Thạch Sanh là kiểu nhân vật dũng sĩ trong truyện cổ tích Việt Nam: xuất thân nghèo khổ, mồ côi, khoẻ mạnh, tài giỏi và hết mực hiền lành, thật thà. Chàng lập nhiều chiến công diệt ác, nhiều lần bị Lý Thông lừa gạt nhưng vẫn không oán thù, cuối cùng được lấy công chúa, nối ngôi vua.
Bài này bám theo bản truyện Thạch Sanh quen thuộc, từng in trong sách giáo khoa Ngữ văn 6 và hiện vẫn có mặt trong một số bộ sách. Muốn hiểu sâu Thạch Sanh thì phải đọc cùng Lý Thông, vì hai nhân vật được dựng thành một cặp đối lập; bạn sẽ thấy phẩm chất của Thạch Sanh hiện rõ nhất chính ở những lúc đứng cạnh kẻ phản trắc.
Nguồn gốc vừa bình thường vừa khác thường của Thạch Sanh
Theo truyện, Thạch Sanh là thái tử được Ngọc Hoàng sai xuống đầu thai làm con một đôi vợ chồng già nghèo khổ, tốt bụng ở quận Cao Bình. Bà mẹ mang thai nhiều năm mới sinh. Cha mất sớm, ít lâu sau mẹ cũng qua đời, Thạch Sanh sống lủi thủi trong túp lều dưới gốc đa, gia tài chỉ có lưỡi búa của cha để lại, hằng ngày lên rừng đốn củi kiếm sống. Sau đó chàng được thiên thần dạy cho đủ các môn võ nghệ và phép thần thông.
Hai vế này cần được phân tích cùng nhau. Vế bình thường, nghèo khổ, mồ côi, đốn củi, khiến Thạch Sanh là người lao động như bao người nghe truyện. Vế khác thường, nguồn gốc thần tiên, được dạy võ nghệ, giải thích vì sao chàng có sức mạnh phi thường. Kiểu ra đời kỳ lạ này là đặc điểm chung của nhân vật anh hùng dân gian, giống như Thánh Gióng.
Ý nghĩa của sự kết hợp ấy là nhân dân muốn khẳng định người anh hùng xuất thân từ chính tầng lớp họ, nhưng cũng là người phi thường. Khi viết, bạn nên viết ngắn gọn rằng nguồn gốc của Thạch Sanh vừa thể hiện quan niệm người tốt sinh ra từ nơi nghèo khó, vừa chuẩn bị cho những chiến công vượt sức người phía sau. Lưỡi búa của cha cũng đáng nhắc: đó là công cụ lao động, gắn chàng với nghề nghiệp và gốc gác của mình.
Những thử thách và chiến công của Thạch Sanh
Truyện được xây dựng theo chuỗi thử thách, mỗi lần một khó hơn. Bảng dưới đây tóm lược theo trình tự trong bản phổ biến, kèm phẩm chất mỗi chiến công làm nổi bật.
| Thử thách | Diễn biến | Phẩm chất nổi bật |
|---|---|---|
| Diệt chằn tinh | Bị Lý Thông lừa đi canh miếu thay; giết chằn tinh, được bộ cung tên bằng vàng; Lý Thông cướp công, đuổi chàng về gốc đa | Dũng cảm, thật thà đến mức cả tin |
| Diệt đại bàng, cứu công chúa | Bắn đại bàng bị thương, theo dấu máu tìm hang; xuống hang cứu công chúa, bị Lý Thông lấp cửa hang | Tài giỏi, sẵn sàng giúp người không đòi công |
| Cứu thái tử con vua Thuỷ Tề | Trong hang giết đại bàng, giải thoát thái tử; được mời xuống thuỷ cung, từ chối vàng bạc, chỉ xin cây đàn | Không ham của cải |
| Bị vu oan, ngồi ngục | Hồn chằn tinh và đại bàng báo thù, lấy vàng bạc trong kho vua đặt dưới gốc đa; chàng bị bắt, gảy đàn trong ngục, công chúa nghe đàn thì khỏi câm | Kiên nhẫn; tiếng đàn đòi lẽ công bằng |
| Đánh lui quân mười tám nước chư hầu | Gảy đàn làm quân giặc bủn rủn; mời họ ăn niêu cơm thần ăn mãi không hết; quân giặc lạy tạ rút về | Yêu hoà bình, nhân đạo cả với kẻ thù |
Nhìn cả chuỗi, bạn sẽ thấy đối thủ của Thạch Sanh mở rộng dần: từ quái vật, đến kẻ gian trong cung, đến quân xâm lược. Phạm vi chiến công cũng mở rộng từ việc của một làng đến việc của cả nước. Đây là sự vận động bạn nên chỉ ra để bài phân tích không dừng ở liệt kê.
