Cô bé bán diêm là nhân vật chính trong truyện cùng tên của nhà văn Đan Mạch Han-xơ Cri-xti-an An-đéc-xen (Hans Christian Andersen), một em bé nghèo chết rét ngoài đường trong đêm giao thừa sau những lần quẹt diêm thấy mộng tưởng về hạnh phúc. Truyện từng có trong sách Ngữ văn 8 chương trình trước và là một trong những truyện của An-đéc-xen được trẻ em Việt Nam biết đến nhiều nhất.
Nhân vật không có tên, gần như không nói, chỉ có hành động quẹt diêm và những gì em nhìn thấy. Vì thế phân tích nhân vật này là phân tích qua chi tiết, qua sự đan xen giữa thực tế và mộng tưởng. Bài này đi qua từng lớp để bạn tự dựng bài viết.
Hoàn cảnh của cô bé: rét, đói và cô độc
Truyện mở ra vào buổi chiều cuối năm, trời rét dữ dội, tuyết rơi. Cô bé đầu trần, chân đi đất, lang thang ngoài phố. Lúc ra khỏi nhà em có đi đôi giày cũ của mẹ, nhưng giày quá rộng, em đánh rơi khi chạy tránh hai chiếc xe ngựa; một chiếc không tìm thấy, chiếc kia bị một cậu bé nhặt mất. Đôi chân nhỏ đỏ ửng rồi tím bầm vì rét.
Trong tạp dề cũ, em đựng một mớ diêm, tay cầm một bao. Cả ngày không ai mua, không ai bố thí cho em một đồng nào. Em không dám về nhà vì sợ bị bố đánh khi không bán được bao diêm nào, mà ở nhà cũng rét chẳng kém, gió rít qua những khe hở dù đã nhét giẻ rách. Từ ngày bà nội, người duy nhất thương em, qua đời, cuộc sống của em chìm trong cảnh túng quẫn.
Cô bé ngồi nép vào góc tường giữa hai ngôi nhà, thu đôi chân vào người mà vẫn rét. Cửa sổ mọi nhà đều sáng rực ánh đèn, mùi ngỗng quay thơm lừng ngoài phố, vì hôm ấy là đêm giao thừa. Sự tương phản giữa niềm vui ấm áp sau ô cửa và em bé lạnh lẽo bên ngoài là bức nền cho toàn bộ câu chuyện.
Năm lần quẹt diêm: thực tế và mộng tưởng
Phần quan trọng nhất của truyện là những lần quẹt diêm. Mỗi lần que diêm cháy lên, một mộng tưởng hiện ra; mỗi lần diêm tắt, thực tế phũ phàng quay lại. Bảng sau giúp bạn nắm thứ tự và ý nghĩa:
| Lần quẹt | Mộng tưởng hiện ra | Khi diêm tắt | Mong ước được gợi ra |
|---|---|---|---|
| Lần thứ nhất | Lò sưởi bằng sắt có những hình nổi bằng đồng, lửa cháy ấm áp | Lò sưởi biến mất, trong tay chỉ còn que diêm cháy dở | Được sưởi ấm |
| Lần thứ hai | Bàn ăn trải khăn trắng, ngỗng quay nhồi táo và mận, con ngỗng nhảy khỏi đĩa tiến về phía em | Chỉ còn bức tường dày và lạnh | Được ăn no |
| Lần thứ ba | Cây thông Nô-en lớn, rực rỡ, những ngọn nến bay lên thành sao | Một ngôi sao đổi ngôi, em nhớ lời bà về người vừa mất | Được vui đón năm mới |
| Lần thứ tư | Bà nội hiện về, hiền hậu, mỉm cười | Em sợ bà biến mất như những thứ khác | Được yêu thương |
| Lần thứ năm | Em quẹt hết diêm trong bao để giữ bà lại; bà cầm tay em cùng bay lên cao | Không còn diêm tắt nữa, chỉ còn buổi sáng lạnh lẽo | Thoát khỏi đói rét, đau buồn |
Thứ tự mộng tưởng đi từ nhu cầu thân thể đến nhu cầu tinh thần: ấm, no, vui, rồi được yêu thương. Đây là chỗ bạn nên phân tích kỹ, vì nó cho thấy An-đéc-xen hiểu rất sâu tâm hồn trẻ thơ và những thiếu thốn của một em bé nghèo.
Tính cách và tâm hồn cô bé qua các chi tiết
Ngây thơ, giàu tưởng tượng. Em đưa tay về phía lò sưởi tưởng tượng để hơ, thấy con ngỗng quay có cả dao ăn trên lưng tiến về phía mình. Chỉ tâm hồn trẻ thơ mới có những hình ảnh tươi tắn, hồn nhiên đến thế giữa cái rét cắt da.
