Nhân vật truyện cười dân gian là những con người bình thường mang một thói xấu được phóng đại, như khoe khoang, dốt mà hay nói chữ, tham nhũng, không có chủ kiến, và tự phơi bày thói xấu ấy qua lời nói, hành động của chính mình. Phân tích nhân vật truyện cười là chỉ ra thói xấu, mâu thuẫn gây cười và đối tượng mà tiếng cười nhắm tới.
Bài này đi qua bốn truyện quen thuộc trong chương trình Ngữ văn ở các thời kỳ: Lợn cưới, áo mới; Treo biển; Nhưng nó phải bằng hai mày; Tam đại con gà. Chi tiết kể theo bản phổ biến; lời nhân vật được tóm lược hoặc trích ngắn. Với mỗi truyện, bạn sẽ thấy cách tiếng cười được tạo ra và cách viết nhận xét cho đúng trọng tâm.
Nhân vật truyện cười khác nhân vật cổ tích ở đâu
Nhân vật cổ tích thường đi qua cả một cuộc đời với nhiều thử thách; nhân vật truyện cười chỉ xuất hiện trong một tình huống ngắn, đôi khi vài câu thoại. Họ thường không có tên riêng, chỉ là "anh nọ", "anh kia", "thầy lí", "nhà hàng". Sự vô danh có chủ ý: thói xấu được nói tới không thuộc riêng ai, ai cũng có thể thấy mình hoặc người quen trong đó.
Nhân vật truyện cười cũng không chia thiện ác như cổ tích, mà chia theo chỗ có thói xấu hay không. Người nghe không ghét nhân vật như ghét Lý Thông; họ cười, và qua tiếng cười mà nhận ra điều đáng tránh. Với truyện cười châm biếm như truyện thầy lí, tiếng cười trở nên sắc hơn, mang tính phê phán rõ.
Vì vậy, khi phân tích nhân vật truyện cười, câu hỏi trung tâm không phải là nhân vật tốt hay xấu, mà là: nhân vật có thói xấu gì, thói xấu ấy được phóng đại ra sao, chi tiết nào làm nó lộ ra, và tiếng cười nhằm vào ai. Một bài viết trả lời được bốn câu này là đủ chắc. Truyện cười thường chia hai nhóm: truyện hài hước, mua vui và nhắc nhở nhẹ nhàng; truyện châm biếm, phê phán những kẻ có quyền thế trong xã hội cũ. Xác định nhóm giúp bạn chọn giọng nhận xét phù hợp.
Lợn cưới, áo mới: hai kẻ khoe của gặp nhau
Tình huống. Một anh có tính hay khoe, may được cái áo mới, đứng hóng ở cửa chờ người đi qua khen. Đứng từ sáng đến chiều chẳng ai hỏi. Một anh khác cũng hay khoe, đang đi tìm con lợn sổng, chạy đến hỏi to có ai thấy con lợn cưới của mình chạy qua không.
Câu trả lời đắt nhất. Anh áo mới giơ vạt áo ra, đáp rằng từ lúc mặc cái áo mới này chưa thấy con lợn nào chạy qua cả. Câu trả lời thừa hẳn một vế, và chính vế thừa ấy làm người nghe bật cười.
Thói xấu được phóng đại. Đi tìm lợn mà vẫn nhớ khoe lợn là lợn cưới; được hỏi đường mà vẫn tranh thủ khoe áo. Hai nhân vật khoe những thứ chẳng đáng khoe, ở hoàn cảnh không hợp để khoe. Sự lố bịch tăng lên vì hai người cùng một thói gặp nhau.
Nghệ thuật gây cười. Truyện ngắn, tình huống bất ngờ, cao trào dồn vào câu thoại cuối. Hành động giơ vạt áo là chi tiết thị giác khiến người nghe hình dung ngay vẻ hợm hĩnh của nhân vật.
Ý nghĩa. Phê phán thói khoe khoang, một thói xấu nhỏ nhưng phổ biến, nhắc người nghe nhìn lại mình. Đây là truyện cười hài hước, tiếng cười nhẹ, không gay gắt.
Treo biển: nhà hàng không có chủ kiến
Một nhà hàng bán cá treo tấm biển đề "Ở đây có bán cá tươi". Người thứ nhất góp ý bỏ chữ "tươi" vì nhà hàng chẳng bán cá ươn; nhà hàng bỏ ngay. Người thứ hai bảo bỏ chữ "ở đây" vì chẳng lẽ ra chợ bán; nhà hàng lại bỏ. Người thứ ba chê chữ "có bán" thừa; nhà hàng bỏ nốt, còn chữ "cá". Người thứ tư bảo chưa đến đầu phố đã ngửi thấy mùi tanh, treo biển làm gì nữa; nhà hàng cất luôn tấm biển.