Lưu ý hai báu vật cuối truyện: tiếng đàn và niêu cơm. Tiếng đàn giúp chàng giải oan và làm quân giặc mất ý chí chiến đấu; niêu cơm cho thấy chàng chọn cách cảm hoá thay vì giết chóc. Hai chi tiết này thường được hỏi riêng trong đề đọc hiểu.
Phẩm chất của Thạch Sanh qua từng hành động
Thật thà, cả tin. Lý Thông bảo đi canh miếu thay, chàng đi ngay. Giết chằn tinh xong, Lý Thông bịa rằng con quái là vật nuôi của vua, giết nó sẽ bị tội chết, và khuyên chàng trốn đi; chàng cảm ơn rồi về gốc đa. Sự cả tin này không phải ngốc nghếch, mà là của người tốt không nghĩ người khác có thể xấu với mình.
Dũng cảm và tài năng. Đối mặt với chằn tinh, đại bàng, chàng không lùi bước. Sức mạnh của Thạch Sanh có phần được thần tiên trao, nhưng việc dùng sức mạnh ấy để cứu người là lựa chọn của chính chàng.
Không màng danh lợi. Chàng để Lý Thông nhận công diệt chằn tinh mà không tranh giành; xuống thuỷ cung chỉ xin cây đàn. Với người nghe xưa, phẩm chất này đối lập trực tiếp với lòng tham của kẻ ác.
Độ lượng, vị tha. Khi sự thật sáng tỏ, vua giao mẹ con Lý Thông cho Thạch Sanh xử, chàng tha cho họ về quê. Trên đường về, mẹ con Lý Thông bị sét đánh chết, hoá kiếp thành bọ hung. Người trừng phạt cái ác là sức mạnh ngoài con người, không phải Thạch Sanh. Đây là chỗ khác biệt đáng chú ý so với cái kết của truyện Tấm Cám.
Yêu hoà bình. Đối với quân mười tám nước chư hầu, chàng không tiêu diệt mà cho ăn cơm rồi để họ rút về. Lòng nhân đạo của Thạch Sanh vượt ra ngoài quan hệ cá nhân, trở thành thái độ của một người sắp làm vua.
Lý Thông: tấm gương ngược để soi Thạch Sanh
Lý Thông là người bán rượu, thấy Thạch Sanh khoẻ mạnh thì tính chuyện lợi dụng, gạ kết nghĩa anh em. Từ đó, mọi hành động của Lý Thông đều nhằm lợi cho mình: đẩy em đi chết thay, cướp công diệt chằn tinh, lấp cửa hang để cướp công cứu công chúa. Mỗi lần Thạch Sanh lập công, Lý Thông lại tìm cách hưởng lợi.
Nghệ thuật đối lập ở đây rất rõ: một bên thật thà, một bên xảo trá; một bên coi nhẹ của cải, một bên tham lam; một bên độ lượng, một bên vong ân. Người kể không cần nói Thạch Sanh tốt đến đâu, chỉ cần đặt chàng cạnh Lý Thông. Khi viết, bạn có thể dùng một bảng nhỏ trong nháp để liệt kê các cặp hành động tương ứng, rồi chuyển thành đoạn văn so sánh.
