DienHinh.comĐiển Hình
Nhân vật văn học kháng chiến

Phân tích nhân vật người vợ nhặt (thị): người đàn bà không tên giữa nạn đói 1945

Phân tích nhân vật người vợ nhặt: vì sao thị không có tên, từ cong cớn chỏng lỏn đến hiền hậu đúng mực, chi tiết miếng cám và câu chuyện kho thóc.

Early morning in a poor thatched house yard in northern Vietnam, a thin young woman sweeping the swept earth with a straw broom, mist and pale light, face hidden

Người vợ nhặt, được Kim Lân gọi bằng một chữ "thị", là nhân vật cho thấy rõ nhất cái đói làm biến dạng con người thế nào, và tình thương trả họ về với chính mình ra sao. Ở ngoài tỉnh, thị cong cớn, chỏng lỏn, ăn liền bốn bát bánh đúc rồi theo một người đàn ông lạ về nhà. Về làm dâu, chỉ sau một đêm, thị thành người đàn bà hiền hậu, đúng mực, dậy sớm quét sân và là người kể chuyện phá kho thóc.

Phân tích nhân vật này cần làm rõ hai chặng đó và lý do của sự đổi khác. Bài viết đi qua chân dung, cái tên bị bỏ trống, những chi tiết đắt nhất, cách Kim Lân dựng nhân vật và một khung dàn ý để bạn tự triển khai.

Một người đàn bà không tên, không quê, không gia đình

Suốt truyện, nhân vật chỉ được gọi là "thị", "người đàn bà", "người con dâu". Thị không có tên, không ai biết quê ở đâu, cha mẹ là ai, vì sao lưu lạc ra tỉnh. Đây không phải sơ suất của tác giả mà là một lựa chọn: trong nạn đói, con người bị tước đến cả cái tên, chỉ còn là một thân phận trôi dạt.

Cái không tên cũng làm nhân vật mang tính khái quát. Thị có thể là bất kỳ người đàn bà nào trong hàng vạn người đói năm ấy, ngồi nhặt hạt rơi hạt vãi trước cửa nhà kho, sẵn sàng đi theo bất cứ ai cho một bữa ăn. Khi viết bài, bạn nên dành một đoạn cho điểm này, vì nó là chìa để hiểu toàn bộ nhân vật.

Lưu ý nhỏ về cách gọi: trong bài văn, bạn có thể dùng "người vợ nhặt" hoặc "thị" như Kim Lân, nhưng nên giữ thống nhất một cách gọi chính để người đọc không bị rối.

Chặng thứ nhất: khi cái đói làm méo mó con người

Ngoại hình tiều tuỵ. Lần gặp thứ hai, Tràng suýt không nhận ra: thị gầy sọp hẳn đi, quần áo rách tả tơi như tổ đỉa, trên khuôn mặt lưỡi cày xám xịt chỉ còn thấy hai con mắt. Hình ảnh "chỉ còn thấy hai con mắt" nói rằng cái đói đã ăn mòn mọi thứ, chỉ còn lại cái nhìn khát khao.

Lời nói chao chát. Thị sầm sập chạy đến, trách Tràng bằng giọng đanh đá, câu "Điêu! Người thế mà điêu!" vừa cong cớn vừa sỗ sàng. Khi được mời ăn, thị hỏi lại "Ăn thật nhá!" rồi ngồi sà xuống ăn ngay.

Hành động bất chấp thể diện. Thị ăn liền bốn bát bánh đúc, chẳng chuyện trò gì; ăn xong cầm đũa quẹt ngang miệng. Rồi chỉ một câu đùa, thị theo Tràng về. Trong hoàn cảnh bình thường đó là hành vi khó chấp nhận với người phụ nữ nông thôn thời ấy.

Nhưng không phải người hư hỏng. Kim Lân không phán xét. Ông để người đọc thấy cái đói, chứ không phải bản chất, đã đẩy thị tới chỗ bỏ qua sĩ diện. Phân biệt điều này là chỗ bài viết của bạn thể hiện được cái nhìn nhân đạo của tác giả.

Trên đường về và buổi chiều ở nhà: vẻ e thẹn trở lại

Ngay trên đường về xóm ngụ cư, nhân vật đã khác đi. Thị cắp cái nón rách tả tơi đi sau Tràng mấy bước, vẻ "rón rén, e thẹn". Khi người xóm tò mò nhìn theo, thị "đâm ra ngượng nghịu", chân nọ bước díu cả vào chân kia. Cái sỗ sàng ở ngoài tỉnh nhường chỗ cho ý thức về thân phận của mình.

Về đến nhà, thị nhìn cảnh nhà rách nát, nén một tiếng thở dài, rồi ngồi mớm ở mép giường. Chữ "ngồi mớm" là một chi tiết rất đáng phân tích: ngồi không dám ngồi hẳn, như người khách lạ chưa biết mình có được nhận hay không. Khi bà cụ Tứ về, thị đứng dậy, lí nhí chào một tiếng rồi đứng im, tay vân vê tà áo.