Nhân vật nhà hàng không có tật khoe hay tham; tật của họ là không có chủ kiến, ai nói gì cũng nghe theo mà không suy nghĩ. Tiếng cười bật ra từ sự lặp lại: bốn lần góp ý, bốn lần làm theo ngay, cho đến khi chẳng còn gì. Mỗi lần nghe, người nghe càng chờ xem nhà hàng còn bỏ gì nữa.
Khi phân tích, bạn có thể chỉ ra điều đáng chú ý là những lời góp ý không hẳn vô lý, nhưng mỗi người chỉ nhìn một khía cạnh. Nhà hàng sai vì không tự cân nhắc mục đích của tấm biển. Bài học rút ra vượt ra ngoài chuyện buôn bán: nghe góp ý là tốt, nhưng phải biết chọn lọc dựa trên mục đích của mình. Đây là kiểu truyện cười hài hước gần với ngụ ngôn ở chỗ có bài học rõ ràng.
Nhưng nó phải bằng hai mày: thầy lí ăn tiền cả hai bên
Cải và Ngô đánh nhau rồi đi kiện. Cải lót trước cho thầy lí năm đồng, Ngô biện mười đồng. Khi xử, thầy lí phán Cải đánh Ngô đau hơn, phạt mười roi. Cải vội xoè năm ngón tay, khẽ nhắc rằng lẽ phải về mình. Thầy lí cũng xoè năm ngón tay trái úp lên năm ngón tay phải mà nói: "Tao biết mày phải... nhưng nó lại phải... bằng hai mày!"
Đây là truyện cười châm biếm, nhân vật bị phê phán là thầy lí, người có quyền xử kiện trong làng xã xưa. Thói xấu là tham nhũng, ăn tiền đút lót, và điều đáng cười là thầy lí công khai lấy tiền làm thước đo lẽ phải. Câu nói với dấu lửng ở giữa cho thấy hắn biết rõ ai đúng, nhưng lẽ phải được tính bằng tiền.
Chi tiết hai bàn tay xoè ra là chỗ đặc sắc nhất. Không cần lời, chỉ bằng cử chỉ, hai bên đối đáp với nhau bằng ngôn ngữ của tiền bạc. Năm ngón tay của Cải là năm đồng, năm ngón tay úp lên năm ngón tay của thầy lí là mười đồng. Khi phân tích, đừng quên Cải và Ngô cũng không đáng thương hoàn toàn: họ cũng tìm cách mua lẽ phải. Truyện vì vậy phê phán cả một cảnh xử kiện đầy tiêu cực, trong đó tiếng cười nhắm chủ yếu vào kẻ có quyền.
Tam đại con gà: anh học trò dốt hay nói chữ
Một anh học trò học hành dốt nát nhưng hay nói chữ, đi dạy học ở một nhà nọ. Gặp chữ "kê", nghĩa là gà, anh không biết, liền đọc liều "dủ dỉ là con dù dì" và bắt học trò đọc to. Khi bố học trò hỏi, anh không chịu nhận sai mà cố cãi rằng dủ dỉ là chị con công, con công là ông con gà. Tên truyện lấy từ chính lời cãi ấy: ba đời họ hàng của con gà do thầy tự bịa.
Thói xấu của nhân vật là dốt mà giấu dốt, lại sĩ diện không chịu nhận mình sai. Tiếng cười tăng dần qua từng nấc: không biết chữ, đọc liều, bắt trò đọc to, rồi bịa thêm cả một gia phả cho con gà để chống chế. Mỗi lần chữa cháy, cái dốt lộ ra rõ hơn.
Điểm đáng chú ý khi phân tích là truyện không chỉ cười cái dốt, mà cười sự giấu dốt. Không biết là chuyện bình thường; không biết mà làm như biết, lại đem cái không biết ấy dạy người khác, mới là điều đáng phê phán. Bài học gần gũi với học sinh: nhận mình chưa biết và hỏi lại là cách học đúng. Bạn có thể liên hệ ngắn với việc học hôm nay, ví dụ thói quen chép lời giải mà không hiểu, nhưng giữ liên hệ ở mức một hai câu.
