DienHinh.comĐiển Hình
Nhân vật văn học trung đại

Hình tượng Trần Quốc Tuấn trong Hịch tướng sĩ: vị chủ tướng hiện lên qua lời hịch

Phân tích hình tượng Trần Quốc Tuấn qua Hịch tướng sĩ: lòng yêu nước, căm thù giặc, tình với tướng sĩ, sự nghiêm khắc và tầm nhìn; kèm dàn ý để tự viết bài.

Ancient stone courtyard of a temple in Hai Phong at sunrise, an old bronze bell and incense smoke drifting, a man in brown robe seen from behind, wide angle

Qua Hịch tướng sĩ, Trần Quốc Tuấn hiện lên là vị chủ tướng yêu nước sâu sắc, căm thù giặc đến quên ăn mất ngủ, gắn bó và chăm lo cho tướng sĩ như người thân, nghiêm khắc khi họ sai, và có tầm nhìn của người cầm quân. Bài hịch là văn nghị luận, nhưng đằng sau lý lẽ là một con người cụ thể với cảm xúc mãnh liệt.

Hịch tướng sĩ được Trần Quốc Tuấn viết bằng chữ Hán, trước cuộc kháng chiến lần thứ hai chống quân Mông – Nguyên (1285), để khích lệ tướng sĩ học tập binh pháp và chuẩn bị đánh giặc. Văn bản quen thuộc với học sinh qua chương trình trước đây. Bài này không phân tích bố cục bài hịch, mà tập trung vào hình tượng người viết hịch, rồi gợi ý dàn ý để bạn tự viết.

Vì sao có thể phân tích “nhân vật” trong một bài hịch

Hịch là thể văn nghị luận thời xưa, do vua chúa, tướng lĩnh hoặc thủ lĩnh dùng để kêu gọi, cổ vũ đấu tranh. Bài hịch không kể chuyện, không có nhân vật theo nghĩa của truyện. Nhưng người viết hịch luôn hiện diện trong từng câu: ông xưng “ta”, gọi tướng sĩ là “các ngươi”, bày tỏ suy nghĩ, cảm xúc, thái độ của mình. Hình tượng ấy thường được gọi là hình tượng tác giả hay nhân vật trữ tình của bài văn.

Vì vậy khi gặp đề phân tích hình tượng Trần Quốc Tuấn, bạn không viết tiểu sử Hưng Đạo Vương, cũng không kể chiến công Bạch Đằng. Bạn chỉ dựa vào những gì người viết bày tỏ trong bài hịch để trả lời câu hỏi: con người đang nói những lời này là người thế nào. Mọi luận điểm phải có câu chữ trong văn bản làm chỗ dựa.

Cũng như với các văn bản chữ Hán khác, học sinh đọc qua bản dịch. Bạn nên học thuộc chính xác vài câu then chốt theo bản dịch trong sách mình học, và khi không nhớ chắc, hãy diễn ý thay vì trích sai. Một câu trích đúng, phân tích kỹ có giá trị hơn nhiều câu trích lơ mơ.

Người am hiểu lịch sử, biết dùng gương xưa để khích lệ

Mở đầu bằng những tấm gương trung thần. Bài hịch mở đầu bằng việc kể những trung thần trong sử sách đã liều mình vì chủ, vì nước: Kỷ Tín chết thay vua, Do Vu đỡ giáo cho chủ, Dự Nhượng nuốt than báo thù cho chủ, Thân Khoái chặt tay cứu nạn nước, Kính Đức cứu vua thoát vòng vây, Cảo Khanh mắng giặc mà chết.

Chọn gương cả gần lẫn xa. Ông còn nhắc những tướng gần thời mình, như Cốt Đãi Ngột Lang, Xích Tu Tư, những người đã hết lòng vì chủ. Cách chọn cho thấy người viết đọc nhiều, nhớ kỹ, và biết lấy chuyện có thật để nói chuyện hôm nay.

Mục đích không phải để khoe học vấn. Gương xưa được đặt ra để tướng sĩ tự so mình: người xưa làm được như thế, các ngươi thì sao. Đây là cách lập luận của một người hiểu tâm lý con người, biết rằng tấm gương cụ thể thuyết phục hơn lời răn chung chung.

Phẩm chất bộc lộ. Qua phần mở đầu, Trần Quốc Tuấn hiện lên là người có học vấn, coi trọng chữ trung, và có tài thuyết phục. Khi viết, bạn có thể nêu tên hai ba tấm gương, không cần kể đủ, rồi tập trung phân tích dụng ý.

Lòng căm thù giặc và nỗi đau trước cảnh nước nhục

Phần trung tâm của bài hịch là đoạn tố cáo tội ác của giặc: “Ngó thấy sứ giặc đi lại nghênh ngang ngoài đường, uốn lưỡi cú diều mà sỉ mắng triều đình, đem thân dê chó mà bắt nạt tể phụ.” Người viết dùng những hình ảnh ẩn dụ mạnh như lưỡi cú diều, thân dê chó để bày tỏ sự khinh bỉ. Đây không phải lời văn bình thản, mà là lời của người đang uất ức.

