DienHinh.comĐiển Hình
Nhân vật trong văn học dân gian

Phân tích nhân vật Tấm trong Tấm Cám: từ cam chịu đến tự giành lại hạnh phúc

Phân tích nhân vật Tấm theo bản phổ biến: hoàn cảnh, bốn lần hoá thân, sự đổi thay từ cam chịu sang đấu tranh, cái kết còn bàn cãi và dàn ý tự viết.

Teenage girl in a rural Vietnamese courtyard in Bac Ninh sorting rice grains on a flat bamboo tray, sparrows nearby, seen from behind, warm late afternoon light

Tấm là nhân vật chính của truyện cổ tích thần kỳ Tấm Cám: một cô gái mồ côi, hiền lành, bị mẹ con dì ghẻ hãm hại nhiều lần, chết đi rồi sống lại qua nhiều kiếp để giành lại hạnh phúc. Điều làm Tấm đáng phân tích không nằm ở chỗ cô hiền, mà ở chỗ cô thay đổi: nửa đầu truyện Tấm chỉ biết khóc và chờ Bụt, nửa sau Tấm tự lên tiếng, tự hành động, không còn ai giúp.

Truyện Tấm Cám có nhiều dị bản ở các vùng và trong các tuyển tập. Bài này bám theo bản phổ biến, cũng là bản từng được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn 10 chương trình trước. Khi đề bài dùng một bản khác, bạn cần đọc kỹ ngữ liệu đề cho, vì chi tiết hoá thân và cái kết có thể khác. Phần cuối có dàn ý để bạn tự viết theo cảm nhận của mình.

Hoàn cảnh của Tấm: vì sao truyện bắt đầu từ một cô gái mồ côi

Theo bản phổ biến, Tấm mồ côi mẹ từ nhỏ, sau đó cha cũng mất, cô ở với dì ghẻ là mẹ của Cám. Từ đây Tấm phải làm lụng quần quật, chăn trâu, gánh nước, thái khoai, trong khi Cám được nuông chiều. Người kể không cần tả dài; chỉ một câu giới thiệu là người nghe hiểu ngay Tấm đứng ở vị trí thấp nhất trong gia đình.

Cách mở đầu này không ngẫu nhiên. Trong truyện cổ tích, nhân vật mồ côi là kiểu nhân vật quen thuộc, đại diện cho người thấp cổ bé họng, không có chỗ dựa. Việc Tấm mất cả cha lẫn mẹ đặt cô vào thế không ai bênh vực, nên mọi bất công sau đó đều hiện ra rõ ràng. Người nghe đứng về phía Tấm ngay từ câu đầu tiên.

Quan hệ giữa Tấm và mẹ con Cám là mâu thuẫn trong gia đình, nhưng nếu đọc kỹ thì nó vượt ra ngoài chuyện dì ghẻ con chồng. Mẹ con Cám không chỉ ghét Tấm, họ muốn chiếm đoạt mọi thứ Tấm có: giỏ tép, con cá bống, bộ quần áo đẹp, rồi cả địa vị hoàng hậu. Đó là mâu thuẫn giữa cái thiện và cái ác, giữa người lao động thật thà và kẻ tham lam. Hiểu như vậy, bạn sẽ thấy vì sao càng về sau truyện càng gay gắt, và vì sao nhân dân để Tấm phải đi qua cả cái chết mới tới được hạnh phúc.

Giai đoạn đầu: Tấm hiền lành, nhẫn nhịn và luôn cần Bụt

Mất giỏ tép. Dì ghẻ hứa ai bắt được đầy giỏ sẽ thưởng yếm đỏ. Tấm chăm chỉ bắt đầy giỏ, Cám mải chơi nên lừa chị gội đầu cho khỏi bị mắng rồi trút hết tép về nhận thưởng. Tấm không cãi, không đuổi theo, chỉ ngồi khóc. Chi tiết này cho thấy cô thật thà đến mức không nghĩ người thân có thể lừa mình.

Con cá bống. Bụt cho Tấm con bống còn sót trong giỏ. Tấm nuôi bống dưới giếng, mỗi bữa để dành cơm và gọi bống lên ăn bằng câu quen thuộc: "Bống bống bang bang, lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta, chớ ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người". Con bống là niềm vui nhỏ, là tình thương duy nhất Tấm có, và mẹ con Cám vẫn lừa cô đi chăn trâu đồng xa để bắt bống ăn thịt.

