DienHinh.comĐiển Hình
Nhân vật trong văn học dân gian

Nhân vật trong truyện ngụ ngôn Việt Nam: Ếch ngồi đáy giếng, Thầy bói xem voi

Phân tích nhân vật ngụ ngôn qua Ếch ngồi đáy giếng, Thầy bói xem voi, Chân Tay Tai Mắt Miệng: vì sao dùng con vật, đồ vật, cách rút bài học không sáo.

Moss-covered old stone well in a shaded village courtyard in Hue, a small frog perched on the rim, close-up from a low angle, green dappled light

Nhân vật truyện ngụ ngôn là con vật, đồ vật, bộ phận cơ thể hoặc con người được kể như những nhân vật biết nói, biết nghĩ, nhằm nói bóng gió chuyện con người và rút ra một bài học ứng xử. Phân tích nhân vật ngụ ngôn là chỉ ra nhân vật tương ứng với kiểu người nào ngoài đời, sai lầm của nhân vật nằm ở đâu, và bài học được rút ra như thế nào từ chính sai lầm ấy.

Bài này đi qua ba truyện ngụ ngôn Việt Nam quen thuộc với học sinh: Ếch ngồi đáy giếng, Thầy bói xem voi, Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng. Chi tiết theo bản phổ biến từng in trong sách Ngữ văn 6. Mục tiêu là giúp bạn viết được những nhận xét cụ thể, tránh câu bài học chung chung kiểu "phải biết khiêm tốn" mà không gắn vào chi tiết nào.

Vì sao ngụ ngôn mượn con vật và đồ vật làm nhân vật

Ngụ ngôn có nghĩa là lời nói có ngụ ý: nói chuyện này để hiểu chuyện khác. Mượn con ếch, các bộ phận cơ thể làm nhân vật là cách tạo khoảng cách để người nghe nhìn thấy sai lầm rõ hơn. Khi người kể chê con ếch, không ai thấy bị chỉ trích trực tiếp, nhưng ai cũng hiểu con ếch là ai.

Nhân vật ngụ ngôn được chọn dựa trên đặc điểm tự nhiên có sẵn. Con ếch sống dưới giếng thì tầm nhìn bị giới hạn bởi miệng giếng; người mù thì chỉ biết được phần mình chạm vào. Đặc điểm thật ấy trở thành điểm tựa cho bài học, làm cho ngụ ý vừa bất ngờ vừa hợp lý.

Một đặc điểm nữa là nhân vật ngụ ngôn chỉ mang một nét tính cách, đúng nét cần cho bài học. Con ếch chỉ có sự chủ quan, các ông thầy bói chỉ có sự phiến diện và bảo thủ. Truyện thường rất ngắn, kết thúc nhanh, và bài học có khi được nói thẳng, có khi để người nghe tự rút. Khi phân tích, bạn đi từ đặc điểm của nhân vật, qua sai lầm, đến hậu quả, rồi mới tới bài học; đi ngược lại là dễ biến bài thành giảng đạo lý.

Ếch ngồi đáy giếng: sự chủ quan của tầm nhìn hẹp

Hoàn cảnh sống. Con ếch sống lâu ngày trong một giếng nhỏ, xung quanh chỉ có vài con nhái, cua, ốc. Mỗi lần ếch kêu, các con vật kia đều hoảng sợ. Ếch tưởng bầu trời trên đầu chỉ bé bằng chiếc vung, còn mình thì oai như một vị chúa tể.

Sai lầm. Sai lầm của ếch không phải ở chỗ sống trong giếng, mà ở chỗ lấy cái giếng làm thước đo cả thế giới, lấy sự sợ hãi của mấy con vật nhỏ làm bằng chứng cho uy quyền của mình. Hoàn cảnh hẹp sinh ra hiểu biết hẹp, hiểu biết hẹp sinh ra kiêu ngạo.

Bước ngoặt và hậu quả. Một năm trời mưa to, nước giếng dềnh lên, tràn bờ, đưa ếch ra ngoài. Quen thói cũ, ếch nhâng nháo nhìn lên trời, chả thèm để ý đến xung quanh, và bị một con trâu đi qua giẫm bẹp. Môi trường đổi mà cách nghĩ không đổi, cái giá phải trả là mạng sống.

Bài học. Bài học thường được rút ra có hai vế: dù môi trường sống hạn hẹp vẫn phải cố mở rộng hiểu biết, và không được chủ quan, kiêu ngạo. Vế thứ hai gắn trực tiếp với chi tiết con trâu: hậu quả đến không phải vì ếch yếu, mà vì ếch không nhìn.