Điều đáng phân tích thêm là vì sao Lý Thông nguy hiểm hơn chằn tinh hay đại bàng. Quái vật là cái ác lộ diện, còn Lý Thông là cái ác núp dưới danh nghĩa anh em kết nghĩa. Dân gian đã nhận ra rằng kẻ phản bội bên cạnh mình khó đề phòng hơn kẻ thù trước mặt. Ý này giúp bài viết của bạn có chiều sâu hơn mức khen chê nhân vật.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật và ý nghĩa của Thạch Sanh
Kết cấu thử thách tăng dần. Mỗi chiến công khó hơn chiến công trước, mỗi lần bị hãm hại nặng hơn lần trước. Kết cấu này đặc trưng cho truyện về người dũng sĩ và giúp người nghe theo dõi dễ dàng.
Chi tiết thần kỳ có ý nghĩa. Cung tên vàng, cây đàn, niêu cơm không chỉ để làm truyện hấp dẫn. Cây đàn tượng trưng cho công lý và tinh thần yêu chuộng hoà bình; niêu cơm tượng trưng cho tấm lòng nhân hậu, sự hào phóng của người anh hùng.
Nhân vật ít nội tâm, nhiều hành động. Truyện hầu như không cho biết Thạch Sanh nghĩ gì khi bị phản bội. Tính cách hiện qua việc chàng làm. Đây là đặc điểm chung của nhân vật cổ tích, bạn có thể nêu khi bàn về nghệ thuật.
Kết thúc có hậu. Chàng lấy công chúa, được vua nhường ngôi. Cái kết thể hiện ước mơ của nhân dân: người lao động tốt bụng, tài giỏi xứng đáng được hưởng hạnh phúc và đứng đầu đất nước.
Ý nghĩa tổng quát. Thạch Sanh là hình ảnh lý tưởng về người anh hùng của nhân dân: sức mạnh đi cùng lòng tốt. Truyện thể hiện niềm tin cái thiện thắng cái ác, ước mơ công lý, và tinh thần yêu chuộng hoà bình của dân tộc.
Những cách hiểu chưa đúng khi viết về Thạch Sanh
Khi chấm bài phân tích nhân vật này, có vài lỗi lặp lại khá đều. Bạn nên rà bài nháp của mình theo danh sách sau trước khi viết bản chính.
- Gọi Thạch Sanh là ngốc nghếch vì cả tin. Văn bản xây dựng sự cả tin như biểu hiện của lòng tốt; nếu bạn muốn nêu hạn chế, hãy nói rằng truyện cho thấy người tốt cần tỉnh táo hơn, chứ không hạ thấp nhân vật.
- Chỉ kể lại các chiến công theo thứ tự mà không nhận xét. Mỗi chiến công cần gắn với một phẩm chất và một nhận xét về ý nghĩa.
- Bỏ qua phần cuối truyện. Việc đánh lui quân chư hầu bằng tiếng đàn và niêu cơm là chỗ phẩm chất nhân hậu của chàng được đẩy lên cao nhất, thiếu phần này bài sẽ hụt.
- Nhầm Thạch Sanh tự tay trừng trị Lý Thông. Theo bản phổ biến, chàng tha cho mẹ con Lý Thông; họ bị sét đánh chết trên đường về.
- Biến bài thành bài phân tích Lý Thông. Lý Thông chỉ là tấm gương ngược, mỗi lần nhắc tới cần quay về nhân vật chính.
Ngoài ra, hãy dè dặt với các chi tiết chỉ có trong một số bản kể hoặc phim hoạt hình chuyển thể. Nếu đề bài trích ngữ liệu, chi tiết trong ngữ liệu là căn cứ chính.
Dàn ý phân tích nhân vật Thạch Sanh
Khung dưới đây để bạn tự triển khai theo cảm nhận riêng. Đề yêu cầu so sánh với Lý Thông thì gộp luận điểm 4 vào từng luận điểm trước dưới dạng đối chiếu.
