Trong hồi thứ mười bốn của Hoàng Lê nhất thống chí, vua Quang Trung hiện lên là người anh hùng có hành động mạnh mẽ, quyết đoán, trí tuệ sáng suốt, tài dùng binh như thần và hình ảnh lẫm liệt trong chiến trận. Điều đặc biệt là chân dung ấy do chính những tác giả có lập trường phò nhà Lê viết ra, nên càng có sức thuyết phục.
Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử viết bằng chữ Hán theo lối chương hồi, gồm mười bảy hồi, của nhóm tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai, thường gọi là Ngô gia văn phái. Đoạn hồi thứ mười bốn kể việc Nguyễn Huệ đánh tan quân Thanh cuối năm Mậu Thân, đầu năm Kỷ Dậu (1788–1789), quen thuộc với học sinh qua chương trình trước đây. Bài này phân tích nhân vật theo từng phẩm chất, kèm dàn ý để bạn tự viết.
Bối cảnh: một nhân vật lịch sử bước vào tiểu thuyết
Trước khi phân tích, bạn cần nắm bối cảnh. Vua Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh; Tôn Sĩ Nghị đem quân sang chiếm Thăng Long. Quân Tây Sơn ở Bắc Hà do Ngô Văn Sở chỉ huy rút về giữ vùng núi Tam Điệp và báo tin vào Phú Xuân. Hồi thứ mười bốn bắt đầu từ lúc Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ nhận được tin ấy.
Quang Trung là nhân vật lịch sử có thật, và tác phẩm được viết theo lối ghi chép sự kiện khá sát. Vì vậy khi phân tích, bạn phân tích hình tượng trong văn bản, tức là cách các tác giả chọn chi tiết, sắp xếp sự việc, dùng lời văn để dựng nên con người ấy, chứ không viết thành bài lịch sử về Nguyễn Huệ. Câu hỏi đặt ra luôn là: văn bản cho thấy Quang Trung là người thế nào, qua chi tiết nào.
Cũng nên lưu ý về trích dẫn. Tác phẩm viết bằng chữ Hán, học sinh đọc qua bản dịch; câu chữ giữa các bản dịch có thể khác đôi chút. Khi trích, bạn nên dùng đúng bản dịch trong sách mình học và chỉ trích những câu ngắn, then chốt. Nếu không nhớ chắc nguyên văn, hãy diễn đạt lại ý bằng lời của mình thay vì đặt trong ngoặc kép.
Con người hành động mạnh mẽ, quyết đoán
Nghe tin quân Thanh vào Thăng Long, Bắc Bình Vương giận lắm và định thân chinh cầm quân đi ngay. Các tướng sĩ xin ngài lên ngôi để yên lòng người. Theo văn bản, ngày hai mươi lăm tháng chạp, ngài lập đàn tế cáo trời đất, lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi lập tức đốc suất đại binh ra Bắc. Từ lúc nghe tin đến lúc xuất quân chỉ là chuyện của mấy ngày.
Trên đường đi, nhà vua dừng ở Nghệ An tuyển thêm quân, duyệt binh, rồi tiến ra Tam Điệp. Có chi tiết ngài gặp một người cống sĩ ở huyện La Sơn để hỏi ý kiến, cho thấy sự cầu thị ngay trong lúc gấp gáp nhất. Toàn bộ cuộc hành quân, từ Phú Xuân đến Thăng Long, diễn ra trong khoảng thời gian rất ngắn, với tốc độ khiến đối phương không kịp trở tay.
Khi phân tích, bạn có thể chỉ ra rằng tác giả dùng lối kể nhanh, liên tiếp các mốc thời gian và địa danh để tạo cảm giác dồn dập. Nhịp kể ấy chính là nhịp hành động của nhân vật. Một người do dự không thể làm được những việc liền mạch như vậy; sự quyết đoán của Quang Trung hiện ra qua chính cấu trúc của đoạn văn.
Trí tuệ sáng suốt và tầm nhìn xa
Sáng suốt trong việc nhận định tình hình. Trong lời dụ tướng sĩ ở Nghệ An, nhà vua khẳng định chủ quyền: “Trong khoảng vũ trụ, đất nào sao ấy, đều đã phân biệt rõ ràng, phương Nam, phương Bắc chia nhau mà cai trị.” Ngài nhắc gương các anh hùng đời trước chống giặc phương Bắc, nói rõ âm mưu của quân Thanh, kêu gọi quân sĩ đồng lòng. Lời dụ vừa có lý, vừa có tình, khích lệ được tinh thần quân lính.
