Phương Định là nhân vật chính, đồng thời là người kể chuyện xưng ở ngôi thứ nhất trong truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê (1971): một cô gái Hà Nội trong tổ trinh sát mặt đường ba người trên một cao điểm ở tuyến đường Trường Sơn, ngày ngày đo khối lượng đất đá, đếm và phá bom chưa nổ. Nét đặc sắc của nhân vật là sự song hành giữa lòng dũng cảm trong công việc nguy hiểm và một tâm hồn rất trẻ, hồn nhiên, nhạy cảm, hay mơ mộng.
Bài viết đi qua hoàn cảnh sống, vẻ đẹp tâm hồn, cảnh phá bom, tình đồng đội, nỗi nhớ Hà Nội và nghệ thuật kể chuyện từ điểm nhìn của chính nhân vật. Phần cuối là dàn ý để bạn tự triển khai. Trích dẫn giữ ngắn vì tác phẩm còn được bảo hộ.
Hoàn cảnh: ba cô gái trong cái hang dưới chân cao điểm
Lê Minh Khuê viết truyện này năm 1971, khi chính bà từng là thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn. Tổ trinh sát gồm ba cô gái: Thao là tổ trưởng, Nho, và Phương Định. Họ sống trong một cái hang dưới chân cao điểm, nơi bom đạn đã cày xới mặt đất, cây cối trơ trụi, đất đỏ lẫn đá vụn.
Công việc của họ là quan sát máy bay địch ném bom, đo khối lượng đất đá phải san lấp do bom gây ra, đánh dấu và phá những quả bom chưa nổ để mở đường cho xe qua. Mỗi lần phá bom là một lần đối mặt với cái chết, và việc ấy lặp lại nhiều lần trong ngày, ngày này qua ngày khác.
Hoàn cảnh ấy là phép thử với những cô gái còn rất trẻ. Khi viết, bạn nên tả ngắn gọn để làm nền, rồi chuyển nhanh sang con người Phương Định, vì truyện chú trọng thế giới bên trong của nhân vật hơn là miêu tả chiến trường.
Một cô gái Hà Nội hồn nhiên và nhạy cảm
Biết mình đẹp và có chút kiêu hãnh. Phương Định tự nhận mình là một cô gái khá, có hai bím tóc dày, một cái cổ cao kiêu hãnh như đài hoa loa kèn, đôi mắt mà các anh lái xe bảo là có cái nhìn xa xăm. Cô thích ngắm mình trong gương, biết nhiều người để ý nhưng giữ thái độ kín đáo, không biểu lộ.
Hay mơ mộng, thích hát. Cô thích hát, thuộc nhiều bài, có khi bịa ra cả lời để hát. Cô hay nhớ những kỷ niệm thời học sinh ở Hà Nội, nhớ mẹ, nhớ căn nhà nhỏ, cửa sổ, ngôi sao trên bầu trời thành phố.
Nhạy cảm, dễ xúc động. Một cơn mưa đá bất ngờ trên cao điểm làm cô vui như trẻ con, rồi lại bâng khuâng nhớ nhà, nhớ những ngày bình yên. Tâm trạng chuyển rất nhanh, đúng với một cô gái mới lớn.
Không vì thế mà yếu đuối. Cái hồn nhiên ấy không làm cô run sợ trước nhiệm vụ. Ngược lại, nó giúp cô giữ được sự cân bằng tinh thần giữa chốn khốc liệt. Đây là điểm bạn nên nhấn: tâm hồn trẻ trung là một dạng sức mạnh.
Cảnh phá bom: diễn biến tâm lý từng bước
Cảnh Phương Định phá một quả bom là đoạn đặc sắc nhất về tâm lý nhân vật. Có thể chia thành các bước sau, mỗi bước gắn một nét tâm trạng.
- Tiến lại gần quả bom: cô đi bình tĩnh, không khom người, vì biết các anh cao xạ đang nhìn mình. Một chút tự trọng, một chút kiêu hãnh khiến cô không muốn tỏ ra sợ hãi.
- Quan sát: cảnh vật im lặng một cách đáng sợ, quả bom nằm lạnh lùng trên mặt đất. Mọi giác quan căng lên, cảm giác về thời gian và không gian trở nên khác thường.
- Thao tác: cô dùng xẻng nhỏ đào đất quanh quả bom, đôi khi lưỡi xẻng chạm vào vỏ bom làm cô ớn lạnh. Vỏ quả bom nóng, một dấu hiệu chẳng lành. Cô vẫn làm tiếp, chỉ thoáng nghĩ đến cái chết một cách mờ nhạt, không cụ thể.
- Đặt thuốc nổ, châm ngòi rồi chạy về chỗ ẩn nấp: cô đếm thời gian, chờ tiếng nổ. Ý nghĩ chỉ còn tập trung vào việc làm sao cho quả bom nổ đúng.