Thành ngữ còn lại. Từ truyện có thành ngữ "ếch ngồi đáy giếng" dùng để chỉ người hiểu biết hạn hẹp mà huênh hoang. Đây là dấu hiệu cho thấy nhân vật ngụ ngôn đã đi vào ngôn ngữ hằng ngày, một ý bạn có thể dùng ở kết bài.

Thầy bói xem voi: năm cách nhìn, năm sai lầm

Năm ông thầy bói mù ngồi tán gẫu, nghe có voi đi qua, góp tiền biếu người quản voi để được sờ xem con voi ra sao. Mỗi ông sờ một bộ phận rồi tả theo cách của mình. Bảng tóm lược theo bản phổ biến.

Ông sờ vàoLời nhận xétĐúng ở đâu, sai ở đâu
VòiSun sun như con đỉaĐúng phần vòi mềm, sai khi cho đó là cả con voi
NgàChần chẫn như cái đòn cànĐúng hình dáng ngà, sai vì lấy một phần làm toàn bộ
TaiBè bè như cái quạt thócĐúng độ rộng của tai, sai tương tự
ChânSừng sững như cái cột đìnhĐúng độ to của chân, sai tương tự
ĐuôiTun tủn như cái chổi sể cùnĐúng phần đuôi, sai tương tự

Năm ông không ai nói sai về phần mình sờ thấy. Cái sai nằm ở việc lấy bộ phận thay cho toàn thể, và ở thái độ bảo thủ: ai cũng cho mình đúng, người khác sai, cuối cùng xô xát, đánh nhau toác đầu chảy máu. Truyện cười cách nhìn phiến diện, đồng thời cười cả sự cố chấp không chịu nghe nhau.

Các so sánh trong lời các ông thầy bói đều lấy từ đồ vật quen thuộc ở làng quê: con đỉa, đòn càn, quạt thóc, cột đình, chổi sể. Đây là chi tiết làm truyện vừa buồn cười vừa gần gũi, và cũng cho thấy mỗi người chỉ hiểu cái mới bằng những gì mình đã quen. Bài học: muốn hiểu đúng sự vật phải xem xét toàn diện, biết lắng nghe và kết hợp ý kiến của người khác.

Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng: các bộ phận cùng một cơ thể

Truyện kể cô Mắt, cậu Chân, cậu Tay, bác Tai và lão Miệng vốn sống thân thiết. Một hôm, cô Mắt cho rằng mình và mọi người làm lụng vất vả quanh năm, còn lão Miệng chẳng làm gì mà chỉ ăn. Cả bọn rủ nhau không làm việc nữa để xem lão Miệng sống thế nào. Được mấy ngày, cả bọn thấy mệt mỏi rã rời, chân tay không buồn cất, mắt lờ đờ, tai ù ù. Bác Tai nhận ra sai lầm, cả bọn kéo đến nhà lão Miệng, thấy lão cũng nhợt nhạt, rồi lại cùng nhau làm việc như cũ, và ai nấy khoẻ lại.

Nhân vật ở đây là các bộ phận cơ thể được nhân hoá, gọi bằng những danh xưng như người trong một xóm: cô, cậu, bác, lão. Cách gọi này khiến người nghe dễ liên tưởng đến một tập thể người, mỗi người một việc. Sai lầm của các nhân vật là chỉ thấy phần việc của mình, không thấy vai trò của người khác, nên so bì, tị nạnh.

Khác với hai truyện trước, ở đây nhân vật nhận ra sai lầm và sửa kịp thời, nên kết thúc không bi thảm. Bài học về sự gắn bó, nương tựa giữa các thành viên trong một tập thể hiện ra từ chính trải nghiệm của nhân vật. Khi phân tích, bạn nên chỉ ra vai trò của bác Tai, người nhận ra sai lầm trước, và chi tiết mọi người cùng mệt khi lão Miệng không được ăn, vì đó là bằng chứng cho mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau.

Lỗi hay gặp khi viết về nhân vật ngụ ngôn

Truyện ngụ ngôn ngắn, dễ đọc, nên bài viết dễ rơi vào lối mòn. Rà bài nháp theo danh sách này:

  • Chỉ nêu bài học mà không phân tích nhân vật. Bài học phải được dẫn ra từ đặc điểm, sai lầm và hậu quả của nhân vật.
  • Bài học chung chung, dùng được cho mọi truyện. Câu "phải biết khiêm tốn" nên được cụ thể hoá thành "không lấy hoàn cảnh hẹp của mình làm thước đo cả thế giới" với truyện con ếch.
  • Chê nhân vật quá nặng nề. Nhân vật ngụ ngôn là phương tiện để nói về con người; nhận xét nên hướng về kiểu người tương ứng, không phải mắng con ếch.
  • Bỏ qua nghệ thuật. Nhân hoá, chọn đặc điểm tự nhiên làm điểm tựa, cách so sánh bằng đồ vật quen thuộc đều là những điểm cần nhắc.
  • Liên hệ thực tế quá dài, biến bài phân tích thành bài nghị luận xã hội. Một hai câu liên hệ cụ thể là đủ.
  • Nhầm chi tiết, ví dụ cho rằng ếch chết đuối hay các ông thầy bói sờ sai bộ phận. Kiểm lại văn bản trước khi viết.