Sáng suốt trong việc xét người. Đến Tam Điệp, Sở và Lân ra chịu tội vì đã rút quân. Quang Trung hiểu rằng rút lui lúc ấy là hợp lý để bảo toàn lực lượng, nên không trách phạt mà khen họ biết giữ quân. Ngài cũng hiểu sở trường của Ngô Thì Nhậm, giao việc mưu tính và giao thiệp phù hợp với người có tài văn chương, ứng đối.
Tầm nhìn xa về chiến lược. Ngay trước trận đánh, nhà vua cho mở tiệc khao quân, ăn Tết trước, hẹn đến ngày mồng bảy năm mới sẽ vào thành Thăng Long mở tiệc lớn. Lời hẹn ấy thể hiện sự tự tin dựa trên tính toán. Ngài còn tính trước việc sau chiến thắng: dùng lời lẽ khéo léo để giao hảo, sớm chấm dứt binh đao, cho đất nước có thời gian yên ổn.
Kết quả vượt cả lời hẹn. Trưa mồng năm, quân Tây Sơn đã vào Thăng Long, sớm hơn ngày đã định. Chi tiết này là lời xác nhận rõ nhất cho tầm nhìn và tài tính toán của nhân vật.
Tài dùng binh qua từng trận
Phần chiến trận là nơi tài năng quân sự của Quang Trung được miêu tả cụ thể. Bảng dưới tóm các trận chính theo văn bản để bạn chọn chi tiết dẫn chứng:
| Trận | Cách đánh theo văn bản | Phẩm chất thể hiện |
|---|---|---|
| Hà Hồi | Nửa đêm lặng lẽ vây kín làng, bắc loa truyền gọi, quân lính dạ ran hưởng ứng như có hàng vạn người; quân giữ đồn hoảng sợ xin hàng | Mưu trí, đánh vào tâm lý đối phương |
| Ngọc Hồi | Cho quân ghép ván, phủ rơm dấp nước, mỗi tấm do nhiều người khiêng, dàn hàng tiến lên chắn súng; quân theo sau xông vào đánh | Sáng tạo chiến thuật, chỉ huy quyết liệt |
| Đồn của Sầm Nghi Đống | Một cánh quân khác đánh vào đồn do Sầm Nghi Đống giữ; viên tướng này thắt cổ tự tử | Tổ chức nhiều mũi tiến công phối hợp |
| Vào Thăng Long | Trưa mồng năm tiến vào thành, sớm hơn lời hẹn mồng bảy | Thần tốc, giữ đúng và vượt lời hứa |
Khi viết, bạn không cần kể lại cả bảng này. Chọn một hai trận, phân tích kỹ cách đánh và vai trò của người chỉ huy. Trận Ngọc Hồi thường được chọn vì vừa có chi tiết chiến thuật cụ thể, vừa có hình ảnh nhà vua trực tiếp đốc chiến.
Hình ảnh lẫm liệt trong chiến trận và thế đối lập với kẻ thù
Trong trận Ngọc Hồi, Quang Trung không đứng sau chỉ huy mà cưỡi voi đi đầu đốc thúc quân sĩ. Văn bản kể rằng khi vào thành, tấm áo bào đỏ của nhà vua đã sạm đen khói súng. Một chi tiết nhỏ, nhưng đủ để vẽ nên hình ảnh người chỉ huy xông pha giữa trận, đồng cam cộng khổ với binh lính. Đây là chỗ văn bản đẹp nhất về mặt hình tượng.
Đối lập với hình ảnh ấy là cảnh quân Thanh tan tác. Tôn Sĩ Nghị sợ mất mật, ngựa không kịp đóng yên, người không kịp mặc giáp, dẫn kỵ binh chạy qua cầu phao; quân lính tranh nhau qua sông, cầu đứt, rơi xuống nước rất nhiều. Lê Chiêu Thống cũng vội vã chạy theo, cướp thuyền dân để qua sông, rồi đuổi kịp Tôn Sĩ Nghị, cùng nhìn nhau than thở.
Bạn nên khai thác bút pháp đối lập này: nhịp văn khi tả quân Tây Sơn thì mạnh mẽ, dồn dập; khi tả quân Thanh và Lê Chiêu Thống cùng triều thần thì hoảng loạn, thảm hại. Các tác giả không bình luận nhiều, nhưng cách chọn chi tiết đã thể hiện thái độ. Sự đối lập vừa làm nổi bật tầm vóc của Quang Trung, vừa cho thấy số phận của những kẻ dựa vào ngoại bang.
Vì sao những người phò Lê lại viết hay về Quang Trung
Đây là câu hỏi hay xuất hiện trong đề nâng cao, và là chỗ giúp bài viết của bạn có chiều sâu. Có thể lý giải theo các ý sau:
- Tôn trọng sự thật lịch sử: các tác giả chứng kiến hoặc được nghe kể trực tiếp về những sự kiện này, và đã ghi lại khá trung thực, kể cả khi sự thật đó không thuận với lập trường của mình.