Khao khát những điều bình dị. Những gì em mơ không xa hoa: một chỗ ấm, một bữa ăn, một cây thông, một người thương mình. Đó đều là những thứ mà mọi trẻ em đáng được có, nên mộng tưởng của em làm người đọc thấy nhói lòng.
Sợ hãi nhưng không oán trách. Em sợ bố, sợ rét, sợ bà biến mất, nhưng chưa một lần than trách ai. Sự cam chịu lặng lẽ ấy càng làm nổi bật sự vô cảm của những người qua đường.
Tình yêu dành cho bà. Khi bà hiện về, em không xin gì nữa, chỉ xin bà cho đi cùng. Em quẹt hết cả bao diêm, thứ lẽ ra để bán, chỉ để giữ bà lại thêm một chút. Chi tiết này cho thấy nhu cầu được yêu thương là mong ước lớn nhất của em.
Cái chết với nụ cười trên môi: kết thúc nhiều cách hiểu
Sáng hôm sau, mồng một đầu năm, người ta thấy em bé ngồi giữa những bao diêm, trong đó có một bao đã đốt hết, đôi má hồng và đôi môi đang mỉm cười. Em đã chết vì giá rét trong đêm giao thừa. Mọi người bảo nhau rằng chắc nó muốn sưởi cho ấm, nhưng chẳng ai biết những điều kỳ diệu em đã trông thấy.
Kết thúc này có hai mặt. Một mặt, đó là hiện thực phũ phàng: một em bé chết rét giữa phố đông, trong lúc mọi nhà đều sum vầy. Những người qua đường chỉ đứng nhìn và bình phẩm, không ai từng dừng lại mua diêm hay hỏi han em lúc còn sống. Sự lạnh lùng của con người được tố cáo nhẹ nhàng mà sâu sắc.
Mặt khác, An-đéc-xen để em ra đi với nụ cười, theo bà về nơi không còn đói rét, buồn đau. Đây là cái nhìn đầy lòng thương của tác giả, muốn bù đắp cho em bé những gì cuộc đời đã từ chối em. Khi viết, bạn nên trình bày cả hai mặt: không né tránh nỗi đau hiện thực, cũng không bỏ qua tấm lòng nhân hậu của nhà văn.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật của An-đéc-xen
Đan xen thực tế và mộng tưởng. Mỗi lần diêm sáng là một giấc mơ đẹp, mỗi lần diêm tắt là thực tế lạnh lùng. Nhịp luân phiên ấy làm nỗi đau của em bé tăng dần, và đẩy câu chuyện tới cái kết tất yếu.
Tương phản đối lập. Ngoài trời giá rét và trong nhà ấm áp, em bé đói lả và mùi ngỗng quay, sự cô độc của em và cảnh sum họp của mọi người. Tương phản giúp người đọc thấy ngay cảnh ngộ của nhân vật mà không cần lời bình.
Nhân vật không tên. Em bé không có tên, chỉ được gọi bằng công việc của mình. Điều đó khiến em đại diện cho nhiều trẻ em nghèo khổ khác, không chỉ một số phận riêng.
Giọng kể nhẹ nhàng, giàu cảm xúc. Người kể không gay gắt lên án, mà kể chậm rãi, thương xót. Chính sự nhẹ nhàng ấy làm câu chuyện ám ảnh lâu hơn một lời tố cáo trực diện.
Lưu ý khi viết bài phân tích cô bé bán diêm
Một vài điều giúp bài viết chính xác và có chiều sâu hơn:
- Nhớ đúng thứ tự và nội dung các mộng tưởng: lò sưởi, bàn ăn có ngỗng quay, cây thông Nô-en, bà nội, rồi quẹt hết diêm để giữ bà.
- Phân biệt rõ mộng tưởng nào gắn với nhu cầu vật chất, mộng tưởng nào gắn với nhu cầu tinh thần, để thấy chiều sâu tâm lý.
- Không viết như thể truyện có thật ở một thành phố cụ thể; đây là truyện của An-đéc-xen, không gian được tả chung là một thành phố châu Âu ngày đông.
- Dẫn chứng bằng chi tiết ngắn, không chép nguyên nhiều đoạn văn; với bản dịch, ghi là theo bản dịch đang học.
- Phần đánh giá nên bàn cả giá trị hiện thực và tấm lòng nhân đạo, tránh chỉ nói chung là truyện rất cảm động.
- Phần liên hệ nên hướng về sự quan tâm tới trẻ em khó khăn quanh mình, viết chân thành, không giáo điều.
Nếu đề yêu cầu cảm nhận về một chi tiết, bạn nên chọn một lần quẹt diêm và đi sâu, thay vì kể lướt cả năm lần. Chiều sâu ở một chi tiết thường thuyết phục hơn sự đầy đủ dàn trải.
