảm nhận của một người sắp từ biệt cuộc đời, nên mọi chi tiết đều mang sắc thái riêng. Hoa bằng lăng cuối mùa gợi sự tàn phai nhưng vẫn rực rỡ; bãi bồi tươi non gợi sức sống. Cảnh đẹp vừa là niềm vui, vừa nhắc khoảng cách không thể vượt qua giữa Nhĩ và nơi ấy.
Bãi bồi trở thành biểu tượng: đó là vẻ đẹp gần gũi, bình dị của quê hương, của những thứ ở ngay cạnh mình. Anh khao khát được đặt chân lên đó một lần. Khao khát ấy không còn là ham muốn đi xa như thời trẻ, mà là mong được trở về với những giá trị gốc rễ mà anh đã bỏ qua suốt đời.
Một điểm tinh tế là Nhĩ không oán trách số phận. Anh nhìn cảnh vật bằng sự trân trọng chứ không bằng sự cay đắng, như thể bệnh tật đã lấy đi khả năng đi lại nhưng trả lại cho anh con mắt biết ngắm nhìn. Khi viết về đoạn này, bạn có thể chỉ ra sự hoà quyện giữa vẻ đẹp của thiên nhiên và trạng thái tâm hồn nhân vật: cảnh không đẹp tự thân, cảnh đẹp vì được nhìn bằng một tâm hồn đã lắng lại.
Người vợ Liên và lũ trẻ hàng xóm: những người ở gần nhất
Phát hiện về Liên. Nằm trên giường, được vợ chăm sóc từng bữa ăn, từng giấc ngủ, Nhĩ mới thật sự nhìn thấy Liên. Anh nhận ra sự tần tảo, nhẫn nại, tình yêu thầm lặng của người vợ mà suốt những năm bôn ba anh chưa để ý. Tấm áo cũ có miếng vá trên người chị hiện lên như dấu vết của bao năm hy sinh lặng lẽ.
Sự gắn bó với bến quê. Liên chính là bến quê theo một nghĩa: người ở lại, chờ đợi, là nơi trở về. Nhĩ hiểu rằng trong suốt cuộc đời, chị là chỗ dựa mà anh vô tình xem như hiển nhiên. Phát hiện này đến muộn, và cái muộn ấy làm nên nỗi day dứt của nhân vật.
Lũ trẻ hàng xóm. Những đứa trẻ hàng xóm, trong đó có cái Huệ, ngày ngày sang giúp Nhĩ một vài việc nhỏ. Sự hồn nhiên, vô tư của chúng tạo một không khí ấm áp quanh người bệnh, và cho thấy tình người bình dị của khu phố.
Ý nghĩa chung. Những người ở gần nhất lại là những người Nhĩ hiểu muộn nhất. Đây là một nét rất người của nhân vật, khiến người đọc dễ thấy mình trong đó, và cũng là bài học nhẹ nhàng mà nhà văn gửi gắm.
Chuyến đi lỡ của Tuấn và triết lý về những điều vòng vèo
Không tự đi được, Nhĩ nhờ cậu con trai Tuấn sang bên kia sông, đặt chân lên bãi bồi giúp mình. Tuấn đi miễn cưỡng, vì không hiểu cha muốn gì. Trên đường, cậu sà vào đám người chơi phá cờ thế bên hè phố, và lỡ mất chuyến đò ngang duy nhất trong ngày.
Nhĩ không giận con. Anh nghĩ rằng con mình cũng như bao người, trên đường đời khó tránh khỏi những điều vòng vèo hoặc chùng chình. Suy nghĩ ấy là triết lý trung tâm của truyện: con người thường bị cuốn vào những điều vặt vãnh, để rồi lỡ mất những điều quan trọng, như chính Nhĩ đã từng lỡ mất bãi bồi và người vợ suốt bao năm.
Chi tiết Tuấn lỡ đò được xây dựng rất khéo. Nó không cần lời bình, chỉ đặt cạnh khao khát của người cha là người đọc tự thấy sự trái ngược. Bạn có thể phân tích chi tiết này như một tấm gương phản chiếu cuộc đời Nhĩ: điều Tuấn làm hôm nay là điều Nhĩ đã làm cả đời mà không biết.
Cử chỉ cuối truyện: cánh tay khoát ra ngoài cửa sổ
Truyện khép lại bằng hình ảnh Nhĩ thu hết sức lực còn lại, nhổm người lên, giơ cánh tay gầy guộc ra ngoài cửa sổ, khoát khoát như đang khẩn thiết ra hiệu cho một người nào đó. Không ai biết anh ra hiệu cho ai, và nhà văn cố ý để như vậy.
Có nhiều cách hiểu cử chỉ này, và bạn có thể chọn một hoặc kết hợp. Đó có thể là lời nhắc gửi tới con trai và mọi người: đừng chùng chình, hãy đến với những giá trị thật sớm hơn. Đó cũng có thể là nỗ lực cuối cùng của một con người muốn vượt khỏi giới hạn thể xác để chạm tới điều mình khao khát. Dù hiểu thế nào, cử chỉ ấy biến nỗi tiếc nuối riêng tư thành một thông điệp chung.
Khi phân tích, nên tránh khẳng định một nghĩa duy nhất như thể đó là đáp án. Đề thi đánh giá cao khả năng lập luận có căn cứ cho cách hiểu của bạn, dựa vào mạch truyện trước đó, hơn là việc bạn đoán trúng một nghĩa nào đó.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật Nhĩ
Điểm nhìn trần thuật đặt bên trong nhân vật. Truyện kể ở ngôi thứ ba nhưng gần như toàn bộ được nhìn qua mắt Nhĩ. Người đọc thấy bãi bồi, thấy Liên, thấy Tuấn đúng như Nhĩ thấy, và nghe trực tiếp những suy tư của anh. Cách kể này cho phép nhà văn đi sâu vào nội tâm mà không cần lời bình bên ngoài.