Chọn thóc và đi hội. Khi nhà vua mở hội, dì ghẻ trộn thóc với gạo bắt Tấm nhặt cho xong mới được đi. Bụt sai chim sẻ xuống nhặt giúp; xương bống chôn dưới chân giường hoá thành quần áo, giày đẹp. Mọi việc lớn ở giai đoạn này đều do sức mạnh kỳ ảo giải quyết.

Chiếc giày và ngôi hoàng hậu. Tấm đánh rơi một chiếc giày, nhà vua cho thử, chỉ Tấm vừa. Cô trở thành hoàng hậu. Nếu truyện dừng ở đây thì Tấm chỉ là một cô gái tốt bụng được đền đáp nhờ phép màu.

Điểm chung của giai đoạn này. Phản ứng quen thuộc nhất của Tấm là khóc, và mỗi lần cô khóc thì Bụt hiện lên hỏi "Làm sao con khóc?". Tấm là người chịu đựng, chưa phải người hành động. Nhận ra điều này là chìa khoá để bạn viết phần sau cho có chiều sâu, vì toàn bộ ý nghĩa của nhân vật nằm ở sự khác biệt giữa hai nửa câu chuyện.

Bốn lần hoá thân của Tấm và ý nghĩa từng lần

Sau khi thành hoàng hậu, Tấm về giỗ cha, trèo cau hái cau thì bị mẹ con Cám chặt gốc cho ngã chết. Từ đây Tấm trải qua chuỗi hoá thân. Thứ tự dưới đây theo bản phổ biến; một số dị bản khác về số lần và hình thức.

Hình thứcChi tiết chínhĐiều cho thấy về Tấm
Chim vàng anhBay về cung, nhắc Cám giặt áo cho vua cẩn thận, quấn quýt bên vua; Cám giết chim, vứt lông ra vườnTấm vẫn gắn bó với chồng, với cuộc sống mình bị cướp; bắt đầu lên tiếng
Cây xoan đàoMọc lên từ chỗ lông chim, toả bóng mát cho vua; Cám sai chặt làm khung cửiSức sống không chịu bị xoá bỏ, vẫn tìm cách ở gần người thân
Khung cửiKêu "Cót ca cót két, lấy tranh chồng chị, chị khoét mắt ra"; Cám đốt khung cửi, đổ tro thật xaLời nói trở nên gay gắt, có tính cảnh cáo, không còn là tiếng khóc
Cây thị và quả thịTro mọc thành cây thị, chỉ đậu một quả; bà cụ bán hàng nước xin về; Tấm từ quả thị bước ra giúp bà việc nhàTấm trở lại đời thường, chờ thời cơ, rồi được vua nhận ra qua miếng trầu têm cánh phượng

Điều đáng chú ý là mỗi lần Tấm bị giết, hình thức sau lại gần đời sống con người hơn hình thức trước: từ con chim, cái cây, đồ dùng trong nhà, rồi đến quả thị và trở lại làm người. Chuỗi hoá thân thể hiện quan niệm dân gian rằng cái thiện có sức sống không thể tiêu diệt, bị vùi dập ở dạng này thì hồi sinh ở dạng khác.

Chi tiết miếng trầu têm cánh phượng cũng đáng phân tích riêng. Vua nhận ra Tấm không nhờ phép màu mà nhờ một nét khéo tay của người phụ nữ Việt trong sinh hoạt hằng ngày. Hạnh phúc được tìm lại bằng chính phẩm chất đời thường của Tấm.

Từ cam chịu đến đấu tranh: sự thay đổi trong tính cách Tấm

Nếu so hai nửa truyện, bạn sẽ thấy một khác biệt rõ: sau khi Tấm chết, Bụt không còn xuất hiện nữa. Không ai hỏi "Làm sao con khóc?". Tấm phải tự tồn tại, tự lên tiếng, tự quay về. Đây là điểm nhiều bài phân tích bỏ qua, trong khi nó là bằng chứng mạnh nhất cho sự trưởng thành của nhân vật.

Lời của Tấm qua các lần hoá thân cũng đổi giọng. Ở dạng chim vàng anh, tiếng chim còn là lời nhắc nhở. Đến khung cửi, câu "lấy tranh chồng chị, chị khoét mắt ra" đã là lời đe doạ thẳng vào kẻ cướp hạnh phúc của mình. Cô gái từng ngồi khóc bên bờ ao giờ đã biết gọi đúng tên tội lỗi của người khác. Sự thay đổi ấy diễn ra qua từng chặng, không đột ngột, nên nhân vật vẫn liền mạch.

