Nhân vật trong văn học Việt Nam sau 1975, rõ nhất từ giữa thập niên 1980, chuyển từ con người sử thi, đại diện cho cộng đồng và lý tưởng chung, sang con người đời thường với những phức tạp riêng: có tốt có xấu, có sai lầm, có cô đơn, có những lần tự vấn và nhận thức lại. Người đọc vì thế không thể áp khung tốt – xấu rạch ròi như khi đọc nhiều nhân vật văn học chiến tranh.
Bài này dành cho học sinh và người yêu văn muốn có một bản đồ chung trước khi phân tích từng nhân vật cụ thể. Bài không điểm lại lịch sử văn học giai đoạn đổi mới, mà tập trung vào câu hỏi nhân vật đã thay đổi thế nào và vì vậy cần đọc họ ra sao. Ví dụ lấy từ những tác phẩm quen thuộc trong nhà trường.
Vì sao nhân vật thay đổi sau năm 1975
Trong những năm chiến tranh, văn học tập trung vào những vấn đề của cả dân tộc. Nhân vật thường được xây dựng như những con người đại diện, mang phẩm chất tiêu biểu của cộng đồng, và được nhìn chủ yếu trong quan hệ với sự nghiệp chung. Đó là đòi hỏi tự nhiên của một thời kỳ mà sự còn mất của đất nước được đặt lên trên hết.
Khi chiến tranh kết thúc, đời sống thường nhật với những lo toan, mâu thuẫn, những vấn đề đạo đức và gia đình trở lại vị trí trung tâm. Văn học dần chuyển sang cảm hứng thế sự, đời tư: quan tâm tới số phận riêng của từng người, tới những điều trước đây bị khuất sau những vấn đề lớn. Từ giữa thập niên 1980, tinh thần đổi mới khiến sự chuyển hướng này diễn ra mạnh và rõ hơn.
Nguyễn Minh Châu là một trong những người cảm nhận sớm nhu cầu ấy. Năm 1987, ông viết bài Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh hoạ, bày tỏ mong muốn văn chương trở về với con người đầy đủ, phức tạp. Những truyện ngắn của ông giai đoạn này trở thành ví dụ quen thuộc nhất cho cách xây dựng nhân vật mới trong nhà trường.
Năm kiểu nhân vật hay gặp trong văn xuôi sau 1975
Nhân vật tự nhận thức, vỡ lẽ. Nhân vật trải qua một tình huống khiến cách nhìn đời của họ đổi khác. Phùng trong Chiếc thuyền ngoài xa vỡ lẽ về cái đẹp và sự thật đời sống; Nhĩ trong Bến quê vỡ lẽ về những giá trị gần gũi bị bỏ qua. Trọng tâm không phải hành động, mà là quá trình nhận thức.
Nhân vật nghịch lý, khó đánh giá một chiều. Người đàn bà hàng chài cam chịu bạo lực nhưng lại hiểu đời hơn những người muốn giúp mình; người chồng vũ phu lại từng là anh con trai hiền lành. Kiểu nhân vật này buộc người đọc tạm gác phán xét để hiểu hoàn cảnh.
Nhân vật giằng xé giữa bên trong và bên ngoài. Trương Ba trong vở kịch của Lưu Quang Vũ phải sống trong thân xác không phải của mình; Giang Minh Sài trong Thời xa vắng của Lê Lựu sống nhiều năm theo ý người khác. Họ đặt ra câu hỏi về việc được sống là chính mình.
Nhân vật bình thường mang cốt cách. Cô Hiền trong Một người Hà Nội không làm điều gì phi thường, nhưng giữ được nếp sống, lòng tự trọng qua nhiều thăng trầm. Văn học tìm thấy giá trị ở những con người không phải anh hùng.
Nhân vật cô đơn trong đời sống hiện đại. Phi và ông Sáu Đèo trong Biển người mênh mông của Nguyễn Ngọc Tư là những người lẻ loi giữa đám đông, khao khát tình thương. Kiểu nhân vật này phổ biến trong văn xuôi đương đại, phản ánh những vết thương tình cảm của đời sống thường ngày.