Cảm xúc ấy lên đến cao nhất khi ông nói về mình: “Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối; ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa; chỉ căm tức chưa xả thịt lột da, nuốt gan uống máu quân thù. Dẫu cho trăm thân này phơi ngoài nội cỏ, nghìn xác này gói trong da ngựa, ta cũng vui lòng.” Câu văn dài, nhịp dồn dập, các động từ mạnh nối nhau, diễn tả nỗi đau và lòng căm thù đến tột độ.

Bạn nên phân tích kỹ đoạn này, vì đó là nơi hình tượng người chủ tướng hiện ra rõ nhất. Một người ở địa vị cao, có thể sống yên ổn, lại tự nguyện hy sinh “trăm thân”, “nghìn xác” vì nước. Lời tự bộc bạch chân thành ấy có sức lay động hơn mọi mệnh lệnh, và chính nó tạo nên quyền uy tinh thần để ông phê phán tướng sĩ ở đoạn sau.

Vị chủ tướng gắn bó với tướng sĩ

Trần Quốc Tuấn nhắc lại cách mình đối xử với tướng sĩ: không có mặc thì ta cho áo, không có ăn thì ta cho cơm; quan nhỏ thì ta thăng chức, lương ít thì ta cấp bổng; đi thuỷ thì ta cho thuyền, đi bộ thì ta cho ngựa. Ông nhấn mạnh tình gắn bó: lúc trận mạc xông pha thì cùng nhau sống chết, lúc ở nhà nhàn hạ thì cùng nhau vui cười.

Đoạn này cho thấy mối quan hệ giữa chủ tướng và tướng sĩ không chỉ là quan hệ trên dưới, mà còn là tình nghĩa. Ông chăm lo cho họ từ miếng ăn, cái mặc đến đường công danh. Khi viết, bạn có thể nhận xét: đây là chỗ dựa cho lời trách ở phần sau, vì người đã hết lòng với tướng sĩ mới có quyền đòi hỏi tướng sĩ hết lòng với nước.

Cách xưng hô “ta” và “các ngươi” cũng đáng chú ý. Trong văn bản thời ấy, đó là cách xưng hô của người trên với người dưới, nhưng trong bài hịch, nó mang sắc thái thân mật, gần gũi, như lời người cha, người anh nói với con em. Phân tích sắc thái xưng hô giúp bài viết của bạn tinh tế hơn.

Cũng cần thấy rằng sự gắn bó này không phải là lời kể công suông. Mỗi vế đều gắn với một nhu cầu thật của người lính: cái ăn, cái mặc, phương tiện đi lại, đường thăng tiến. Người chủ tướng hiểu rõ đời sống của người dưới quyền đến từng chi tiết như vậy là người gần gũi với quân sĩ, chứ không chỉ ra lệnh từ xa.

Sự nghiêm khắc: phê phán thái độ sai và chỉ ra hậu quả

Người chủ tướng không chỉ yêu thương mà còn nghiêm khắc. Ông thẳng thắn chỉ ra những thói hư của tướng sĩ khi đất nước lâm nguy. Bảng dưới tóm các ý trong văn bản để bạn dẫn chứng:

Thái độ bị phê phánLời cảnh tỉnh của chủ tướngÝ nghĩa
Thấy chủ nhục, nước nhục mà không biết lo, không biết thẹnCâu “nhìn chủ nhục mà không biết lo, thấy nước nhục mà không biết thẹn”Đánh thức lòng tự trọng
Ham vui chơi: chọi gà, đánh bạc, săn bắn, rượu ngon, hát xướngCựa gà trống không đâm thủng được áo giáp của giặc, mẹo đánh bạc không dùng làm mưu lược nhà binhChỉ ra sự vô ích của thú vui khi có giặc
Lo làm giàu, lo cho gia đình riêngNếu giặc tràn sang thì thái ấp, bổng lộc, gia quyến, vợ con đều mấtGắn lợi ích riêng với vận mệnh chung
Không chịu học tập binh phápYêu cầu chuyên tập sách Binh thư yếu lượcChỉ ra con đường hành động cụ thể

Điều hay là ông không chỉ chê mà còn vẽ ra hai viễn cảnh đối lập: nếu thua, mất hết cả danh lẫn lợi, để tiếng xấu muôn đời; nếu thắng, thái ấp của ta mãi vững bền, bổng lộc các ngươi đời đời hưởng thụ. Lối lập luận hai chiều này cho thấy người viết hiểu tâm lý người nghe và biết nói bằng cả lý lẫn lợi.