Đến lúc bà cụ nói những lời chấp nhận, thị lặng im. Không có câu nào cảm ơn, không có giọt nước mắt nào được tả, nhưng sự im lặng ấy cho thấy một người đang được đón nhận và đang tự thu mình lại cho xứng với sự đón nhận đó. Đây là chặng chuyển tiếp, nối người đàn bà đói ở chợ tỉnh với người con dâu ở buổi sáng hôm sau.

Hai chặng của nhân vật: đặt cạnh nhau để thấy sự thay đổi

Lập bảng như dưới đây khi ôn giúp bạn thấy rõ cấu trúc nhân vật, sau đó chuyển thành các đoạn văn có phân tích.

Phương diệnỞ ngoài tỉnhỞ nhà Tràng
Ngoại hìnhGầy sọp, áo quần tả tơi, mặt lưỡi cày xám xịtVẫn nghèo nhưng gọn gàng, đang quét tước
Lời nóiChao chát, cong cớn, sỗ sàngÍt lời, khe khẽ, đúng mực
Hành độngĂn bốn bát bánh đúc, theo người lạ vềDậy sớm dọn nhà, ăn miếng cám không than
Thái độ với người khácBất cần, lo cho miếng ăn trước mắtBiết ngượng, biết giữ ý với mẹ chồng
Vị trí trong câu chuyệnNgười cần được cứu đóiNgười mang tin về con đường đổi đời

Từ bảng, câu hỏi then chốt cần trả lời trong bài là: vì sao nhân vật thay đổi nhanh như vậy. Câu trả lời nằm ở tình người của mẹ con Tràng và ở bản chất tốt vốn bị cái đói che lấp, không phải ở phép màu của một đêm.

Buổi sáng, miếng cám và câu chuyện kho thóc

Sáng hôm sau, Tràng thấy vợ mình "hiền hậu đúng mực, không còn vẻ gì chao chát chỏng lỏn" như mấy lần gặp ở tỉnh. Thị cùng mẹ chồng quét sân, dọn dẹp, làm cho cái nhà rúm ró có chút sinh khí. Kim Lân cho thấy người đàn bà ấy vốn biết vun vén, chỉ cần có một chỗ dựa là bản tính tốt trở lại.

Chi tiết miếng cám là chỗ đáng giá nhất. Khi bà cụ Tứ bưng nồi "chè khoán" lên và mọi người nhận ra đó là cám, mắt thị "tối lại". Nhưng thị "điềm nhiên và vào miệng". Hai vế đối nhau trong một câu: trong lòng thị buồn, chua xót, nhưng ngoài mặt giữ bình thản để không làm mẹ chồng tủi. Đó là sự tế nhị của một người đã hiểu và chấp nhận cái nghèo của gia đình mới.

Cũng chính thị là người nói về những người ở mạn Thái Nguyên, Bắc Giang không chịu đóng thuế, phá kho thóc Nhật chia cho người đói. Người được "nhặt" về lại mang theo tin tức mở lối cho cả nhà. Chi tiết này nâng vai trò nhân vật: từ người cần được cứu thành người góp phần thắp lên hy vọng, dù chỉ bằng một câu kể.

Kim Lân dựng nhân vật này như thế nào

Đặt trong thế đối lập trước – sau. Nhà văn không giới thiệu tính cách bằng lời bình mà để hai chặng hành vi tự nói. Người đọc tự rút ra kết luận về sự biến dạng và hồi phục của con người.

Chọn chi tiết nhỏ mà nặng. "Hai con mắt", "ngồi mớm", "điềm nhiên và vào miệng" là những chi tiết chỉ vài chữ nhưng chứa cả một trạng thái tâm lý. Bài viết tốt là bài biết dừng lại ở những chữ này.

Giữ điểm nhìn chủ yếu từ bên ngoài. Ta ít khi được vào thẳng suy nghĩ của thị, chủ yếu thấy qua mắt Tràng, bà cụ và người xóm. Cách kể này khiến nhân vật kín đáo, gợi nhiều hơn tả.

Cái nhìn nhân đạo. Không một câu chê bai thị. Kim Lân hiểu cái đói, thương người đàn bà, và tin vào khả năng hồi sinh của con người khi được đối xử tử tế. Đây là luận điểm đánh giá nên có ở cuối bài.

Đọc nhân vật trong quan hệ với Tràng và bà cụ Tứ

Người vợ nhặt hiếm khi đứng một mình trong cảnh; phần lớn nét tính cách của thị hiện ra qua cách thị phản ứng với hai người còn lại. Khi viết, bạn có thể khai thác ba mối quan hệ sau.

