Từ Hải trong Truyện Kiều của Nguyễn Du và Lục Vân Tiên trong truyện thơ cùng tên của Nguyễn Đình Chiểu đều là hình tượng người anh hùng của văn học trung đại: tài võ hơn người, dám ra tay trước cái ác, được miêu tả bằng bút pháp lý tưởng hoá. Nhưng Lục Vân Tiên là người anh hùng của đạo lý nhân nghĩa, hành động trong khuôn khổ lễ giáo, còn Từ Hải là người anh hùng mang khát vọng tự do, đứng ngoài và đối đầu với trật tự triều đình.
Vì vậy kết cục của hai người cũng khác: Lục Vân Tiên trải qua hoạn nạn rồi được đền đáp, Từ Hải chết đứng giữa trận vì mắc mưu. So sánh hai nhân vật giúp bạn hiểu mỗi nhà thơ gửi gắm lý tưởng gì vào người anh hùng.
Bài viết có bảng đối chiếu, điểm giống – khác, lý giải và dàn ý. Câu thơ trích ngắn, đúng chữ; bạn dùng để lập ý rồi tự viết.
Hai người anh hùng qua những câu thơ giới thiệu
Từ Hải xuất hiện trong Truyện Kiều với bức chân dung phi thường: "Râu hùm, hàm én, mày ngài / Vai năm tấc rộng, thân mười thước cao / Đường đường một đấng anh hào / Côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài." Rồi Nguyễn Du viết "Đội trời đạp đất ở đời", một tư thế không chịu khuôn phép nào. Từ Hải chuộc Kiều khỏi lầu xanh, cùng nàng sống nửa năm, rồi ra đi lập sự nghiệp, về sau giúp Kiều báo ân báo oán.
Lục Vân Tiên là chàng thư sinh văn võ song toàn, trên đường từ giã thầy về thăm cha mẹ trước kỳ thi thì gặp bọn cướp Phong Lai đang hoành hành. Chàng "bẻ cây làm gậy nhằm làng xông vô", một mình đánh tan bọn cướp, cứu Kiều Nguyệt Nga. Khi Nguyệt Nga muốn đền ơn, chàng từ chối: "Làm ơn há dễ trông người trả ơn", và nhắc câu "kiến nghĩa bất vi" để nói rằng thấy việc nghĩa mà không làm thì không phải người anh hùng.
Như vậy Từ Hải được giới thiệu bằng tầm vóc và tư thế, còn Lục Vân Tiên được giới thiệu bằng hành động nghĩa hiệp cụ thể. Đây là khác biệt đầu tiên bạn có thể nêu, và nó dẫn thẳng tới khác biệt về lý tưởng.
Trong nhiều sách giáo khoa chương trình trước, đoạn "Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga" được học ở lớp 9; đoạn về Từ Hải thường gặp ở lớp 10 với tên "Chí khí anh hùng". Bạn nên kiểm lại sách đang dùng để trích đúng phạm vi đoạn trích.
Bảng so sánh Từ Hải và Lục Vân Tiên
Đặt hai nhân vật trên cùng một bảng, bạn sẽ thấy điểm giống nằm ở phẩm chất anh hùng, điểm khác nằm ở lý tưởng và số phận.
| Bình diện | Từ Hải (Truyện Kiều) | Lục Vân Tiên (Truyện Lục Vân Tiên) |
|---|---|---|
| Ngoại hình | Phi thường, kỳ vĩ: "vai năm tấc rộng, thân mười thước cao" | Ít tả ngoại hình, nhấn vào hành động |
| Tài năng | Côn quyền, lược thao, làm chủ một phương | Văn võ song toàn, một mình đánh tan bọn cướp |
| Lý tưởng | Tự do, công lý, khát vọng làm chủ | Nhân nghĩa, cứu người hoạn nạn, trọng nghĩa khinh tài |
| Quan hệ với trật tự xã hội | Đứng ngoài, đối đầu với triều đình | Trong khuôn khổ, đi thi để giúp đời |
| Quan hệ với người phụ nữ | Tri kỷ của Kiều, rồi ra đi vì chí lớn | Cứu Nguyệt Nga, giữ lễ, không nhận đền ơn |
| Kết cục | Mắc mưu, chết đứng giữa trận | Qua hoạn nạn, cuối cùng được đền đáp |
| Bút pháp | Lý tưởng hoá, ước lệ, cảm hứng vũ trụ | Lý tưởng hoá, gần lối kể dân gian, giọng mộc mạc |
Hàng "quan hệ với trật tự xã hội" là hàng quan trọng nhất. Từ đó bạn giải thích được vì sao một người có kết cục bi tráng, một người có kết cục có hậu.
Điểm giống: phẩm chất của người anh hùng lý tưởng
Cùng có tài võ phi thường. Từ Hải "côn quyền hơn sức", làm chủ một vùng; Lục Vân Tiên một mình xông vào đánh tan bọn cướp đông người. Cả hai nhà thơ đều dùng tài võ để khẳng định tầm vóc người anh hùng.