Đặt bốn nhân vật cạnh nhau
Sau khi đi qua từng truyện, bảng dưới đây gom lại để bạn thấy điểm chung và chỗ khác nhau. Đây cũng là nguồn ý khi đề yêu cầu nhận xét chung về nhân vật truyện cười.
| Nhân vật | Thói xấu | Thủ pháp gây cười chính | Tiếng cười nhắm vào |
|---|---|---|---|
| Anh áo mới, anh lợn cưới | Khoe khoang | Hai kẻ cùng thói gặp nhau, câu trả lời thừa | Thói xấu phổ biến, nhẹ nhàng |
| Nhà hàng bán cá | Không có chủ kiến | Lặp lại bốn lần đến khi không còn gì | Cách nghe góp ý thiếu suy nghĩ |
| Thầy lí | Tham nhũng, ăn tiền đút lót | Cử chỉ xoè tay thay lời, câu nói lửng | Kẻ có quyền trong làng xã xưa |
| Anh học trò | Dốt mà giấu dốt, sĩ diện | Chống chế tăng dần, bịa chuyện | Người làm thầy mà không có thực học |
Điểm chung dễ thấy là không nhân vật nào bị người khác vạch mặt bằng lời giảng giải; tất cả tự bộc lộ. Người kể chỉ dựng tình huống rồi để nhân vật nói và làm, phần đánh giá dành cho người nghe. Đây là nét nghệ thuật bạn nên nêu trong mọi bài phân tích truyện cười.
Chỗ khác nhau nằm ở mức độ của tiếng cười. Với anh khoe áo hay nhà hàng bán cá, người nghe cười mà vẫn thấy thân quen, có khi thấy cả mình trong đó. Với thầy lí, tiếng cười có vị đắng, vì nó chạm vào chuyện lẽ phải bị mua bán, điều người dân xưa phải chịu thật.
Các bước phân tích một nhân vật truyện cười
Quy trình gợi ý, áp dụng được cho truyện cười lạ trong đề đọc hiểu. Bạn tự triển khai theo cảm nhận, không cần chép nguyên khung.
- Gọi tên thói xấu của nhân vật bằng một cụm từ chính xác: khoe khoang, tham nhũng, dốt hay nói chữ, không có chủ kiến, keo kiệt.
- Tìm tình huống gây cười: nhân vật đang ở hoàn cảnh nào, vì sao hoàn cảnh ấy làm thói xấu lộ ra.
- Chỉ ra chi tiết đắt nhất, thường là câu thoại hay cử chỉ ở cuối truyện, và phân tích vì sao nó buồn cười.
- Nêu thủ pháp: phóng đại, lặp lại, đối lập giữa lời và việc, kết thúc bất ngờ.
- Xác định đây là truyện hài hước hay châm biếm, tiếng cười nhẹ nhàng hay sắc bén, nhắm vào ai.
- Rút ra ý nghĩa và bài học, liên hệ ngắn với đời sống.
Đoạn mẫu ngắn cho bước 3, với truyện Lợn cưới, áo mới: "Người ta hỏi về con lợn, anh lại trả lời về cái áo. Vế câu thừa ra ấy là tất cả con người anh: suốt cả ngày đứng chờ, cuối cùng cũng có dịp khoe, dù dịp ấy chẳng liên quan gì." Hãy viết lại theo cách riêng của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật truyện cười thường có đặc điểm gì?
Thường vô danh hoặc chỉ có tên chung, mang một thói xấu được phóng đại, xuất hiện trong một tình huống ngắn và tự bộc lộ thói xấu qua lời nói, hành động. Tiếng cười bật ra từ mâu thuẫn giữa cái nhân vật muốn tỏ ra và cái thật sự là.
Truyện cười hài hước và châm biếm khác nhau thế nào?
Truyện hài hước cười những thói xấu nhỏ, phổ biến để mua vui và nhắc nhở, như Lợn cưới áo mới. Truyện châm biếm phê phán sắc bén hơn, thường nhắm vào kẻ có quyền thế trong xã hội cũ, như truyện thầy lí xử kiện.
Chi tiết nào gây cười nhất trong truyện thầy lí xử kiện?
Chi tiết Cải xoè năm ngón tay và thầy lí xoè năm ngón tay trái úp lên năm ngón tay phải, kèm câu nói biết mày phải nhưng nó lại phải bằng hai mày. Cử chỉ thay lời cho thấy lẽ phải được đo bằng tiền.
Truyện Treo biển phê phán điều gì?
Truyện phê phán sự thiếu chủ kiến, nghe ai góp ý cũng làm theo mà không cân nhắc mục đích của mình. Bài học là cần lắng nghe nhưng phải biết chọn lọc ý kiến.
Có nên viết bài phân tích truyện cười dài như phân tích cổ tích?
Không cần. Truyện cười ngắn, bài phân tích nên tập trung vào thói xấu, tình huống, chi tiết đắt và ý nghĩa. Kể lại cả truyện rồi khen chung chung là lỗi hay gặp; mỗi chi tiết dẫn ra cần đi kèm giải thích vì sao nó gây cười.