Đặt cô bé bán diêm cạnh bé Hồng trong Trong lòng mẹ
Trong chương trình Ngữ văn 8 trước đây, Cô bé bán diêm được học gần với đoạn trích Trong lòng mẹ, rút từ hồi ký Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng. Đặt hai nhân vật trẻ em cạnh nhau là hướng mở rộng hay, giúp bài viết có chiều sâu so sánh mà không lạc đề.
Điểm giống dễ thấy: cả hai đều là những đứa trẻ thiếu thốn tình thương. Cô bé bán diêm mất bà, người duy nhất thương em, sống cùng người bố hay đánh đập. Bé Hồng mồ côi cha, mẹ phải tha hương kiếm sống, bên cạnh là người cô tìm cách gieo vào đầu cậu những ý nghĩ xấu về mẹ. Cả hai đều khao khát một vòng tay yêu thương hơn bất cứ thứ vật chất nào.
Điểm khác cũng rõ ràng. Cô bé bán diêm chỉ tìm thấy hạnh phúc trong mộng tưởng và cái chết, còn bé Hồng được gặp mẹ thật, được ngồi trong lòng mẹ, cảm nhận hơi ấm có thật. Một bên là truyện viết theo lối cổ tích với kết thúc đầy thương xót, một bên là hồi ký kể lại trải nghiệm có thật của tác giả. Khi so sánh, bạn chỉ nên viết một đoạn ngắn ở phần mở rộng, giữ trọng tâm là nhân vật đề bài yêu cầu.
Dàn ý gợi ý cho đề phân tích nhân vật cô bé bán diêm
Khung dưới đây để bạn tự viết bằng cảm nhận riêng, không phải bài văn mẫu:
- Mở bài: giới thiệu An-đéc-xen và truyện; nêu nhận định cô bé bán diêm là hình ảnh em bé nghèo khổ đáng thương với tâm hồn trong sáng.
- Luận điểm 1: hoàn cảnh, gồm rét, đói, mất bà, sợ bố, cô độc giữa đêm giao thừa.
- Luận điểm 2: những lần quẹt diêm và mộng tưởng, phân tích sự đi lên từ nhu cầu vật chất tới tinh thần.
- Luận điểm 3: tâm hồn em bé, gồm ngây thơ, khao khát bình dị, tình yêu dành cho bà.
- Luận điểm 4: cái chết và hai mặt ý nghĩa, gồm hiện thực phũ phàng và tấm lòng thương xót của tác giả.
- Luận điểm 5: nghệ thuật, gồm đan xen thực tế và mộng tưởng, tương phản, giọng kể.
- Kết bài: giá trị nhân đạo; liên hệ sự quan tâm tới trẻ em có hoàn cảnh khó khăn.
Đoạn mẫu ngắn để tham khảo: "Lần quẹt diêm cuối cùng không còn để sưởi ấm hay để ăn no. Em quẹt hết cả bao chỉ để bà ở lại thêm một chút, như thể mọi thứ em có trên đời đều có thể đánh đổi lấy một vòng tay thương yêu."
Câu hỏi thường gặp
Cô bé bán diêm quẹt diêm mấy lần?
Theo truyện, em quẹt diêm năm lần: bốn lần đầu mỗi lần một que, thấy lò sưởi, bàn ăn, cây thông Nô-en và bà nội; lần thứ năm em quẹt hết số diêm còn lại trong bao để giữ bà ở lại.
Vì sao cô bé không dám về nhà?
Em không bán được bao diêm nào, không có đồng nào mang về nên sợ bị bố đánh; hơn nữa ở nhà cũng rét chẳng kém ngoài đường vì gió lùa qua những khe hở.
Vì sao cô bé chết mà vẫn mỉm cười?
Nụ cười gợi rằng em ra đi trong mộng tưởng hạnh phúc bên bà, nơi không còn đói rét; đó là cách tác giả bày tỏ lòng thương và bù đắp cho số phận em bé.
Truyện cô bé bán diêm phê phán điều gì?
Truyện cho thấy sự thờ ơ của xã hội trước một em bé nghèo khổ: suốt đêm giao thừa không ai mua diêm hay hỏi han em, đến sáng người ta chỉ đứng nhìn và bình phẩm.
Tên tác giả viết là An-đéc-xen hay Andersen?
Bạn có thể viết An-đéc-xen theo cách phiên âm trong sách giáo khoa, kèm tên gốc Andersen khi nhắc lần đầu; ông là nhà văn Đan Mạch nổi tiếng với truyện viết cho trẻ em.
Có nên phân tích cả năm mộng tưởng trong một bài?
Với đề phân tích nhân vật, bạn nên nhắc cả năm nhưng chọn hai ba mộng tưởng tiêu biểu để đi sâu, nhất là lần gặp bà; nếu đề chỉ hỏi một chi tiết thì tập trung vào chi tiết đó.