Một cách kiểm nhanh: đọc lại câu bài học của bạn và hỏi liệu nó có dùng được cho một truyện khác không. Nếu có, hãy viết lại cho gắn chặt hơn với chi tiết của truyện đang phân tích.

Các bước phân tích một nhân vật ngụ ngôn

Khung gợi ý để bạn tự viết, áp dụng được cho truyện ngụ ngôn lạ trong đề đọc hiểu, kể cả ngụ ngôn nước ngoài.

  1. Xác định nhân vật là gì (con vật, đồ vật, bộ phận cơ thể, người) và đặc điểm tự nhiên nổi bật của nó.
  2. Chỉ ra nhân vật tương ứng với kiểu người nào ngoài đời.
  3. Tìm sai lầm của nhân vật và nguyên nhân sai lầm.
  4. Nêu hậu quả và chi tiết thể hiện hậu quả.
  5. Rút bài học từ chính chuỗi sai lầm và hậu quả; viết cụ thể, không chung chung.
  6. Nhận xét nghệ thuật: nhân hoá, cách chọn chi tiết, độ ngắn gọn, kết thúc.
  7. Liên hệ ngắn với đời sống, đặc biệt với việc học và cách ứng xử của học sinh.

Đoạn mẫu ngắn cho bước 5, với truyện Thầy bói xem voi: "Không ông thầy bói nào nói dối. Mỗi người đều tả đúng cái mình chạm vào. Chỉ có điều, ai cũng tin cái mình chạm vào là toàn bộ con voi. Truyện nhắc rằng đúng một phần mà cố chấp thì vẫn thành sai." Bạn nên viết lại theo cách riêng.

Với ngụ ngôn nước ngoài có trong một số bộ sách, như truyện của Aesop hay La Fontaine, khung các bước vẫn dùng được. Chỉ cần lưu ý tên nhân vật và chi tiết theo đúng bản dịch mà đề bài đưa ra, vì cùng một truyện có thể có nhiều bản dịch khác nhau về câu chữ, đôi khi khác cả cách kết thúc. Khi đề chỉ cho một đoạn ngắn, hãy bám đoạn ấy thay vì kể thêm theo trí nhớ.

Câu hỏi thường gặp

Nhân vật truyện ngụ ngôn thường là ai?

Thường là con vật, đồ vật, bộ phận cơ thể hoặc con người được kể như những nhân vật biết nói, biết nghĩ. Chúng mang một nét tính cách nổi bật tương ứng với một kiểu người ngoài đời, dùng để rút ra bài học ứng xử.

Vì sao con ếch trong Ếch ngồi đáy giếng bị trâu giẫm bẹp?

Khi ra khỏi giếng, ếch vẫn quen thói cũ, nhâng nháo nhìn trời, không để ý xung quanh, nên bị trâu đi qua giẫm bẹp. Hậu quả đến từ sự chủ quan, kiêu ngạo khi môi trường đã thay đổi.

Năm ông thầy bói sai ở đâu khi họ đều tả đúng phần mình sờ?

Họ lấy một bộ phận thay cho cả con voi và bảo thủ cho rằng chỉ mình đúng. Truyện phê phán cách nhìn phiến diện và thái độ không chịu lắng nghe, cuối cùng dẫn đến xô xát.

Truyện Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng khác hai truyện kia ở điểm nào?

Các nhân vật nhận ra sai lầm và sửa kịp thời nên kết thúc tốt đẹp, mọi người khoẻ lại. Bài học về sự đoàn kết, nương tựa trong tập thể hiện ra từ chính trải nghiệm của nhân vật.

Bài học ngụ ngôn có nên viết ở cuối bài không?

Nên đặt sau khi đã phân tích đặc điểm, sai lầm và hậu quả của nhân vật, để bài học được dẫn ra tự nhiên. Có thể nhắc lại ngắn ở kết bài, kèm liên hệ cụ thể.

Ngụ ngôn và truyện cười khác nhau thế nào?

Cả hai đều ngắn và có thể gây cười, nhưng ngụ ngôn nhằm rút ra bài học ứng xử qua nhân vật thường là con vật, đồ vật; truyện cười nhằm phê phán thói xấu của con người bằng tiếng cười. Thầy bói xem voi là truyện ngụ ngôn có yếu tố gây cười.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138