DienHinh.comĐiển Hình
So sánh các cặp nhân vật

So sánh chị Dậu và Lão Hạc: người nông dân trước Cách mạng tháng Tám

So sánh chị Dậu trong Tắt đèn và Lão Hạc của Nam Cao: cái nghèo, lòng thương con, sức phản kháng và lòng tự trọng, kèm bảng đối chiếu và dàn ý.

Thatched rural house yard in the Red River delta of Bac Ninh at dusk, an elderly Vietnamese farmer seen from behind sitting on a low stool beside a yellow dog, smoke rising

Chị Dậu trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố và Lão Hạc trong truyện ngắn cùng tên của Nam Cao đều là người nông dân nghèo khổ trước Cách mạng tháng Tám, giàu tình thương với người thân và giữ được phẩm giá giữa cảnh cùng quẫn. Điểm khác là chị Dậu bị dồn tới chỗ vùng lên đánh lại kẻ áp bức, còn Lão Hạc chọn cái chết để giữ trọn mảnh vườn cho con và giữ lòng tự trọng của mình.

Một nhân vật cho thấy sức phản kháng tiềm tàng của người nông dân, một nhân vật cho thấy chiều sâu nhân cách của họ. Đặt hai nhân vật cạnh nhau, bạn thấy văn học hiện thực giai đoạn này không chỉ tố cáo xã hội mà còn phát hiện vẻ đẹp con người bị vùi lấp.

Cặp nhân vật này thường được học ở lớp 8 trong chương trình trước. Bài viết đưa ra bảng so sánh, điểm giống – khác, lý giải và dàn ý để bạn tự viết.

Hai số phận nông dân trong hai tác phẩm

Trong đoạn trích "Tức nước vỡ bờ", anh Dậu bị bắt trói, đánh đập vì thiếu sưu, rồi được khiêng về nhà rũ rượi như người chết. Chị Dậu nấu nồi cháo bằng nắm gạo hàng xóm cho, quạt cho cháo chóng nguội, rồi nhẹ nhàng mời chồng ăn. Khi cai lệ và người nhà lý trưởng xông vào đòi trói anh Dậu, chị van xin hết lời; chỉ khi cai lệ đánh chị và nhảy vào chỗ anh Dậu, chị mới đứng lên chống trả, túm cổ hắn ấn dúi ra cửa, lẳng người nhà lý trưởng ngã nhào ra thềm.

Lão Hạc là ông lão goá vợ, có người con trai vì không đủ tiền cưới vợ mà phẫn chí đi làm đồn điền cao su. Lão sống với con chó Vàng, gọi nó là "cậu Vàng", coi nó như kỷ vật của con. Sau trận ốm, hết việc làm, lão phải bán cậu Vàng, rồi khóc với ông giáo vì thấy mình đã "lừa" một con chó. Lão gửi ông giáo mảnh vườn để dành cho con và một số tiền để lo ma chay, rồi ăn bả chó tự tử, chết đau đớn.

Hai câu chuyện cùng xoay quanh cái nghèo ở nông thôn Bắc Bộ, nhưng một bên là xung đột trực diện với bộ máy cường hào, một bên là bi kịch lặng lẽ trong một mái nhà. Đây là điểm khác bạn cần nêu sớm.

Trong Lão Hạc, người kể chuyện là ông giáo, xưng ở ngôi thứ nhất. Khi trích, bạn nên để ý đây là lời của ông giáo, không phải lời tác giả, để tránh gán suy nghĩ của người kể cho Nam Cao một cách máy móc.

Bảng so sánh chị Dậu và Lão Hạc

Bảng đối chiếu dưới đây giúp bạn nhìn hai nhân vật trên cùng các bình diện. Khi lập dàn ý, mỗi hàng có thể thành một ý nhỏ.

Bình diệnChị Dậu (Tắt đèn)Lão Hạc (Lão Hạc)
Hoàn cảnhNghèo, thiếu sưu, chồng ốm bị đánh tróiGoá vợ, con đi xa, ốm yếu, hết việc
Người thân để thươngChồng và các conĐứa con trai ở xa, và con chó Vàng như kỷ vật
Áp lực chínhSưu thuế và bọn tay sai cường hàoCái đói và đường cùng của người già nghèo
Cách phản ứngNhẫn nhịn, van xin, rồi vùng lên đánh lạiTự chịu, tính toán, rồi chọn cái chết
Phẩm chất nổi bậtThương chồng, mạnh mẽ, có sức sống tiềm tàngThương con, tự trọng, trong sạch
Khoảnh khắc đỉnh điểmCuộc đối đầu với cai lệ và người nhà lý trưởngCái chết vật vã sau khi ăn bả chó
Điểm nhìn trần thuậtNgười kể giấu mặt, ngôi thứ baÔng giáo kể ở ngôi thứ nhất

Đọc hàng "cách phản ứng", bạn sẽ thấy hai hướng đi khác nhau từ cùng một đường cùng. Đây là chỗ nên đi sâu nhất trong phần so sánh, vì nó chạm tới cái nhìn của mỗi nhà văn về người nông dân.