Tầm nhìn của người cầm quân và nghệ thuật khắc hoạ hình tượng

Phần cuối bài hịch và cách viết của toàn bài làm hoàn chỉnh hình tượng Trần Quốc Tuấn. Bạn có thể triển khai các ý sau:

  • Tầm nhìn chiến lược: ông không chỉ kêu gọi chung chung mà đưa ra việc cụ thể là học Binh thư yếu lược, chuẩn bị từ trước khi giặc đến.
  • Thái độ dứt khoát: phần kết phân rõ hai con đường, theo lời dạy bảo thì mới phải đạo thần chủ, trái lời thì bị coi là kẻ nghịch thù.
  • Lập luận chặt: đi từ gương xưa, đến thực tại, đến phê phán, đến con đường hành động; lý lẽ và dẫn chứng gắn chặt.
  • Cảm xúc mãnh liệt: câu văn biền ngẫu, nhịp dồn dập, hình ảnh mạnh; lý trí và tình cảm hoà làm một.
  • Giọng văn linh hoạt: khi thì tâm tình, khi thì mỉa mai, khi thì nghiêm khắc, khi thì tha thiết; mỗi giọng làm sáng một mặt của người chủ tướng.

Một nhận xét gọn có thể dùng ở phần đánh giá: bài hịch thuyết phục được tướng sĩ không chỉ vì lý lẽ chặt, mà vì người viết đã đặt cả tấm lòng mình vào đó. Hình tượng Trần Quốc Tuấn vì thế là hình tượng người lãnh đạo nói bằng cả trí tuệ và trái tim.

Dàn ý gợi ý để tự viết bài phân tích hình tượng Trần Quốc Tuấn

Khung dưới đây để bạn tự viết. Mỗi luận điểm nên có một câu trích ngắn, chính xác và lời phân tích của bạn:

  1. Mở bài: giới thiệu Trần Quốc Tuấn, hoàn cảnh ra đời Hịch tướng sĩ; nêu nhận định về hình tượng người chủ tướng.
  2. Luận điểm 1: người am hiểu lịch sử, dùng gương trung thần để khích lệ.
  3. Luận điểm 2: lòng căm thù giặc và nỗi đau trước cảnh nước nhục (đoạn “Ta thường tới bữa quên ăn…”).
  4. Luận điểm 3: người chủ tướng gắn bó, chăm lo cho tướng sĩ.
  5. Luận điểm 4: sự nghiêm khắc, phê phán thói hư và chỉ ra hậu quả.
  6. Luận điểm 5: tầm nhìn của người cầm quân (Binh thư yếu lược, thái độ dứt khoát ở phần kết).
  7. Đánh giá: nghệ thuật lập luận, giọng văn; ý nghĩa của hình tượng đối với tinh thần yêu nước.
  8. Kết bài: cảm nghĩ của em về trách nhiệm của mỗi người với đất nước.

Đoạn mẫu ngắn cho luận điểm 2, chỉ để tham khảo cách viết: “Những động từ quên ăn, vỗ gối, đau như cắt, đầm đìa nối nhau như những nhịp thở gấp. Người chủ tướng không ra lệnh, mà phơi bày nỗi đau của chính mình trước tướng sĩ.” Em nên tự viết theo cảm nhận riêng.

Câu hỏi thường gặp

Hịch tướng sĩ ra đời trong hoàn cảnh nào?

Bài hịch được Trần Quốc Tuấn viết trước cuộc kháng chiến lần thứ hai chống quân Mông – Nguyên năm 1285, khi giặc đang lăm le xâm lược và một bộ phận tướng sĩ còn lơ là. Mục đích là khích lệ tướng sĩ học tập binh pháp, rèn luyện, sẵn sàng đánh giặc.

Phân tích hình tượng Trần Quốc Tuấn khác phân tích bài hịch ở chỗ nào?

Phân tích bài hịch thường đi theo bố cục, nghệ thuật lập luận và giá trị của văn bản. Phân tích hình tượng Trần Quốc Tuấn thì tập trung vào con người người viết: tình cảm, thái độ, phẩm chất bộc lộ qua lời văn. Hai hướng có phần trùng nhau, nhưng trọng tâm khác nhau.

Câu nào trong bài hịch thể hiện rõ nhất lòng yêu nước của tác giả?

Đoạn thường được chọn là “Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối…” kết thúc bằng ý dẫu trăm thân phơi ngoài nội cỏ, nghìn xác gói trong da ngựa cũng vui lòng. Đoạn này thể hiện nỗi đau, lòng căm thù và tinh thần hy sinh của người chủ tướng.

Vì sao Trần Quốc Tuấn phê phán tướng sĩ gay gắt như vậy?

Vì nguy cơ xâm lược đang đến gần mà nhiều người còn ham vui chơi, lo lợi ích riêng. Lời phê phán gay gắt nhằm đánh thức họ. Nhưng ông chỉ phê phán sau khi đã bày tỏ tình gắn bó và sự chăm lo, nên lời trách mang tính thức tỉnh chứ không phải miệt thị.

Binh thư yếu lược có liên quan gì đến bài hịch?

Bài hịch nhắc đến Binh thư yếu lược như cuốn sách binh pháp Trần Quốc Tuấn soạn để tướng sĩ học tập. Yêu cầu chuyên tập sách ấy là con đường hành động cụ thể mà bài hịch hướng tới, cho thấy tầm nhìn của người cầm quân biết chuẩn bị từ trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138