- Tiếng nổ: đất rung, khói bụi mù mịt. Nhiệm vụ hoàn thành, căng thẳng tan đi, cô trở về với cái hang và hai đồng đội.
Khi phân tích, bạn nên chỉ ra rằng Lê Minh Khuê không tả Phương Định như một người không biết sợ. Cô có cảm giác ớn lạnh, có ý nghĩ thoáng qua về cái chết, nhưng vượt lên bằng ý thức trách nhiệm và lòng tự trọng. Cái dũng cảm như vậy thật hơn và đáng quý hơn.
Tình đồng đội trong tổ ba người
Phương Định gắn bó sâu sắc với Thao và Nho. Cô quý chị Thao, người tổ trưởng gan dạ trong công việc nhưng lại sợ máu, sợ vắt, lại thích chép bài hát vào sổ. Cô thân với Nho, cô em út hồn nhiên. Ba người ba tính cách, nhưng họ hiểu nhau, che chở cho nhau.
Khi Nho bị thương vì hầm sập, đất vùi, Phương Định cùng chị Thao lo cho bạn như chị chăm em: rửa vết thương, tiêm thuốc, pha sữa. Những cử chỉ ấy không cần lời nói hoa mỹ, nhưng cho thấy tình cảm gắn bó được rèn giũa trong chính những giờ phút sinh tử.
Bạn có thể khai thác tình đồng đội như một luận điểm riêng, vì nó làm rõ thêm vẻ đẹp của Phương Định: không chỉ dũng cảm trong công việc, cô còn giàu tình yêu thương với những người cùng chia sẻ hiểm nguy.
Hai mặt của nhân vật Phương Định
Bảng sau giúp bạn nhìn ra cấu trúc nhân vật: cùng một con người nhưng có hai mặt bổ sung cho nhau.
| Mặt dũng cảm, trách nhiệm | Mặt hồn nhiên, mơ mộng |
|---|---|
| Phá bom, đối mặt với cái chết hằng ngày | Thích hát, bịa lời bài hát |
| Đi thẳng người dưới ánh mắt đồng đội | Thích ngắm mình trong gương |
| Bình tĩnh, tập trung khi thao tác | Vui như trẻ con trước cơn mưa đá |
| Chăm sóc đồng đội bị thương | Nhớ mẹ, nhớ căn nhà và ngôi sao trên trời Hà Nội |
Hai cột không tách rời mà thấm vào nhau. Chính lúc phá bom, cô vẫn để ý đến ánh mắt các anh cao xạ, vẫn có chút kiêu hãnh rất con gái; còn lúc vui với mưa đá, cô vẫn là người vừa từ trận địa trở về.
Đặt cạnh nhau như vậy, bạn thấy Phương Định không phải nhân vật một chiều. Chính sự đan xen này làm nên vẻ đẹp tiêu biểu của thế hệ trẻ thời chống Mỹ trong cách nhìn của Lê Minh Khuê: anh hùng mà vẫn rất đời thường.
Nghệ thuật kể chuyện từ điểm nhìn nhân vật
Ngôi thứ nhất. Phương Định tự kể chuyện mình và đồng đội. Người đọc được đi thẳng vào dòng suy nghĩ, cảm xúc của cô, nên những biến chuyển tâm lý tinh tế hiện ra rất tự nhiên.
Giọng kể trẻ trung. Câu văn ngắn, nhịp nhanh, có lúc tự nhận xét về mình một cách tinh nghịch. Giọng điệu ấy phù hợp với nhân vật là cô gái trẻ.
Miêu tả tâm lý sắc nét. Đặc biệt ở cảnh phá bom, từng cảm giác về âm thanh, nhiệt độ, thời gian được ghi lại, tạo không khí căng thẳng mà vẫn thật.
Nhan đề giàu sức gợi. Những ngôi sao xa xôi gắn với ký ức của Phương Định về ngôi sao trên bầu trời thành phố, nguồn sáng giữ cho tâm hồn cô trong trẻo giữa cao điểm đầy khói bom. Nhiều người đọc còn hiểu những ngôi sao là chính ba cô gái: lặng lẽ ở nơi xa mà vẫn toả sáng. Bạn có thể nêu cách hiểu này như một hướng tiếp cận, kèm lý lẽ từ văn bản, gọn trong vài câu.
Không tô hồng chiến tranh. Truyện nói thẳng về cái chết rình rập, về vết thương của Nho, về những lúc căng thẳng đến nghẹt thở. Nhờ không né tránh hiện thực, vẻ đẹp của Phương Định hiện ra như một lựa chọn sống, không phải một khẩu hiệu.