Có thể giải thích sự thay đổi này bằng chính tính chất mâu thuẫn trong truyện. Khi mẹ con Cám chuyển từ cướp đồ vật sang cướp mạng sống, sự nhẫn nhịn không còn là lựa chọn. Dân gian không muốn người hiền mãi chịu thiệt; họ để Tấm tự đứng lên. Một cách diễn đạt gọn cho bài viết: Tấm đi từ chỗ được giúp đến chỗ tự giúp mình, và đó là sự vận động tạo nên chiều sâu cho một nhân vật vốn ít nội tâm như mọi nhân vật cổ tích khác.

Cái kết: việc Tấm trừng trị Cám có làm nhân vật xấu đi không

Theo bản phổ biến, khi Tấm trở về cung, Cám hỏi vì sao chị đẹp như vậy; Tấm bảo muốn đẹp thì xuống hố tắm nước sôi. Cám làm theo và chết. Tấm sai làm mắm gửi về cho dì ghẻ; dì ăn đến khi thấy đầu lâu thì lăn ra chết. Đây là chi tiết gây tranh luận nhiều nhất khi học truyện này, và đề bài đôi khi hỏi thẳng ý kiến của bạn.

Một hướng hiểu cho rằng cái kết thể hiện quan niệm "ở hiền gặp lành, ác giả ác báo" của nhân dân. Mẹ con Cám đã nhiều lần giết Tấm, nên kết cục của họ là sự trừng phạt tương xứng mà người nghe xưa chờ đợi; trong truyện cổ tích, nhân vật là đại diện cho thiện và ác hơn là những con người cụ thể với tâm lý phức tạp. Hướng hiểu khác cảm thấy cái kết quá tàn nhẫn với một cô gái hiền như Tấm, và chỉ ra rằng có những bản kể nhẹ hơn hoặc lược bớt phần này khi kể cho trẻ nhỏ.

Khi viết, bạn không cần chọn một phía tuyệt đối. Cách làm thuyết phục là trình bày quan niệm dân gian trước, rồi nêu cảm nhận riêng có lý lẽ. Điều nên tránh là dùng chuẩn mực đạo đức hiện đại để kết luận "Tấm là người độc ác", vì như thế là đọc nhân vật cổ tích như nhân vật tiểu thuyết. Cũng nên tránh bỏ qua chi tiết này như thể nó không tồn tại, vì giám khảo thường đánh giá cao bài biết đối diện với chỗ khó của văn bản.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật Tấm

Đặt nhân vật trong thế đối lập. Tấm chăm chỉ, Cám lười; Tấm thật thà, Cám xảo trá. Cặp đối lập này giúp phẩm chất của Tấm hiện ra mà người kể không cần bình luận.

Dùng yếu tố kỳ ảo có chọn lọc. Bụt, con bống, đàn chim sẻ, chuỗi hoá thân đều là yếu tố kỳ ảo. Ở nửa đầu, kỳ ảo giúp Tấm; ở nửa sau, kỳ ảo là sức sống của chính Tấm. Đây là chỗ bạn có thể phân tích sâu hơn mức "truyện có yếu tố thần kỳ".

Khắc hoạ qua hành động và lời nói. Truyện gần như không tả suy nghĩ của Tấm. Tính cách cô hiện ra qua việc cô làm và câu cô nói, đặc biệt là những câu có vần dễ nhớ ở các lần hoá thân.

Chi tiết đời thường. Giỏ tép, bát cơm để dành cho bống, quả thị, miếng trầu. Những chi tiết gần gũi với đời sống nông thôn làm nhân vật thân thuộc với người nghe, khiến truyện được kể lại qua nhiều thế hệ.

Kết cấu lặp lại có biến đổi. Bị hãm hại rồi vượt qua, lặp đi lặp lại nhưng mỗi lần một mức độ cao hơn. Kiểu kết cấu này vừa dễ nhớ khi kể miệng, vừa làm nổi bật sự kiên trì của nhân vật.

Dàn ý phân tích nhân vật Tấm để bạn tự viết

Dàn ý dưới đây là khung để bạn điền cảm nhận riêng, không phải bài viết sẵn. Mỗi luận điểm nên có một hai chi tiết dẫn chứng cụ thể và vài câu phân tích ý nghĩa.