So sánh nhân vật trước và sau 1975 theo từng phương diện
Bảng dưới không nhằm nói giai đoạn nào hay hơn, mà để thấy sự khác biệt trong cách xây dựng nhân vật, từ đó chọn cách đọc phù hợp. Mỗi giai đoạn có giá trị trong hoàn cảnh lịch sử của nó.
| Phương diện | Nhiều nhân vật thời chiến | Nhiều nhân vật sau 1975 |
|---|---|---|
| Cảm hứng chủ đạo | Sử thi, hướng về cộng đồng | Thế sự, đời tư, hướng về cá nhân |
| Tính cách | Thường thống nhất, rõ nét | Nhiều mặt, có mâu thuẫn bên trong |
| Quan hệ trung tâm | Cá nhân với Tổ quốc, sự nghiệp chung | Cá nhân với gia đình, với chính mình |
| Xung đột | Giữa ta và địch, rõ ràng | Bên trong nhân vật, giữa ý muốn và hoàn cảnh |
| Điểm nhìn trần thuật | Thường là điểm nhìn bao quát của người kể | Hay đặt vào bên trong nhân vật, nhiều điểm nhìn |
| Kết thúc | Thường trọn vẹn, hướng tới tương lai | Hay để ngỏ, buộc người đọc suy nghĩ tiếp |
Lưu ý rằng đây là xu hướng chung chứ không phải quy luật tuyệt đối. Nhiều nhân vật thời chiến cũng có chiều sâu tâm lý tinh tế, và không phải mọi tác phẩm sau 1975 đều theo hướng đời tư. Khi viết, tránh khẳng định cực đoan kiểu trước 1975 nhân vật đều một chiều.
Những thay đổi về kỹ thuật xây dựng nhân vật
Cách nhìn mới đi kèm với những kỹ thuật mới. Một là điểm nhìn: thay vì người kể đứng trên cao biết hết, nhiều tác phẩm đặt điểm nhìn vào bên trong nhân vật, như Bến quê nhìn mọi thứ qua mắt Nhĩ, hoặc dùng người kể ngôi thứ nhất có thiên kiến như trong Chiếc thuyền ngoài xa hay Một người Hà Nội. Người đọc thấy nhân vật qua lăng kính hạn chế, và chính sự hạn chế ấy trở thành đề tài.
Hai là đối thoại mang tính tranh biện. Nhân vật không chỉ trao đổi thông tin mà đưa ra những lý lẽ trái ngược: người đàn bà hàng chài với chánh án Đẩu, hồn với xác trong kịch Lưu Quang Vũ, cô Hiền với người cháu cán bộ. Qua tranh biện, những quan niệm quen thuộc bị thử thách.
Ba là tình huống nhận thức: truyện không dựa vào biến cố lớn mà vào một khoảnh khắc khiến nhân vật thấy ra điều gì đó. Bốn là kết thúc mở: người đàn bà trở về thuyền, Nhĩ khoát tay ra cửa sổ, ông Sáu Đèo tiếp tục đi tìm. Những kỹ thuật này yêu cầu người đọc chủ động hơn, và người viết bài phân tích phải biết đọc những khoảng trống.
Cách đọc một nhân vật đa chiều: năm câu hỏi
Khi gặp một nhân vật sau 1975, đặc biệt trong đề đọc hiểu với ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, bạn có thể tự hỏi lần lượt:
- Nhân vật đang ở trong hoàn cảnh nào, và hoàn cảnh ấy giới hạn lựa chọn của họ ra sao?
- Ai đang kể và nhìn nhân vật, người kể ấy có thiên kiến gì, có thay đổi cách nhìn trong truyện không?
- Nhân vật có những mặt nào mâu thuẫn nhau, và mâu thuẫn ấy bắt nguồn từ đâu?
- Có khoảnh khắc nào nhân vật, hoặc người quan sát nhân vật, vỡ lẽ ra điều gì?
- Cái kết để ngỏ điều gì, và điều đó gợi bạn suy nghĩ gì về con người, về đời sống?
Năm câu hỏi này không thay cho việc đọc kỹ văn bản, nhưng giúp bạn tránh phản xạ xếp nhân vật vào ngăn tốt hay xấu ngay từ đầu. Câu trả lời cho câu hỏi thứ ba thường là luận điểm sâu nhất trong bài.
Bạn cũng có thể thử áp năm câu hỏi này cho chính những nhân vật quen thuộc như người đàn bà hàng chài hay Trương Ba, rồi so với cách mình từng đọc họ trước đây. Chênh lệch giữa hai lần đọc chính là chỗ bạn thấy rõ giá trị của cách đọc đa chiều.
Những lỗi hay gặp khi phân tích nhân vật sau 1975
Cách đọc quen với nhân vật thời chiến, khi đem áp vào nhân vật đời thường, dễ dẫn tới những lỗi sau:
- Phán xét vội: gọi người đàn bà hàng chài là nhu nhược, gọi ông Sáu Đèo là người có lỗi, rồi dừng ở đó mà không tìm hiểu hoàn cảnh.
- Biến nhân vật thành khẩu hiệu: viết về cô Hiền chỉ bằng những từ ca ngợi chung, không gắn với chi tiết cụ thể.