Chi tiết đời thường giữa chiến tranh. Mưa đá, bài hát, cái gương soi, hộp sữa cho đồng đội: những chi tiết nhỏ ấy giữ cho câu chuyện tính người, không biến nhân vật thành biểu tượng khô cứng.
Những lỗi thường gặp khi viết về Phương Định
Bài viết về Phương Định hay vấp vào các lỗi sau, phần nhiều do đọc lướt hoặc học thuộc dàn bài có sẵn.
- Viết rằng Phương Định không biết sợ; văn bản cho thấy cô có cảm giác ớn lạnh và ý nghĩ thoáng qua về cái chết, cái dũng cảm nằm ở chỗ vượt qua nỗi sợ.
- Nhầm người bị thương là Thao hoặc chính Phương Định; người bị thương trong trận bom là Nho.
- Coi chuyện thích ngắm gương, thích được để ý là điểm trừ; đó là nét con gái rất thật, làm nhân vật gần gũi.
- Trích dài lời kể của nhân vật; truyện kể ở ngôi thứ nhất nên câu văn rất dễ chép nguyên khối, trong khi tác phẩm còn được bảo hộ và người chấm cần thấy lời phân tích của bạn.
- Bỏ qua cơn mưa đá và nỗi nhớ Hà Nội, khiến chân dung chỉ còn mặt chiến đấu, mất đi chiều sâu tâm hồn.
Dàn ý gợi ý để tự viết bài phân tích
Khung gợi ý dưới đây không thay cho bài làm của bạn. Hãy chọn dẫn chứng và diễn đạt theo cảm nhận riêng.
- Mở bài: giới thiệu Lê Minh Khuê, hoàn cảnh ra đời của truyện, nêu nhận định: Phương Định tiêu biểu cho thế hệ trẻ dũng cảm mà trong sáng thời chống Mỹ.
- Luận điểm 1 — Hoàn cảnh sống và chiến đấu trên cao điểm.
- Luận điểm 2 — Một cô gái Hà Nội hồn nhiên, nhạy cảm, hay mơ mộng, có chút kiêu hãnh.
- Luận điểm 3 — Dũng cảm, trách nhiệm qua cảnh phá bom.
- Luận điểm 4 — Tình đồng đội gắn bó với Thao và Nho.
- Đánh giá nghệ thuật: ngôi kể thứ nhất, giọng kể, miêu tả tâm lý, chi tiết đời thường.
- Kết bài: điều bạn cảm nhận về thế hệ những cô gái như Phương Định, một hai câu chân thật.
Câu hỏi thường gặp
Phương Định là thanh niên xung phong hay bộ đội?
Trong truyện, Phương Định thuộc tổ trinh sát mặt đường làm nhiệm vụ trên tuyến đường Trường Sơn, thường được hiểu là lực lượng thanh niên xung phong mở đường. Khi viết, bạn có thể gọi chung là cô gái trong tổ trinh sát mặt đường để bám sát văn bản.
Truyện được kể ở ngôi thứ mấy?
Truyện được kể ở ngôi thứ nhất, người kể là Phương Định. Cách kể này giúp tác giả đi sâu vào thế giới nội tâm nhân vật, làm câu chuyện chân thật và giàu cảm xúc. Khi trích dẫn, lưu ý lời văn là lời của nhân vật tự kể.
Chi tiết nào thể hiện rõ sự dũng cảm của Phương Định?
Cảnh cô một mình phá quả bom là chi tiết tiêu biểu nhất: đi thẳng người lại gần quả bom, đào đất, chạm vào vỏ bom nóng, đặt thuốc nổ, châm ngòi. Điều đáng chú ý là cô vẫn có cảm giác sợ, nhưng vượt qua bằng tinh thần trách nhiệm.
Vì sao Phương Định hay nhớ về Hà Nội?
Vì cô là cô gái Hà Nội, rời thành phố khi còn rất trẻ. Ký ức về mẹ, căn nhà, ngôi sao trên trời thành phố là chỗ dựa tinh thần giữa chiến trường khốc liệt. Nỗi nhớ ấy cũng cho thấy tâm hồn nhạy cảm, giàu tình cảm của nhân vật.
Lê Minh Khuê có từng ở Trường Sơn không?
Có. Lê Minh Khuê tham gia thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn khi còn rất trẻ, rồi viết văn từ những năm đầu thập niên bảy mươi. Trải nghiệm thực tế ấy giải thích vì sao truyện của bà về những cô gái mở đường chân thật, sống động đến vậy.
Có thể phân tích Phương Định cùng Thao và Nho trong một bài không?
Nếu đề yêu cầu phân tích Phương Định, bạn chỉ nên nhắc Thao và Nho ở luận điểm tình đồng đội. Nếu đề yêu cầu phân tích hình ảnh ba cô gái, khi đó mới chia dung lượng đều cho cả ba và nêu điểm chung, điểm riêng của từng người.