- Mở bài: giới thiệu truyện Thạch Sanh và nhân vật chính là người dũng sĩ tiêu biểu của truyện cổ tích Việt Nam.
- Luận điểm 1: nguồn gốc vừa bình thường vừa khác thường; ý nghĩa của sự kết hợp.
- Luận điểm 2: chuỗi chiến công diệt chằn tinh, đại bàng, cứu công chúa, cứu thái tử, đánh lui quân chư hầu; chỉ ra sự mở rộng phạm vi.
- Luận điểm 3: phẩm chất thật thà, dũng cảm, không ham của cải, độ lượng, yêu hoà bình; mỗi phẩm chất một dẫn chứng.
- Luận điểm 4: đặt cạnh Lý Thông để thấy nghệ thuật đối lập.
- Luận điểm 5: các chi tiết thần kỳ tiêu biểu (cây đàn, niêu cơm) và ý nghĩa.
- Kết bài: khẳng định Thạch Sanh là hình mẫu người anh hùng nhân hậu; nêu suy nghĩ của bạn về sức mạnh và lòng tốt.
Đoạn mẫu ngắn cho luận điểm 3: "Thạch Sanh có thể giết mẹ con Lý Thông để trả mối hận bị lừa gạt, nhưng chàng chọn tha cho họ về quê làm ăn. Trừng phạt kẻ ác được dân gian giao cho trời đất qua tiếng sét, còn người anh hùng giữ trọn tấm lòng nhân hậu." Đây chỉ là gợi ý cách triển khai, bạn nên tự diễn đạt lại.
Câu hỏi thường gặp
Thạch Sanh lập được mấy chiến công?
Theo bản phổ biến, Thạch Sanh diệt chằn tinh, diệt đại bàng cứu công chúa, cứu thái tử con vua Thuỷ Tề và dùng tiếng đàn, niêu cơm đánh lui quân mười tám nước chư hầu. Cách đếm có thể khác tuỳ bạn có tính riêng việc giải oan trong ngục hay không.
Vì sao Thạch Sanh không trừng trị Lý Thông?
Truyện thể hiện lòng độ lượng của người anh hùng nhân hậu. Chàng tha cho mẹ con Lý Thông, còn việc trừng phạt được giao cho sức mạnh siêu nhiên qua chi tiết sét đánh, cho thấy quan niệm ác giả ác báo theo cách khác với truyện Tấm Cám.
Ý nghĩa của tiếng đàn thần là gì?
Tiếng đàn giúp Thạch Sanh giải oan, chữa khỏi bệnh câm cho công chúa và làm quân giặc mất ý chí chiến đấu. Nó tượng trưng cho công lý, cho tiếng nói của người bị oan và cho tinh thần yêu chuộng hoà bình.
Niêu cơm thần có ý nghĩa gì trong truyện?
Niêu cơm nhỏ nhưng quân giặc ăn mãi không hết, ăn hết lại đầy. Chi tiết này thể hiện sự hào phóng, lòng nhân đạo với cả kẻ thù và mong muốn cảm hoá hơn là tiêu diệt của nhân dân.
Có thể coi Thạch Sanh là nhân vật mồ côi không?
Có. Chàng mồ côi cả cha lẫn mẹ, sống một mình dưới gốc đa. Thạch Sanh vì vậy vừa thuộc kiểu nhân vật dũng sĩ vừa mang đặc điểm của kiểu nhân vật mồ côi trong truyện cổ tích.
Khi phân tích Thạch Sanh có cần nói nhiều về Lý Thông?
Nên nhắc vừa đủ để làm nổi bật Thạch Sanh qua đối lập, không biến bài thành phân tích Lý Thông. Mỗi lần nhắc Lý Thông, bạn nên quay lại nhận xét phẩm chất tương ứng của Thạch Sanh.