- Đóng cái kết mở: tự khẳng định số phận nhân vật sau truyện, như thể người viết biết điều tác giả cố ý để ngỏ.
- Đồng nhất người kể với tác giả: viết Nguyễn Minh Châu đã chứng kiến cảnh đánh vợ, trong khi đó là nhân vật Phùng.
- Suy diễn đời tư nhà văn để giải thích nhân vật, thay vì dựa vào văn bản.
- Kể lại truyện thay vì phân tích: dành phần lớn bài viết thuật lại diễn biến, ít câu giải thích ý nghĩa.
Cách sửa chung cho các lỗi này là luôn đi theo trình tự chi tiết, ý nghĩa, đánh giá. Mỗi khi đưa ra một nhận xét về nhân vật, hãy tự hỏi chi tiết nào trong văn bản chứng minh điều đó, và chi tiết ấy có thể hiểu theo hướng khác không.
Nhân vật sau 1975 trong đề thi theo chương trình mới
Chương trình Ngữ văn 2018 khuyến khích dùng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, và văn xuôi đương đại là nguồn ngữ liệu phổ biến. Điều này có nghĩa bạn có thể gặp một nhân vật mình chưa từng đọc. Khi đó, những hiểu biết về đặc điểm chung của nhân vật sau 1975 trở nên hữu ích: bạn biết nên chú ý tới điểm nhìn, tới mâu thuẫn bên trong, tới tình huống nhận thức và kết thúc mở.
Tuy vậy, không nên áp kiến thức chung một cách máy móc. Mỗi tác phẩm có cách riêng, và đề bài thường hỏi về nét riêng ấy. Hiểu biết về giai đoạn chỉ là điểm tựa; phần chính của bài vẫn là những gì bạn đọc được trực tiếp từ văn bản trước mặt.
Một gợi ý thực tế: khi ôn tập, thay vì học thuộc bài phân tích từng nhân vật, hãy luyện cách đặt năm câu hỏi ở trên cho các nhân vật quen thuộc. Kỹ năng ấy chuyển được sang bất kỳ ngữ liệu nào, còn một bài học thuộc chỉ dùng được cho đúng một đề.
Câu hỏi thường gặp
Văn học sau 1975 có phải là văn học đổi mới không?
Không hoàn toàn trùng nhau. Sau 1975 là mốc thời gian; công cuộc đổi mới bắt đầu từ năm 1986, và những chuyển biến mạnh trong văn học thường được tính từ giữa thập niên 1980. Một số tác phẩm đã có dấu hiệu đổi mới từ trước đó, như truyện của Nguyễn Minh Châu đầu thập niên 1980.
Nhân vật sau 1975 có còn là nhân vật điển hình không?
Vẫn có thể. Nhân vật điển hình là nhân vật vừa có nét riêng vừa khái quát được một lớp người, một hiện tượng. Người đàn bà hàng chài hay cô Hiền đều mang tính khái quát. Điều khác là tính điển hình được xây dựng qua đời sống cá nhân, phức tạp, thay vì qua phẩm chất lý tưởng.
Làm sao phân biệt nhân vật đa chiều và nhân vật mâu thuẫn do tác giả viết vụng?
Nhân vật đa chiều có những mặt trái ngược nhưng được lý giải bằng hoàn cảnh, quá khứ, tâm lý trong văn bản. Nếu các mặt ấy có nguyên nhân và tạo nên ý nghĩa, đó là chủ ý nghệ thuật. Khi phân tích, nhiệm vụ của bạn là tìm ra mối liên hệ ấy.
Có nên so sánh nhân vật sau 1975 với nhân vật thời chiến trong bài viết không?
Có thể, nếu so sánh giúp làm nổi bật nét riêng của nhân vật đang phân tích. Ví dụ đặt người lính trở về trong Ánh trăng cạnh người lính trong thơ kháng chiến. Tuy nhiên chỉ nên so sánh ngắn, đúng mực, và không đánh giá giai đoạn nào hơn giai đoạn nào.
Những tác giả nào nên đọc để hiểu nhân vật sau 1975?
Trong nhà trường, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Lưu Quang Vũ là những tên quen thuộc. Mở rộng hơn có Lê Lựu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Ngọc Tư và nhiều cây bút đương đại khác. Bạn nên đọc trọn tác phẩm khi có điều kiện, không chỉ đoạn trích.
Nhân vật sau 1975 có còn viết về chiến tranh không?
Có, nhưng cách nhìn khác. Nhiều tác phẩm nhìn lại chiến tranh qua số phận cá nhân, qua những mất mát và ký ức của người trở về. Trong nhà trường, bài thơ Ánh trăng là ví dụ dễ tiếp cận về một người lính sống trong thời bình đối diện với quá khứ.