  1. Mở bài: giới thiệu truyện Tấm Cám là truyện cổ tích thần kỳ quen thuộc, nêu ấn tượng chung về Tấm như một nhân vật có sự thay đổi rõ rệt. Có thể mở từ một chi tiết như con cá bống hay miếng trầu.
  2. Luận điểm 1: hoàn cảnh mồ côi, vị trí thấp kém trong gia đình, mâu thuẫn với mẹ con Cám.
  3. Luận điểm 2: Tấm ở nửa đầu truyện hiền lành, chăm chỉ, thật thà, thụ động; dẫn chứng giỏ tép, cá bống, nhặt thóc; vai trò của Bụt.
  4. Luận điểm 3: chuỗi hoá thân và sự chuyển từ cam chịu sang đấu tranh; chú ý việc Bụt không còn xuất hiện và lời nói ngày càng quyết liệt.
  5. Luận điểm 4: cái kết và quan niệm thiện ác của nhân dân; nêu cảm nhận riêng có lý lẽ.
  6. Luận điểm 5: nghệ thuật xây dựng nhân vật: đối lập, kỳ ảo, chi tiết đời thường, kết cấu lặp lại.
  7. Kết bài: khái quát ý nghĩa nhân vật Tấm, niềm tin của nhân dân vào cái thiện, liên hệ ngắn với suy nghĩ của bạn về việc tự đứng lên trước bất công.

Đoạn mẫu ngắn cho luận điểm 3, để tham khảo cách triển khai: "Từ khi Tấm chết, Bụt không còn hiện lên nữa. Không có ai hỏi han, không có phép màu nào đến cứu, Tấm phải tự tìm đường trở về. Tiếng chim vàng anh, cây xoan đào, rồi tiếng khung cửi đe doạ kẻ cướp chồng mình là bằng chứng cho thấy cô gái hay khóc ngày nào đã trở nên cứng cỏi." Bạn nên viết lại bằng cách diễn đạt của riêng mình.

Câu hỏi thường gặp

Tấm có mấy lần hoá thân trong truyện Tấm Cám?

Theo bản phổ biến, sau khi chết Tấm hoá thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi rồi cây thị và từ quả thị trở lại làm người. Một số dị bản khác về số lần và hình thức, nên khi làm bài bạn cần bám đúng văn bản mà đề bài cung cấp.

Vì sao Bụt không giúp Tấm ở nửa sau truyện?

Văn bản không giải thích trực tiếp. Cách hiểu phổ biến là dân gian muốn cho thấy Tấm đã tự đứng lên đấu tranh, không còn thụ động chờ giúp đỡ. Bạn có thể dùng chi tiết này làm dẫn chứng cho sự thay đổi trong tính cách nhân vật.

Có nên viết rằng Tấm là người độc ác vì đã trừng trị mẹ con Cám?

Không nên kết luận như vậy. Nhân vật cổ tích là đại diện cho thiện và ác, cái kết thể hiện quan niệm ác giả ác báo của người xưa. Bạn có thể nêu cảm nhận rằng cái kết khắc nghiệt, nhưng cần đặt nó trong quan niệm dân gian.

Phân tích nhân vật Tấm khác gì tóm tắt truyện Tấm Cám?

Tóm tắt là kể lại diễn biến. Phân tích là chọn chi tiết tiêu biểu rồi giải thích chúng cho thấy phẩm chất, sự thay đổi và ý nghĩa gì. Mỗi chi tiết bạn nêu ra cần đi kèm ít nhất vài câu lý giải, nếu không bài sẽ thành kể chuyện.

Chi tiết nào đáng chọn nhất khi chỉ có một đoạn văn ngắn về Tấm?

Chuỗi hoá thân, đặc biệt là lời của khung cửi, vì nó cho thấy rõ nhất sự đổi thay từ cam chịu sang đấu tranh. Nếu đề nghiêng về vẻ đẹp đời thường, miếng trầu têm cánh phượng là lựa chọn tốt.

Truyện Tấm Cám có nằm trong sách giáo khoa hiện hành không?

Truyện từng được học trong sách Ngữ văn 10 chương trình trước. Chương trình 2018 có nhiều bộ sách và cho phép dùng ngữ liệu ngoài, nên bạn cần xem bộ sách lớp mình đang học; dù thế nào, cách phân tích nhân vật vẫn dùng được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138