Điểm giống: thương người thân và giữ phẩm giá

Cùng chịu cảnh nghèo đến cùng quẫn. Chị Dậu phải xin từng nắm gạo, sau đó phải bán con và ổ chó để có tiền nộp sưu. Lão Hạc ăn khoai, ăn củ chuối, sung luộc, rồi không còn gì để ăn. Cả hai đều đứng ở mép của sự sống.

Cùng giàu tình thương. Chị Dậu chăm chồng từng bát cháo, lời mời ăn tha thiết. Lão Hạc dành từng đồng cho con, không dám tiêu vào mảnh vườn, đến cả nỗi đau bán chó cũng xuất phát từ việc con chó gắn với đứa con. Tình thương ở cả hai đều được thể hiện qua những việc rất nhỏ.

Cùng có lòng tự trọng. Chị Dậu không chịu để chồng bị hành hạ thêm khi anh đang ốm. Lão Hạc từ chối sự giúp đỡ của ông giáo, không muốn làm phiền ai, chuẩn bị cả tiền ma chay để hàng xóm khỏi phải lo. Tự trọng là nét chung đẹp nhất của hai nhân vật.

Cùng là nạn nhân của một xã hội bất công. Sưu thuế, cường hào trong Tắt đèn; cái nghèo, hủ tục thách cưới, đồn điền trong Lão Hạc. Cả hai nhà văn đều chỉ ra rằng nỗi khổ của nhân vật không phải do họ lười biếng hay kém cỏi.

Điểm khác: một người vùng lên, một người tự huỷ

Khác ở hướng hành động. Chị Dậu bị dồn tới chỗ không lùi được nữa thì vùng lên, đánh ngã hai tên tay sai. Hành động ấy là phản kháng tự phát, cho thấy "tức nước vỡ bờ". Lão Hạc không chống lại ai, lão hướng sự quyết liệt vào chính mình, chọn cái chết để bảo toàn mảnh vườn và nhân cách.

Khác ở diễn biến tâm lý. Tâm lý chị Dậu chuyển từ nhẫn nhịn sang phản kháng, thể hiện rõ qua cách xưng hô: từ "cháu – ông" khi van xin, sang lối xưng hô ngang hàng khi cảnh cáo, rồi "bà – mày" khi đã quyết đánh lại. Tâm lý Lão Hạc là sự dằn vặt kéo dài: ân hận vì bán chó, lo cho con, lo cho cái chết của mình không làm phiền ai.

Khác ở mối quan hệ với cộng đồng. Chị Dậu có hàng xóm giúp gạo, có bà lão láng giềng ân cần. Lão Hạc có ông giáo, nhưng gần như một mình chịu đựng. Mức độ cô độc khác nhau góp phần dẫn tới kết cục khác nhau.

Khác ở cách nhà văn gợi số phận. Ngô Tất Tố đặt chị Dậu vào một cảnh xung đột kịch tính. Nam Cao đặt Lão Hạc vào những đoạn đối thoại, những đoạn suy nghĩ của người kể, và một cái chết dữ dội ở cuối. Một bên kịch tính hướng ngoại, một bên day dứt hướng nội.

Lý giải khác biệt từ cái nhìn của hai nhà văn

Ngô Tất Tố viết Tắt đèn với chủ đích tố cáo chế độ sưu thuế và bộ máy cường hào ở nông thôn. Muốn tố cáo mạnh, ông xây dựng cảnh đối đầu trực diện giữa người nông dân và tay sai, để thấy áp bức càng nặng thì phản kháng càng mạnh. Chị Dậu vì thế mang vẻ đẹp của người phụ nữ nông dân vừa đảm đang vừa có sức sống mãnh liệt.

Nam Cao quan tâm nhiều hơn đến con người bên trong, đến câu hỏi con người giữ được nhân cách thế nào khi bị cái đói dồn ép. Trong Lão Hạc, qua suy nghĩ của ông giáo, nhà văn đặt ra vấn đề phải hiểu con người cho đúng: người ngoài nhìn Lão Hạc xin bả chó tưởng lão sa đoạ, thật ra lão chuẩn bị cho cái chết của mình. Cách nhìn ấy làm nhân vật có chiều sâu.

Hai cách viết bổ sung cho nhau. Đọc chị Dậu, bạn thấy người nông dân có thể vùng lên; đọc Lão Hạc, bạn thấy người nông dân có thể chết chứ không để mất phẩm giá. Khi viết phần đánh giá, nêu được sự bổ sung này sẽ hay hơn việc xếp nhân vật nào "mạnh mẽ hơn".

Lưu ý không đẩy phần lý giải thành bài giảng về lịch sử. Chỉ cần nêu bối cảnh nông thôn trước Cách mạng tháng Tám một hai câu, phần còn lại bám vào văn bản.