Ít hành động, nhiều chiêm nghiệm. Nhĩ gần như không làm gì ngoài nằm, nhìn, nghĩ và nhờ người khác. Nhân vật được dựng bằng dòng ý nghĩ chứ không bằng biến cố. Đây là nét khác hẳn với kiểu nhân vật hành động trong văn học chiến tranh, và là dấu hiệu của văn xuôi thiên về thế sự, đời tư sau năm 1975.
Hệ thống hình ảnh mang nghĩa biểu tượng. Bãi bồi, dòng sông, chuyến đò ngang, ô cửa sổ, hoa bằng lăng đều vừa là cảnh thật vừa gợi nghĩa sâu hơn. Ô cửa sổ, chẳng hạn, là giới hạn của thế giới Nhĩ nhưng cũng là nơi anh mở lòng ra với cuộc đời. Khi phân tích, bạn nên chọn hai ba hình ảnh và giải thích tầng nghĩa của chúng, thay vì liệt kê tất cả.
Giọng văn trầm lắng, giàu triết lý. Câu văn của truyện thường dài, nhiều mệnh đề, như theo nhịp suy nghĩ của người bệnh. Những câu mang tính khái quát về đời người xen giữa các đoạn tả cảnh khiến truyện có chất suy tưởng. Giọng văn ấy hợp với một nhân vật đang nhìn lại cả cuộc đời mình.
Dàn ý phân tích nhân vật Nhĩ để tự viết
Khung dưới đây chỉ là bộ xương; bạn tự chọn câu văn, tự bình theo cảm nhận của mình. Đừng biến dàn ý thành bài văn bằng cách nối các ý lại bằng từ nối.
- Mở bài: giới thiệu Nguyễn Minh Châu, truyện Bến quê, nêu khái quát Nhĩ là người mang những chiêm nghiệm muộn màng về cuộc đời.
- Luận điểm 1: tình huống nghịch lý của Nhĩ, người đi khắp thế giới nay không với tới bãi bồi gần nhà.
- Luận điểm 2: cái nhìn về thiên nhiên từ ô cửa sổ, ý nghĩa biểu tượng của bãi bồi.
- Luận điểm 3: những phát hiện về người vợ và tình người quanh mình.
- Luận điểm 4: chuyến đi lỡ của Tuấn và triết lý về những vòng vèo, chùng chình.
- Luận điểm 5: cử chỉ cuối truyện và thông điệp mà nhân vật để lại.
- Nghệ thuật: tình huống truyện, điểm nhìn bên trong nhân vật, hình ảnh biểu tượng, giọng văn trầm lắng giàu chất suy tư.
- Kết bài: điều bạn tự rút ra cho mình về những giá trị gần gũi thường bị bỏ quên.
Nếu đề yêu cầu phân tích một đoạn trích cụ thể, hãy thu hẹp dàn ý vào đoạn đó và chỉ nhắc ngắn các phần khác làm bối cảnh, tránh kể lại toàn truyện.
Câu hỏi thường gặp
Nhan đề Bến quê có liên quan thế nào tới nhân vật Nhĩ?
Bến quê gợi nơi chốn quen thuộc, gần gũi, nơi con người trở về. Với Nhĩ, đó là bãi bồi bên kia sông, là người vợ, là những giá trị bình dị mà anh nhận ra muộn. Nhan đề vì thế vừa chỉ một địa điểm vừa mang nghĩa biểu tượng về cội nguồn.
Vì sao Nhĩ không trách Tuấn khi con lỡ chuyến đò?
Vì Nhĩ hiểu rằng ai trên đường đời cũng dễ sa vào những điều vòng vèo, chùng chình, chính anh cũng từng như thế. Sự bao dung ấy cho thấy nhân vật đã đạt tới một độ chín trong suy nghĩ, và biến chi tiết lỡ đò thành bài học chung chứ không phải lỗi riêng của Tuấn.
Hình ảnh hoa bằng lăng cuối mùa có ý nghĩa gì?
Hoa bằng lăng cuối mùa thưa thớt nhưng đậm sắc gợi một sự sống đang đi tới giai đoạn cuối mà vẫn đẹp, tương ứng với tình trạng của Nhĩ. Hình ảnh này góp phần tạo không khí vừa buồn vừa trong trẻo cho đoạn tả thiên nhiên qua cửa sổ.
Nhân vật Nhĩ có phải chỉ là nhân vật bi kịch không?
Nhĩ có nỗi tiếc nuối, nhưng truyện không dừng ở bi thương. Những vỡ lẽ của anh đem lại sự trong sáng trong nhận thức, và cử chỉ cuối truyện mang ý nghĩa thức tỉnh người khác. Vì thế nhân vật vừa buồn vừa giàu giá trị nhân văn, không bi luỵ.
Có thể so sánh Nhĩ với Phùng trong Chiếc thuyền ngoài xa không?
Có. Cả hai đều là nhân vật của Nguyễn Minh Châu trải qua những vỡ lẽ trong nhận thức, đều được xây dựng qua điểm nhìn bên trong. Khác biệt là Phùng vỡ lẽ về nghệ thuật và đời sống người khác, còn Nhĩ vỡ lẽ về chính cuộc đời mình.
Truyện Bến quê có trong sách hiện hành không?
Bến quê là văn bản trong sách Ngữ văn 9 của chương trình trước. Theo chương trình 2018, các bộ sách lựa chọn ngữ liệu khác nhau, nên bạn cần kiểm sách mình đang dùng. Dù có trong sách hay không, truyện vẫn hay được dùng làm ngữ liệu đọc hiểu.