Cùng dám đứng về phía người yếu. Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga và người hầu khỏi bọn cướp. Từ Hải cứu Kiều khỏi kiếp lầu xanh và giúp nàng báo ân báo oán. Người anh hùng của cả hai tác phẩm đều gắn với việc bênh vực người bị áp bức.
Cùng không màng đền đáp vật chất. Lục Vân Tiên từ chối lời đền ơn của Nguyệt Nga. Từ Hải coi Kiều là tri kỷ, quan hệ giữa hai người dựa trên sự hiểu nhau chứ không dựa trên ơn nghĩa vật chất. Đây là vẻ đẹp chung của người anh hùng trung đại.
Cùng được miêu tả bằng bút pháp lý tưởng hoá. Hai nhân vật đều là hình mẫu, ít khuyết điểm, ít diễn biến tâm lý phức tạp. Đặc điểm này phù hợp với quan niệm văn học trung đại, nơi nhân vật thường đại diện cho một lý tưởng.
Điểm khác: anh hùng nhân nghĩa và anh hùng tự do
Khác ở lý tưởng. Lục Vân Tiên hành động theo đạo lý nhân nghĩa mà Nguyễn Đình Chiểu đề cao: thấy việc nghĩa thì làm, giữ lễ với người phụ nữ, hiếu với cha mẹ. Từ Hải hành động vì khát vọng tự do, vì chí lớn bốn phương, không chịu bó mình vào khuôn phép nào.
Khác ở tầm vóc miêu tả. Từ Hải được tả bằng hình ảnh mang tầm vũ trụ: "trông vời trời bể mênh mang", "thanh gươm yên ngựa lên đàng thẳng rong". Lục Vân Tiên được tả gần gũi hơn, bằng cây gậy bẻ ven đường, bằng lời nói mộc mạc. Một bên là người anh hùng như từ trời đất bước ra, một bên là người anh hùng của đường làng.
Khác ở cách đối xử với tình cảm riêng. Từ Hải đang lúc "hương lửa đương nồng" vẫn dứt áo ra đi, gạt lời xin theo của Kiều, hẹn ngày "mười vạn tinh binh" về đón. Lục Vân Tiên với Nguyệt Nga thì giữ khoảng cách lễ giáo, không cho nàng ra khỏi xe để lạy tạ.
Khác ở kết cục. Từ Hải nghe lời Kiều ra hàng, bị lừa và chết đứng giữa trận, một cái chết bi tráng. Lục Vân Tiên trải qua nhiều hoạn nạn nhưng cuối cùng được đền đáp, đúng với quan niệm ở hiền gặp lành của người đọc bình dân.
Vì sao hai nhà thơ dựng hai kiểu anh hùng khác nhau
Nguyễn Du sống trong thời loạn lạc cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, chứng kiến nhiều biến động. Qua Từ Hải, ông gửi một ước mơ về người anh hùng có thể đứng ngoài xã hội bất công để đòi lại công bằng cho người bị áp bức. Nhưng ông cũng để Từ Hải thất bại, như thể thừa nhận ước mơ ấy khó thành hiện thực trong xã hội ấy.
Nguyễn Đình Chiểu là nhà nho mù, dạy học và bốc thuốc, sáng tác để truyền dạy đạo lý cho người đời. Ông viết Lục Vân Tiên bằng thể lục bát mộc mạc, gần với lối kể của dân gian Nam Bộ, để người bình dân dễ nghe, dễ nhớ. Người anh hùng của ông vì thế phải là tấm gương đạo đức, hành động trong khuôn khổ, được đền đáp để khuyên người làm điều nghĩa.
Hai mục đích sáng tác khác nhau sinh ra hai kiểu anh hùng. Khi viết phần lý giải, bạn nên tránh xếp hạng "ai anh hùng hơn". Hãy nói rằng Từ Hải là ước mơ về tự do và công lý, còn Lục Vân Tiên là hình mẫu đạo đức; cả hai đều là cách văn học trung đại trả lời câu hỏi người tốt nên làm gì trước cái ác.
Nếu muốn thêm chiều sâu, bạn có thể nhắc rằng Lục Vân Tiên mang nhiều nét của chính người viết: mất mẹ, mù mắt, bị phụ bạc, nhưng giữ trọn đạo lý. Chỉ nhắc ngắn và dựa trên những gì sách giáo khoa đã giới thiệu về tác giả.
Dàn ý gợi ý
Dàn ý dưới đây theo lối đan xen, phù hợp với đề "so sánh hình tượng người anh hùng" trong hai tác phẩm.
- Mở bài: giới thiệu đề tài người anh hùng trong văn học trung đại, hai tác giả, hai nhân vật.