Dàn ý gợi ý

Dưới đây là một dàn ý theo lối đan xen, phù hợp với đề "so sánh hai nhân vật người nông dân" hoặc "vẻ đẹp người nông dân qua hai tác phẩm".

  1. Mở bài: giới thiệu văn học hiện thực trước Cách mạng, hai tác giả, hai nhân vật; nêu vấn đề.
  2. Luận điểm 1 – cảnh ngộ: nghèo, thiếu sưu, chồng bị đánh; goá vợ, con đi xa, ốm và đói.
  3. Luận điểm 2 – tình thương: bát cháo và lời mời chồng; mảnh vườn, đồng tiền dành dụm, nỗi đau bán chó.
  4. Luận điểm 3 – phẩm giá: chị Dậu bảo vệ chồng; Lão Hạc từ chối giúp đỡ, chuẩn bị cái chết.
  5. Luận điểm 4 – hai hướng phản ứng: vùng lên và tự huỷ; ý nghĩa của mỗi hướng.
  6. Luận điểm 5 – nghệ thuật: cảnh đối đầu kịch tính, cách xưng hô; ngôi kể thứ nhất, đối thoại, cái chết dữ dội.
  7. Kết bài: giá trị hiện thực và nhân đạo; cảm nhận riêng của em về người nông dân trong văn học.

Nếu đề hỏi riêng về "sức sống tiềm tàng", luận điểm 4 là trọng tâm; nếu hỏi về "phẩm chất", dồn vào luận điểm 2 và 3.

Lỗi thường gặp

Những lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên trong bài so sánh hai nhân vật này:

  • Kể lại đoạn chị Dậu đánh cai lệ quá dài mà không phân tích cách xưng hô và tâm lý.
  • Viết rằng Lão Hạc tự tử "vì bán chó"; nguyên nhân sâu là cái đói, việc giữ mảnh vườn cho con và lòng tự trọng.
  • Nhầm Binh Tư với ông giáo: Binh Tư là người làm nghề ăn trộm, là người Lão Hạc xin bả chó.
  • Gọi nhầm tên đoạn trích "Tức nước vỡ bờ" là tên tác phẩm; tác phẩm là tiểu thuyết Tắt đèn.
  • Coi hành động của chị Dậu là "đấu tranh cách mạng"; văn bản cho thấy đó là phản kháng tự phát.
  • Kết luận Lão Hạc "yếu đuối" vì tự tử; cần đặt hành động trong hoàn cảnh và mục đích của nhân vật.

Đoạn mở luận điểm tham khảo: "Cùng bị cái nghèo dồn đến chân tường, chị Dậu quay lại đối mặt với kẻ dồn mình, còn Lão Hạc quay vào trong, lặng lẽ thu xếp phần cuối cuộc đời." Em nên tự viết theo hình ảnh của mình thay vì dùng nguyên câu này.

Câu hỏi thường gặp

Cách xưng hô của chị Dậu có vai trò gì trong bài so sánh?

Cách xưng hô cho thấy diễn biến tâm lý từ nhẫn nhịn đến phản kháng, là dẫn chứng tốt nhất cho sức sống tiềm tàng của chị. Lão Hạc không có chi tiết tương tự, nên đây là điểm khác để làm rõ hai hướng phản ứng.

Vì sao Lão Hạc không bán mảnh vườn để sống?

Lão coi mảnh vườn là của con, phải giữ cho con khi trở về có chỗ làm ăn. Bán vườn là lấy phần của con để ăn. Chi tiết này cho thấy tình thương con và lòng tự trọng của lão mạnh hơn cả bản năng sống.

Ông giáo có vai trò gì khi phân tích Lão Hạc?

Ông giáo là người kể chuyện, người chứng kiến và người suy ngẫm. Qua ông giáo, Nam Cao đặt ra cách nhìn con người cần thấu hiểu. Khi so sánh với chị Dậu, bạn nêu đây là khác biệt về điểm nhìn trần thuật.

Có nên nhắc chuyện chị Dậu bán con không?

Có thể nhắc ngắn khi nói về cảnh ngộ, vì đó là chi tiết cho thấy mức cùng quẫn. Nhưng nếu đề chỉ dùng đoạn trích "Tức nước vỡ bờ" thì hãy tập trung vào đoạn trích, các chi tiết ngoài chỉ để làm nền.

Cái chết của Lão Hạc có ý nghĩa tố cáo không?

Có. Một người lương thiện, thương con, tự trọng mà phải chết đau đớn cho thấy xã hội đã dồn người nông dân vào đường cùng. Đồng thời cái chết ấy khẳng định nhân cách của lão, nên vừa mang giá trị hiện thực vừa mang giá trị nhân đạo.

Đề so sánh chị Dậu với Mị thì có dùng được bài này không?

Có thể dùng phần phân tích chị Dậu, nhưng cần thay phần đối chiếu: Mị bị áp bức ở miền núi, sức sống trỗi dậy qua tiếng sáo và hành động cắt dây cứu A Phủ. Cách lập bảng các bình diện vẫn dùng được như ở đây.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138