  • Với Tràng ở ngoài tỉnh: thị chủ động, trách móc, đòi hỏi, gần như nắm thế trên trong cuộc trò chuyện; quan hệ lúc ấy là quan hệ của miếng ăn hơn là của tình cảm.
  • Với Tràng ở nhà: thị lùi lại, nhường chỗ, ít nói; sự e thẹn cho thấy thị bắt đầu coi đây là chuyện trăm năm chứ không chỉ là một bữa no.
  • Với bà cụ Tứ: thị kính cẩn, giữ ý, đáp lại tấm lòng của mẹ chồng bằng việc làm cụ thể như quét sân, ăn miếng cám không than một lời.
  • Với người xóm ngụ cư: thị ngượng ngùng trước những cái nhìn tò mò, chứng tỏ thị vẫn còn biết xấu hổ, tức là phẩm giá chưa mất.
  • Với cả gia đình trong bữa cơm: thị là người mang tin về những đoàn người phá kho thóc, gắn số phận nhỏ của ba người với chuyển động lớn của thời cuộc.

Đọc theo quan hệ như vậy giúp bài viết tránh được lối liệt kê phẩm chất rời rạc. Mỗi mối quan hệ là một tấm gương soi một mặt của nhân vật, ghép lại thành chân dung đầy đủ.

Khung dàn ý và cách triển khai

Khung sau giúp bạn sắp xếp ý; phần câu chữ hãy tự viết theo cảm nhận, đừng chép nguyên câu của bất kỳ tài liệu nào.

  1. Mở bài: giới thiệu tác giả, tác phẩm, nêu nhận định chung, ví dụ: người vợ nhặt là hình ảnh người phụ nữ bị cái đói đày đoạ nhưng vẫn giữ được phẩm chất tốt đẹp.
  2. Luận điểm 1 — Thân phận không tên: phân tích ý nghĩa của việc nhân vật chỉ được gọi là "thị".
  3. Luận điểm 2 — Ở ngoài tỉnh: ngoại hình, lời nói, hành động; khẳng định nguyên nhân là cái đói.
  4. Luận điểm 3 — Trên đường về và chiều đầu tiên: vẻ e thẹn, ngượng nghịu, ngồi mớm; sự trở lại của ý thức về thân phận.
  5. Luận điểm 4 — Buổi sáng hôm sau: hiền hậu đúng mực, chi tiết miếng cám, câu chuyện phá kho thóc.
  6. Đánh giá: nghệ thuật đối lập, chi tiết đắt, điểm nhìn; giá trị nhân đạo.
  7. Kết bài: điều nhân vật để lại cho người đọc hôm nay, nói ngắn gọn bằng cảm nhận thật.

Gợi ý câu chuyển giữa luận điểm 2 và 3, chỉ để tham khảo nhịp văn: "Nhưng chính trên quãng đường về xóm ngụ cư, người đọc bắt đầu thấy một con người khác hiện ra sau lớp vỏ chao chát ấy."

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Kim Lân không đặt tên cho người vợ nhặt?

Việc để nhân vật không tên nhấn vào thân phận rẻ rúng của con người trong nạn đói: đến cái tên cũng không còn ai quan tâm. Đồng thời nó khái quát số phận của rất nhiều người phụ nữ lưu lạc năm ấy. Khi phân tích, bạn nên coi đây là một chủ ý nghệ thuật, không phải chi tiết ngẫu nhiên.

Có thể gọi nhân vật là "người đàn bà" thay cho "thị" không?

Được. Văn bản dùng nhiều cách gọi như thị, người đàn bà, người con dâu. Trong bài văn bạn có thể chọn "người vợ nhặt" làm cách gọi chính và thỉnh thoảng dùng "thị" khi trích hoặc bám lời tác giả, miễn là thống nhất và không gây nhầm với bà cụ Tứ.

Chi tiết nào thể hiện rõ nhất sự thay đổi của nhân vật?

Nhiều người chọn chi tiết thị "điềm nhiên và vào miệng" miếng cám, vì nó cho thấy sự tế nhị, biết nghĩ cho mẹ chồng, trái hẳn với người đàn bà ăn bốn bát bánh đúc ở chợ tỉnh. Chi tiết ngồi mớm ở mép giường cũng rất đáng phân tích ở chặng chuyển tiếp.

Thay đổi sau một đêm có phải là thiếu hợp lý không?

Nếu hiểu rằng bản chất tốt vốn có của nhân vật bị cái đói che lấp, thì sự thay đổi là hợp lý: chỉ cần có mái nhà và được đón nhận, con người trở lại với chính mình. Bạn có thể nêu băn khoăn này trong bài rồi lý giải bằng văn bản, cách đó làm bài sâu hơn.

Câu chuyện phá kho thóc do ai kể?

Do chính người vợ nhặt kể trong bữa cơm buổi sáng, khi nghe tiếng trống thúc thuế. Thị nói ở mạn Thái Nguyên, Bắc Giang người ta không chịu đóng thuế và phá kho thóc Nhật chia cho người đói. Chi tiết này làm Tràng nhớ tới đám người đói và lá cờ đỏ ở cuối truyện.

Nên viết về nhân vật này bằng giọng thương cảm hay phê phán?

Giọng phù hợp nhất là cảm thông, bám đúng thái độ của tác giả. Bạn có thể nêu những hành vi sỗ sàng của nhân vật một cách khách quan, nhưng cần lý giải bằng hoàn cảnh nạn đói, tránh lời chê bai đạo đức không có căn cứ trong văn bản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138