- Luận điểm 1 – chân dung và tài năng: ngoại hình kỳ vĩ của Từ Hải; hành động bẻ cây làm gậy của Lục Vân Tiên.
- Luận điểm 2 – hành động nghĩa hiệp: cứu Kiều và giúp nàng báo ân báo oán; cứu Nguyệt Nga khỏi bọn cướp.
- Luận điểm 3 – lý tưởng: tự do, chí lớn bốn phương; nhân nghĩa, "kiến nghĩa bất vi".
- Luận điểm 4 – tình cảm và lễ giáo: Từ Hải dứt áo ra đi; Lục Vân Tiên giữ khoảng cách lễ giáo.
- Luận điểm 5 – kết cục và lý giải: cái chết bi tráng và sự đền đáp; hoàn cảnh và mục đích sáng tác.
- Kết bài: khẳng định giá trị của hai hình tượng, nêu cảm nhận riêng của em.
Nếu đề chỉ yêu cầu dựa vào hai đoạn trích, hãy giữ luận điểm 5 ở mức vài câu nhắc kết cục, không kể diễn biến ngoài đoạn trích quá dài.
Những chỗ hay nhầm
Hai nhân vật xuất hiện trong hai truyện thơ dài, nhiều nhân vật phụ. Một số điểm cần soát:
- Bọn cướp trong đoạn Lục Vân Tiên là bọn của Phong Lai; người được cứu là Kiều Nguyệt Nga, khác với Thuý Kiều của Nguyễn Du.
- Từ Hải chết vì nghe lời Kiều ra hàng và mắc mưu Hồ Tôn Hiến; không phải chết trong một trận đánh thua bình thường.
- Câu "Làm ơn há dễ trông người trả ơn" là lời Lục Vân Tiên, không phải lời người kể.
- Không viết Lục Vân Tiên "nổi dậy chống triều đình"; nhân vật đi thi và hành động trong khuôn khổ.
- Không gọi Truyện Lục Vân Tiên là truyện thơ chữ Hán; đó là truyện thơ Nôm lục bát.
- Không tán rộng về "anh hùng cứu mỹ nhân" theo lối phim ảnh; giữ giọng phân tích văn học.
Câu chốt tham khảo, em nên tự viết lại: "Một người anh hùng bước ra từ trời bể mênh mang rồi ngã xuống giữa trận, một người anh hùng bước ra từ đường làng và đi trọn con đường nhân nghĩa; hai bóng dáng ấy cho thấy văn học trung đại vừa mơ về tự do vừa giữ chặt đạo lý."
Câu hỏi thường gặp
Từ Hải có phải là nhân vật lý tưởng hoá không?
Có. Từ Hải được Nguyễn Du miêu tả bằng bút pháp ước lệ và lý tưởng hoá: ngoại hình phi thường, tài năng hơn người, chí khí lớn. Đây là nhân vật gần như không có thật về tầm vóc, thể hiện ước mơ của tác giả về người anh hùng.
Câu kiến nghĩa bất vi nghĩa là gì?
Đây là ý trong sách Nho, nghĩa là thấy việc nghĩa mà không làm thì không phải người dũng cảm. Lục Vân Tiên dùng ý này để giải thích hành động cứu người: làm việc nghĩa là bổn phận, không phải để được trả ơn.
Có nên so sánh cái chết đứng của Từ Hải với kết cục của Lục Vân Tiên không?
Nên, vì đây là khác biệt lớn nhất về số phận. Cái chết đứng là hình ảnh bi tráng, giữ nguyên tư thế người anh hùng. Kết cục được đền đáp của Lục Vân Tiên thể hiện niềm tin ở hiền gặp lành. Hai kết cục phản ánh hai cái nhìn khác nhau.
Đoạn Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga có yếu tố dân gian nào?
Có lối kể đơn giản, nhân vật thiện ác rõ ràng, lời nói mộc mạc, hành động mang tính phi thường như một mình đánh tan bọn cướp. Những nét này gần với truyện kể dân gian, giúp tác phẩm được người bình dân Nam Bộ yêu thích.
Có thể liên hệ Từ Hải với các nhân vật anh hùng hiện đại không?
Có thể liên hệ ngắn ở phần mở rộng, chẳng hạn với người anh hùng trong văn học kháng chiến, để thấy quan niệm về người anh hùng thay đổi. Nhưng chỉ nên một hai câu, vì đề yêu cầu so sánh hai nhân vật trung đại.
Đề yêu cầu so sánh Lục Vân Tiên và Kiều Nguyệt Nga thì dùng được bài này không?
Chỉ dùng được phần phân tích Lục Vân Tiên. Với Kiều Nguyệt Nga, cần phân tích nết na, lòng biết ơn, sự thuỷ chung, và đối chiếu với lý tưởng nhân nghĩa của Lục Vân Tiên. Bảng so sánh phải lập lại theo hai nhân vật đó.