- Tinh thần dân tộc: trước một cuộc chiến chống quân xâm lược, chiến công của Quang Trung là niềm tự hào chung, vượt lên trên khác biệt về phe phái.
- Đặc trưng thể loại: tiểu thuyết lịch sử chương hồi kể theo sự kiện, để hành động của nhân vật tự nói lên con người, nên khó che giấu tầm vóc của người làm nên sự kiện.
- Cách kể khách quan: ít lời bình, nhiều chi tiết cụ thể về thời gian, địa điểm, cách đánh; chính sự khách quan làm hình tượng thêm đáng tin.
Khi viết ý này, bạn giữ giọng trung tính, chỉ dựa vào những gì văn bản thể hiện. Không cần và không nên mở rộng sang những tranh luận lịch sử ngoài phạm vi tác phẩm.
Dàn ý gợi ý để tự viết bài phân tích hình tượng Quang Trung
Khung dưới đây để bạn tự viết thành bài. Mỗi luận điểm cần một hai chi tiết cụ thể trong văn bản và lời phân tích của chính bạn:
- Mở bài: giới thiệu Ngô gia văn phái, Hoàng Lê nhất thống chí, hồi thứ mười bốn; nêu nhận định về hình tượng Quang Trung.
- Luận điểm 1: con người hành động mạnh mẽ, quyết đoán (nghe tin, lên ngôi, xuất quân, tuyển quân ở Nghệ An).
- Luận điểm 2: trí tuệ sáng suốt (lời dụ tướng sĩ, cách xét Sở và Lân, dùng Ngô Thì Nhậm) và tầm nhìn xa (khao quân, hẹn mồng bảy, tính việc sau chiến thắng).
- Luận điểm 3: tài dùng binh (Hà Hồi, Ngọc Hồi, các mũi tiến công phối hợp, vào Thăng Long sớm hơn hẹn).
- Luận điểm 4: hình ảnh lẫm liệt trong chiến trận, đối lập với Tôn Sĩ Nghị và Lê Chiêu Thống cùng triều thần.
- Đánh giá: bút pháp kể chuyện khách quan, nhịp văn dồn dập, đối lập; lý giải vì sao tác giả phò Lê vẫn viết chân thực về Quang Trung.
- Kết bài: cảm nghĩ của em về người anh hùng và về giá trị của việc ghi chép trung thực.
Câu hỏi thường gặp
Hoàng Lê nhất thống chí do ai viết?
Tác phẩm được ghi là của Ngô gia văn phái, tức một nhóm tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai. Tác phẩm được viết qua nhiều người, nhiều thời điểm. Khi làm bài, bạn chỉ cần ghi Ngô gia văn phái là đủ, không cần phân chia hồi nào do ai viết.
Hồi thứ mười bốn kể những sự kiện nào?
Hồi này kể việc Nguyễn Huệ nghe tin quân Thanh chiếm Thăng Long, lên ngôi hoàng đế, tiến quân ra Bắc, đánh tan quân Thanh ở Hà Hồi, Ngọc Hồi cùng các đồn quanh kinh thành và vào Thăng Long; đồng thời kể cảnh Tôn Sĩ Nghị và vua Lê Chiêu Thống tháo chạy.
Vì sao gọi Quang Trung là người anh hùng áo vải?
Cách gọi “áo vải” chỉ người xuất thân từ dân thường, không thuộc dòng dõi vua chúa. Nguyễn Huệ khởi nghiệp từ phong trào nông dân Tây Sơn. Cách gọi này phổ biến trong đời sống và văn chương, nhưng khi phân tích hồi thứ mười bốn, bạn vẫn phải dựa vào chi tiết trong văn bản.
Có nên trích nhiều câu trong lời dụ tướng sĩ không?
Chỉ nên trích một hai câu ngắn, then chốt, như câu khẳng định “đất nào sao ấy”, rồi tóm ý phần còn lại. Văn bản là bản dịch nên câu chữ có thể khác nhau giữa các sách; hãy dùng đúng bản dịch bạn đã học và không tự đặt lời cho nhân vật.
Phân tích Quang Trung có cần nói về Lê Chiêu Thống không?
Có, nhưng ngắn và nhằm làm nổi Quang Trung. Hình ảnh Lê Chiêu Thống cùng triều thần và Tôn Sĩ Nghị tháo chạy tạo thế đối lập với sự lẫm liệt của quân Tây Sơn. Bạn giữ giọng chuẩn mực, bám văn bản, tránh lời lẽ miệt thị.